مرجع

واژه‌نامه

این واژه‌نامه اصطلاحات تخصصی شجره‌نامه و دانشنامه را از همهٔ سنت‌ها گرد آورده است. برچسب هر اصطلاح نشان می‌دهد به کدام سنت تعلق دارد. برای گرفتن لینک یک اصطلاح، روی نام آن بزنید.

۹۳ اصطلاح

ا

آبای کلیسا مسیحیت

نویسندگان مسیحی سده‌های نخستین، تقریباً از قرن اول تا هشتم میلادی، که آثارشان در شکل‌گیری عقاید مسیحی و تفسیر کتاب مقدس اثر گذاشت؛ از جمله یوستین شهید، ایرنائوس، اوریگن، اوسبیوس، آمبروز، ژروم، آگوستین و یوحنای دمشقی.

نیز ببینید: نمونه‌شناسی

ابن، بنت اسلام

به معنای «پسرِ» و «دخترِ»، که در نام‌ها اغلب به صورت «بن» و «بنت» می‌آیند، مانند علی بن ابی‌طالب، یعنی علی پسر ابوطالب. زنجیرهٔ این نام‌ها (نَسَب) تبار شخص را نشان می‌دهد.

نیز ببینید: کنیه، بنی

اپوکریفا (کتب قانونی ثانی) مسیحیت

کتاب‌هایی یهودی از دورهٔ معبد دوم که در ترجمهٔ یونانی هفتادتنان هست ولی در کتاب مقدس عبری نیست؛ از جمله طوبیت، یهودیت، حکمت سلیمان، یشوع بن سیراخ، باروک، اول و دوم مکابیان، و بخش‌هایی که به کتاب‌های استر و دانیال افزوده شده است. کلیساهای کاتولیک و ارتدکس این کتاب‌ها را جزو کتاب مقدس می‌دانند و آن‌ها را «قانونی ثانی» می‌نامند؛ در کتاب مقدس‌های پروتستان یا جداگانه چاپ می‌شوند یا اصلاً نمی‌آیند؛ و در کتاب مقدس یهودیان جایی ندارند.

نیز ببینید: ترجمهٔ هفتادتنان (سپتواجینت)، نوشته‌های منسوب (سودپیگرافا)، کتاب مقدس عبری

ادبیات ربّانی یهودیت

آثار ربی‌های اواخر دوران باستان و اوایل سده‌های میانه: میشنا، توسفتا، دو تلمود، مجموعه‌های میدراش و ترگوم‌ها.

نیز ببینید: میشنا، تلمود، میدراش، ترگوم

اسدراس مسیحیت

صورت یونانی و لاتینی نام عزرا، که بر چند کتاب با شماره‌گذاری‌های گیج‌کننده نهاده شده است. در ولگاتا، اول و دوم اسدراس همان عزرا و نحمیا هستند. در اپوکریفای انگلیسی، اول اسدراس بازگویی یونانی پایان تواریخ و عزرا و بخشی از نحمیاست، و دوم اسدراس بیشتر همان مکاشفه‌ای است که چهارم عزرا نام دارد.

نیز ببینید: اپوکریفا (کتب قانونی ثانی)، ولگاتا

اسرائیلیات اسلام

داستان‌هایی از منابع یهودی و مسیحی که قصه‌گویان و مفسران نخستین مسلمان برای تکمیل داستان‌های پیامبران در قرآن به کار می‌بردند. عالمان بعدی، از جمله ابن کثیر، بسیاری از آن‌ها را با احتیاط نقل کردند.

نیز ببینید: تفسیر، قصص الانبیاء

اسماعیلیه اسلام

شاخه‌ای از تشیع که امامت اسماعیل پسر جعفر صادق و فرزندان او را پذیرفته است. نزاریان، که امامشان آقاخان است، و مستعلویان طیبی، مانند بُهره‌های جنوب آسیا، از این شاخه‌اند.

نیز ببینید: شیعه، فاطمیان

اسناد (سلسلهٔ راویان) اسلام

زنجیرهٔ راویانی که حدیث را یکی پس از دیگری به گردآورندهٔ آن رسانده‌اند. حدیث‌شناسان اعتبار هر حدیث را بیش از همه با وثاقت راویان و پیوستگی اسناد آن می‌سنجیدند.

نیز ببینید: حدیث

اشعری اسلام

پیرو مکتب کلامی ابوالحسن اشعری (درگذشت ۹۳۵ یا ۹۳۶ م.). این مکتب، در کنار ماتریدیه و اهل حدیث (اثریه)، یکی از جریان‌های اصلی کلام اهل سنت شد.

نیز ببینید: اهل سنت

امام اسلام

به معنای «پیشوا». در کاربرد عام مسلمانان، کسی که امامت نماز جماعت را بر عهده دارد، یا عالمی برجسته. در اسلام شیعی، رهبر برحق جامعه پس از پیامبر. به باور دوازده‌امامیان و اسماعیلیان، هر امام را امام پیش از او تعیین می‌کند و امام از گناه معصوم است؛ زیدیان نه تعیین را شرط می‌دانند و نه عصمت را. شیعیان دوازده‌امامی به دوازده امام، از علی تا مهدیِ غایب، باور دارند؛ زیدیه و اسماعیلیه امامان را به گونهٔ دیگری می‌شمارند.

نیز ببینید: شیعهٔ دوازده‌امامی، زیدیه، اسماعیلیه، عصمت، نص

امویان تاریخ و اصطلاحات عام

خاندانی از خلفا که از ۶۶۱ تا ۷۵۰ م. از دمشق حکومت کردند. حسین در زمان خلافت یزید اموی در کربلا کشته شد. شاخه‌ای از این خاندان تا ۱۰۳۱ م. در قرطبه (کوردوبا) حکومت داشت.

نیز ببینید: عباسیان، خلیفه

انجیل مسیحیت

هر یک از چهار کتاب عهد جدید که زندگی عیسی را روایت می‌کنند: متی، مرقس، لوقا و یوحنا. سه انجیل نخست را «انجیل‌های همدید» می‌نامند، چون بخش بزرگی از مطالبشان مشترک است. در قرآن، انجیل کتابی است که خدا به عیسی داد.

نیز ببینید: انجیل، تورات، زبور

انجیل، تورات، زبور اسلام

نام‌هایی که قرآن برای کتاب‌های آسمانی عیسی (انجیل)، موسی (تورات) و داود (مزامیر) به کار می‌برد.

نیز ببینید: انجیل، تورات

انصار اسلام

به معنای «یاوران»: مسلمانان مدینه از دو قبیلهٔ اوس و خزرج، که در ۶۲۲ م. پیامبر و مهاجرانِ مکه را پناه دادند.

نیز ببینید: هجرت، قریش

اولوالعزم اسلام

به معنای «صاحبان عزم» (قرآن ۴۶:۳۵): بزرگ‌ترین پیامبران، که معمولاً پنج تن شمرده می‌شوند: نوح، ابراهیم، موسی، عیسی و محمد.

نیز ببینید: نبی، رسول

اهل سنت اسلام

برگرفته از «اهل السنة و الجماعة»، یعنی پیروان سنت پیامبر و جماعت مسلمانان: اکثریت مسلمانان، که خلافت ابوبکر، عمر، عثمان و علی را به همین ترتیب می‌پذیرند و معمولاً پیرو یکی از چهار مذهب فقهی حنفی، مالکی، شافعی و حنبلی هستند.

نیز ببینید: خلیفه، شیعه

اهل‌بیت اسلام

به معنای «اهل خانه»، یعنی خاندان پیامبر. شیعیان این تعبیر را در قرآن ۳۳:۳۳ پیش از همه ناظر به علی و فاطمه و حسن و حسین، یعنی «اصحاب کسا»، و امامانِ از نسل آنان می‌دانند. عالمان اهل سنت معمولاً همسران پیامبر و دیگر خویشان او را هم جزو اهل‌بیت می‌شمارند.

نیز ببینید: امام، هاشمی

ایزدیان ادیان دیگر

جامعه‌ای دینی و کردزبان در شمال عراق و سوریه و کشورهای مهاجرت، که خدا و هفت فرشتهٔ مقرب را به سرکردگی ملک طاووس گرامی می‌دارند.

آیین بهائی ادیان دیگر

دینی که در قرن نوزدهم در ایران به دست بهاءالله (۱۸۱۷–۱۸۹۲) پدید آمد. او از پیروان باب (۱۸۱۹–۱۸۵۰) بود. بهائیان ابراهیم و موسی و عیسی و محمد و باب و بهاءالله و دیگران را مظاهر ظهور الهی در روندی از وحیِ پیاپی و تکاملی می‌دانند.

ب

بت قول یهودیت

به معنای «دختر صدا»: در ادبیات ربّانی، ندایی آسمانی که پس از پایان نبوت با حجی و زکریا و ملاکی همچنان شنیده می‌شد؛ گونه‌ای از وحی فروتر از نبوت (سنهدرین ۱۱الف).

نیز ببینید: تلمود

بداء اسلام

در کلام شیعه، این باور که خدا ممکن است آنچه را مقدر به نظر می‌رسید تغییر دهد. متکلمان دوازده‌امامی می‌گویند تغییر در آن چیزی است که خدا برای مردم آشکار می‌کند، نه در علم خدا.

نیز ببینید: شیعه

بنی اسلام

به معنای «پسران»: نام تیره یا قبیله‌ای که به نیای خود منسوب است، مانند بنی‌هاشم، یعنی فرزندان هاشم.

نیز ببینید: ابن، بنت، هاشمی

پ

پشر یهودیت

به معنای «تفسیر»: گونه‌ای شرح در میان طومارهای دریای مرده که متنی نبوی را سطر به سطر پیشگویی روزگار خود آن جماعت می‌خواند. سالم‌ترین نمونهٔ آن پشر حبقوق از غار ۱ قمران است.

نیز ببینید: طومارهای دریای مرده

ت

تثلیث مسیحیت

این آموزهٔ مسیحی که خدای یگانه در سه اقنوم (شخص) وجود دارد: پدر، پسر و روح‌القدس. این آموزه در شوراهای نیقیه (۳۲۵ م.) و قسطنطنیه (۳۸۱ م.) صورت‌بندی شد.

ترجمهٔ هفتادتنان (سپتواجینت) یهودیت

ترجمهٔ یونانی کتاب مقدس عبری، که یهودیان اسکندریه در قرن سوم پ.م. آغاز کردند. این ترجمه کتاب مقدس کلیسای نخستین بود و هنوز عهد عتیقِ کلیساهای ارتدکس شرقی است. پژوهشگران آن را با علامت اختصاری LXX نشان می‌دهند.

نیز ببینید: اپوکریفا (کتب قانونی ثانی)، متن ماسوری

ترگوم یهودیت

ترجمهٔ آرامی کتاب مقدس که اغلب با تفسیر همراه است؛ مانند ترگوم انقلوس بر تورات، ترگوم یوناتان بر کتاب‌های پیامبران، و ترگوم منسوب به یوناتان.

نیز ببینید: میدراش

تصوف اسلام

سنت عرفانی اسلام که به تهذیب نفس و تقرب به خدا می‌پردازد و از قرن دوازدهم میلادی در قالب طریقت‌ها سازمان یافت.

تفسیر اسلام

شرح و تفسیر قرآن. از مفسران کلاسیکی که در این سایت از آنان نقل شده، می‌توان طبری (درگذشت ۹۲۳ م.)، قرطبی (درگذشت ۱۲۷۳ م.)، فخر رازی (درگذشت ۱۲۱۰ م.) و ابن کثیر (درگذشت ۱۳۷۳ م.) را نام برد، و از مفسران شیعه شیخ طوسی (درگذشت ۱۰۶۷ م.) و طبرسی (درگذشت ۱۱۵۳ م.) را.

نیز ببینید: اسرائیلیات

تقیه اسلام

پنهان کردن عقیده یا عمل دینی هنگام خطر. عالمان اهل سنت و شیعه هر دو دربارهٔ آن بحث کرده‌اند، ولی بیشتر با نام شیعیان گره خورده است که اغلب زیر حکومت‌های مخالف زندگی می‌کردند.

تلمود یهودیت

میشنا به همراه بحث‌های ربی‌ها دربارهٔ آن، یعنی گمارا. تلمود بابلی (که حدود قرن ششم تکمیل شد) با نام رساله و شمارهٔ برگ و رویهٔ آن (الف یا ب) ارجاع داده می‌شود، مانند سنهدرین ۹۸الف؛ تلمود اورشلیمی (حدود ۴۰۰ م.) با شمارهٔ فصل و بند.

نیز ببینید: میشنا، گمارا

تورات یهودیت

پنج کتاب موسی، از پیدایش تا تثنیه؛ و در معنای گسترده‌تر، کل تعالیم یهودی، اعم از مکتوب و شفاهی.

نیز ببینید: کتاب مقدس عبری، انجیل، تورات، زبور

توسفتا یهودیت

مجموعه‌ای از تعالیم ربی‌های نخستین که مانند میشنا مرتب شده و آن را تکمیل می‌کند.

نیز ببینید: میشنا

ج

جن اسلام

در قرآن، آفریدگانی از آتش بی‌دود که مانند انسان اختیار دارند و در برابر خدا مسئول‌اند. ابلیس، که از سجده بر آدم سر باز زد، «از جن بود» (۱۸:۵۰).

ح

حدیث اسلام

گزارشی از گفتار یا کردار پیامبر (و نزد شیعیان، امامان) که با زنجیره‌ای از راویان (اسناد) نقل شده است. مهم‌ترین مجموعه‌های حدیثی اهل سنت آثار بخاری، مسلم، ابوداوود، ترمذی، نسائی و ابن ماجه است، و مهم‌ترین مجموعه‌های شیعه کافیِ کلینی، من لا یحضره الفقیهِ ابن بابویه، و دو کتاب شیخ طوسی، تهذیب و استبصار.

نیز ببینید: اسناد (سلسلهٔ راویان)، صحیح

حنیف اسلام

در قرآن، کسی که با ایمانی خالص خدای یگانه را می‌پرستد و نه به بت‌پرستی گرایش دارد و نه به فرقه‌گرایی؛ ابراهیم نمونهٔ اعلای حنیف است. در روایات اسلامی این واژه برای یکتاپرستان عرب پیش از اسلام هم به کار رفته است.

حوزهٔ علمیه اسلام

مرکز آموزش علوم دینی شیعه. حوزه‌های نجف در عراق و قم در ایران مهم‌ترین آن‌ها هستند.

نیز ببینید: شیعه

خ

خط میخی تاریخ و اصطلاحات عام

خط گوه‌شکل بین‌النهرین باستان که بر لوح گلی و سنگ نوشته می‌شد. در کتیبه‌های آشوری و بابلی به خط میخی نام چند پادشاه اسرائیل و یهودا آمده است.

خلیفه اسلام

به معنای «جانشین» یا «نماینده»: رهبر جامعهٔ مسلمانان پس از پیامبر. اهل سنت چهار خلیفهٔ نخست، یعنی ابوبکر و عمر و عثمان و علی، را «خلفای راشدین» می‌نامند. به باور شیعیان، رهبری جامعه به تعیین پیامبر حق علی و امامان پس از او بود.

نیز ببینید: امام، اهل سنت، شیعه

د

دروزیان ادیان دیگر

جامعه‌ای دینی در لبنان، سوریه، اسرائیل و اردن. آیین دروزی در قرن یازدهم میلادی در مصر از دل اسلام اسماعیلی برخاست و بعدها دینی جداگانه شد. دروزیان پیامبران بسیاری را گرامی می‌دارند، به‌ویژه یترون (شعیب)، و بسیاری از آنان الیاس را همان خضر می‌دانند.

نیز ببینید: اسماعیلیه

دعا اسلام

نیایش و درخواست فردی از خدا، جدا از نمازهای پنج‌گانهٔ روزانه.

دوازده پیامبر (پیامبران کوچک) یهودیت

دوازده کتاب کوتاه نبوی، از هوشع تا ملاکی، که در کتاب مقدس عبری یک کتاب شمرده می‌شوند. مسیحیان آن‌ها را پیامبران کوچک می‌نامند، به سبب کوتاهی‌شان، نه کم‌اهمیتی‌شان. ترتیب شش کتاب نخست در کتاب مقدس عبری و کتاب مقدس یونانی یکسان نیست.

نیز ببینید: کتاب مقدس عبری، ترجمهٔ هفتادتنان (سپتواجینت)

ر

رأس‌الجالوت یهودیت

رهبر یهودیان بابل (به آرامی «ریش گالوتا») که حکومت‌های ایرانی و سپس مسلمان او را به رسمیت می‌شناختند. رأس‌الجالوت‌ها نسب خود را با واسطهٔ یکنیا و زربابل به داود پادشاه می‌رساندند. این منصب تا دورهٔ عباسیان باقی بود.

رجعت اسلام

به معنای «بازگشت»: این باور شیعی که گروهی از مردگان، از نیکان و بدان، در زمان مهدی و پیش از قیامت به این جهان بازمی‌گردند.

نیز ببینید: مهدی

ز

زوهر یهودیت

مهم‌ترین اثر کابالا: تفسیری عرفانی بر تورات به زبان آرامی که در اواخر قرن سیزدهم میلادی در اسپانیا پدیدار شد.

نیز ببینید: کابالا

زیارت اسلام

رفتن به زیارتگاه یک پیامبر، امام یا ولی، و نیز متن سلامی که در آنجا خوانده می‌شود.

زیدیه اسلام

شاخه‌ای از تشیع، منسوب به زید بن علی، پسر امام چهارم. زید در ۷۴۰ م. بر امویان قیام کرد. به باور زیدیان، هر یک از نوادگان حسن یا حسین که عالم و پارسا باشد و آشکارا برای امامت قیام کند می‌تواند امام باشد. امامان زیدی، با فاصله‌هایی، از ۸۹۷ م. تا انقلاب ۱۹۶۲ م. بر بخش‌هایی از یمن حکومت کردند.

نیز ببینید: شیعه، امام

س

سامریان ادیان دیگر

گروهی کوچک که در کوه جرزیم نزدیک نابلس و در شهر حولون در اسرائیل زندگی می‌کنند و خود را از نسل بنی‌اسرائیلِ شمالی می‌دانند. کتاب مقدس آنان نسخهٔ خودشان از تورات است و مکان مقدسشان کوه جرزیم است، نه اورشلیم.

سدر عولام ربا یهودیت

وقایع‌نامه‌ای ربّانی، منسوب در سنت به یوسه بن حلفتا، حکیم قرن دوم میلادی، که رویدادهای کتاب مقدس را از آفرینش تا پایان دورهٔ پارسی به دست اسکندر تاریخ‌گذاری می‌کند. شمارش سال‌ها از آفرینش در گاه‌شماری یهودی بر این کتاب استوار است.

نیز ببینید: ادبیات ربّانی، گاه‌شماری آشر

سوره، آیه اسلام

قرآن ۱۱۴ سوره دارد و هر سوره از چند آیه تشکیل شده است. ارجاع‌ها به صورت «سوره:آیه» آمده‌اند؛ مثلاً ۱۹:۳۰ یعنی آیهٔ سی‌ام سورهٔ مریم.

سید، شریف اسلام

لقب نوادگان پیامبر از نسل حسن و حسین. کاربرد این دو لقب در مناطق مختلف فرق می‌کند؛ در برخی جاها «شریف» بیشتر برای نوادگان حسن و «سید» برای نوادگان حسین به کار می‌رود.

نیز ببینید: هاشمی، اهل‌بیت

سیره اسلام

زندگی‌نامهٔ پیامبر. نخستین سیرهٔ مفصل را ابن اسحاق (درگذشت حدود ۷۶۷ م.) نوشت که بیشتر در تحریر ابن هشام (درگذشت حدود ۸۳۳ م.) به دست ما رسیده است.

ش

شیعه اسلام

از «شیعهٔ علی»، یعنی پیروان علی: مسلمانانی که باور دارند رهبری جامعه پس از پیامبر، به تعیین خود او، حق علی و سپس امامانی از نسل او بود. بزرگ‌ترین شاخهٔ تشیع دوازده‌امامی است؛ زیدیه و اسماعیلیه از شاخه‌های دیگر آن‌اند.

نیز ببینید: امام، شیعهٔ دوازده‌امامی، زیدیه، اسماعیلیه

شیعهٔ دوازده‌امامی اسلام

بزرگ‌ترین شاخهٔ تشیع (اثنا عشریه)، که به دوازده امام، از علی تا محمد مهدی، باور دارد و امام دوازدهم را در غیبت می‌داند. شاخهٔ اسماعیل در این شجره‌نامه نسب امامان دوازده‌امامی را دنبال می‌کند.

نیز ببینید: امام، غیبت

ص

صحیح اسلام

به معنای «درست»: بالاترین درجه در ارزیابی حدیث، برای حدیثی که سند و متن آن معتبر شناخته شده است. دو مجموعه‌ای که نزد اهل سنت از همه معتبرترند، صحیح بخاری و صحیح مسلم، هم به همین نام خوانده می‌شوند.

نیز ببینید: حدیث، اسناد (سلسلهٔ راویان)

ط

طومارهای دریای مرده یهودیت

حدود نهصد دست‌نوشته از قرن سوم پ.م. تا قرن اول میلادی، که میان سال‌های ۱۹۴۷ و ۱۹۵۶ در غارهای نزدیک قمران، در کرانهٔ دریای مرده، پیدا شد. کهن‌ترین نسخه‌های موجود از کتاب‌های کتاب مقدس عبری، مانند طومار بزرگ اشعیا، در میان آن‌هاست.

نیز ببینید: متن ماسوری، کتاب مقدس عبری

ع

عباسیان تاریخ و اصطلاحات عام

خاندانی از خلفا از نسل عباس، عموی پیامبر، که در ۷۵۰ م. امویان را برانداختند و تا حملهٔ مغول در ۱۲۵۸ م. از بغداد حکومت کردند. پس از آن هم شاخه‌ای از آنان تا ۱۵۱۷ م. در قاهره خلیفهٔ اسمی بودند. به گزارش منابع شیعی، چند تن از امامان در دوران عباسیان زندانی یا کشته شدند.

نیز ببینید: امویان، خلیفه

عصمت اسلام

مصون بودن از گناه و خطا. به باور شیعیان دوازده‌امامی، پیامبران و فاطمه و امامان از هر گناه و خطایی مصون بودند. اسماعیلیان هم امامان خود را معصوم می‌دانند، ولی زیدیان نه. متکلمان اهل سنت معمولاً پیامبران را از گناهان کبیره و از خطا در ابلاغ وحی مصون می‌دانند، اما در اینکه آیا از آنان لغزش‌های کوچک یا ناخواسته سر می‌زد اختلاف دارند.

نیز ببینید: امام

غ

غدیر خم اسلام

آبگیری میان مکه و مدینه. پیامبر در ۶۳۲ م.، در بازگشت از آخرین حج خود، در آنجا دست علی را گرفت و گفت: «هر که من مولای اویم، علی مولای اوست». شیعیان این سخن را نصب علی به جانشینی پیامبر می‌دانند؛ اهل سنت معمولاً آن را سفارش به دوستی و یاری علی تفسیر می‌کنند.

نیز ببینید: امام، نص

غیبت اسلام

در باور شیعهٔ دوازده‌امامی، پنهان بودن امام دوازدهم، محمد مهدی. در غیبت صغری (۸۷۴–۹۴۱ م.) او به واسطهٔ چهار نایب با شیعیان در ارتباط بود؛ غیبت کبری از ۹۴۱ م. آغاز شده و تا ظهور او ادامه دارد.

نیز ببینید: مهدی، شیعهٔ دوازده‌امامی، قائم

ف

فاطمیان تاریخ و اصطلاحات عام

خاندانی شیعهٔ اسماعیلی که نسب خود را به فاطمه، دختر پیامبر، می‌رساندند. خلافت آنان در ۹۰۹ م. در شمال آفریقا اعلام شد؛ از ۹۶۹ م. بر مصر حکومت کردند و قاهره را بنا نهادند، و تا ۱۱۷۱ م. بر سر کار بودند.

نیز ببینید: اسماعیلیه

ق

قائم اسلام

به معنای «قیام‌کننده»: از لقب‌های مهدی در روایات شیعه.

نیز ببینید: مهدی

قریش اسلام

قبیله‌ای که در زمان پیامبر بر مکه مسلط بود. پیامبر از تیرهٔ هاشم از همین قبیله بود.

نیز ببینید: هاشمی

قصص الانبیاء اسلام

به معنای «داستان‌های پیامبران»: نوعی از نوشته‌های اسلامی که زندگی پیامبران را از آدم تا عیسی، بر پایهٔ قرآن و حدیث و روایت‌های دیگر، بازگو می‌کند. قصص ثعلبی و قصص ابن کثیر از مشهورترین آن‌هاست.

نیز ببینید: اسرائیلیات

ک

کابالا یهودیت

سنت عرفانی یهود که در سده‌های میانه در پرووانس و اسپانیا پدید آمد. مهم‌ترین اثر آن زوهر است که در اواخر قرن سیزدهم میلادی در اسپانیا نوشته شد.

نیز ببینید: زوهر

کتاب مقدس عبری یهودیت

کتاب مقدس یهودیان، که آن را «تَنَخ» هم می‌نامند؛ این نام از حروف اول سه بخش آن ساخته شده است: تورات (شریعت)، نِویئیم (پیامبران) و کِتوویم (نوشته‌ها). مسیحیان این کتاب‌ها را عهد عتیق می‌نامند و با ترتیب دیگری می‌چینند؛ در کتاب مقدس‌های کاتولیک و ارتدکس، اپوکریفا هم آمده است.

نیز ببینید: تورات، متن ماسوری، اپوکریفا (کتب قانونی ثانی)

کعبه اسلام

بنای مکعب‌شکل در میانهٔ مسجدالحرام در مکه. مسلمانان باور دارند ابراهیم و اسماعیل آن را ساختند، و رو به آن نماز می‌خوانند.

کلیساهای ارتدکس مسیحیت

دو گروه کلیسا: کلیساهای ارتدکس شرقی (از جمله یونانی، روسی، صربی و رومانیایی) که با پاتریارک قسطنطنیه پیوند دارند، و کلیساهای ارتدکس مشرقی یا غیرکالسدونی (قبطی، اتیوپیایی، اریتره‌ای، ارمنی، سریانی و مالانکارا) که شورای کالسدون (۴۵۱ م.) را نپذیرفتند.

کلیسای عیسی مسیح مقدسین آخرین زمان (مورمون‌ها) مسیحیت

پیروان کلیسای عیسی مسیح مقدسین آخرین زمان، که جوزف اسمیت در ۱۸۳۰ در ایالات متحده بنیاد گذاشت. کتاب‌های مقدس این کلیسا، علاوه بر کتاب مقدس، کتاب مورمون، «اصول و پیمان‌ها» و «مروارید گران‌بها» است.

کنیه اسلام

نامی احترام‌آمیز به صورت «ابو...» (پدرِ) یا «ام...» (مادرِ)، که معمولاً با نام فرزند نخست ساخته می‌شود؛ کنیهٔ پیامبر ابوالقاسم بود، یعنی پدر قاسم.

نیز ببینید: ابن، بنت

گ

گاه‌شماری آشر تاریخ و اصطلاحات عام

گاه‌شماری‌ای که جیمز آشر، اسقف اعظم ایرلندی، در ۱۶۵۰ م. تنظیم کرد و آفرینش را در ۴۰۰۴ پ.م. قرار داد. آشر این تاریخ را بیشتر از سن نیاکان در متن عبری پیدایش حساب کرد. این شجره‌نامه گاه‌شماری او را برای آدم تا ابراهیم به عنوان گاه‌شماری سنتی به کار می‌برد، نه تاریخ واقعی رویدادها.

گمارا یهودیت

بحث‌ها و شرح‌های ربی‌ها بر میشنا. تلمود از میشنا و گمارا فراهم آمده است.

نیز ببینید: میشنا، تلمود

م

مادر خدا (تئوتوکوس) مسیحیت

به معنای «زایندهٔ خدا»: لقبی برای مریم که شورای افسس در ۴۳۱ م. آن را تأیید کرد و در کلیساهای ارتدکس و کاتولیک رایج است.

متن ماسوری یهودیت

متن معیار عبری کتاب مقدس، با حرکت‌گذاری، نشانه‌های قرائت و حاشیه‌هایی که ماسوریان میان حدود قرن هفتم و دهم میلادی تثبیت کردند. کدکس لنینگراد، نوشتهٔ ۱۰۰۸ م.، کهن‌ترین نسخهٔ کامل آن است.

نیز ببینید: کتاب مقدس عبری، طومارهای دریای مرده

محرم و عاشورا اسلام

محرم نخستین ماه سال قمری است. روز دهم آن، عاشورا، سالروز کشته شدن حسین در کربلا در ۶۸۰ م. است؛ شیعیان آن را روز شهادت او می‌دانند و در دههٔ نخست محرم عزاداری می‌کنند. بسیاری از اهل سنت به پیروی از سنت پیامبر روز عاشورا را روزه می‌گیرند.

مردان مجمع بزرگ یهودیت

در سنت ربّانی، شورایی از ۱۲۰ پیر که گفته‌اند از روزگار عزرا، پس از بازگشت از تبعید، رهبری یهودیان را بر عهده داشت؛ این شورا حلقهٔ پیوند میان واپسین پیامبران و حکیمان است. میشنا می‌گوید آنان تورات را از پیامبران دریافت کردند (آووت ۱:۱)، و تلمود پیامبرانی را در شمار آنان می‌آورد.

نیز ببینید: میشنا، تلمود

مسیح (ماشیح) یهودیت

به معنای «مسح‌شده». در یهودیت، پادشاهی از نسل داود که در آینده می‌آید، اسرائیل را احیا می‌کند و دورانی از صلح می‌آورد. مسیحیان عیسی را همان مسیح می‌دانند (به یونانی «کریستوس»). قرآن هم عیسی را «مسیح» می‌نامد، ولی دربارهٔ اینکه او کیست با مسیحیت اختلاف دارد.

منداییان (صابئین) ادیان دیگر

گروهی کوچک در جنوب عراق و جنوب غربی ایران که در این دو کشور «صابئین» هم خوانده می‌شوند و امروز بیشترشان در مهاجرت زندگی می‌کنند. غسل تعمید در آیین آنان جایگاهی اساسی دارد و کتاب‌های مقدسشان به زبان مندایی، گونه‌ای از آرامی، است. آنان یحیی را بزرگ‌ترین و آخرین پیامبر خود می‌دانند، هرچند او را بنیان‌گذار دینشان نمی‌شمارند.

مهدی اسلام

به معنای «هدایت‌یافته»: نجات‌بخشی که بیشتر مسلمانان در انتظارش هستند تا پیش از پایان جهان زمین را پر از عدل کند. بنا بر حدیث‌ها، عیسی همراه او بازمی‌گردد. شیعیان دوازده‌امامی او را همان امام دوازدهمِ غایب، محمد پسر حسن عسکری، می‌دانند؛ بیشتر اهل سنت منتظر یکی از نوادگان پیامبرند که هنوز ظهور نکرده است.

نیز ببینید: غیبت، قائم، شیعهٔ دوازده‌امامی

مُهر گِلی تاریخ و اصطلاحات عام

تکه‌ای کوچک از گل که با مُهر بر آن نقش می‌زدند و سند را با آن می‌بستند. بر چند مُهر گلی از یهودای عصر آهن نام درباریان و پادشاهانی آمده که در کتاب مقدس هم از آنان یاد شده است. برخی از این مُهرها در کاوش‌های باستان‌شناسی پیدا شده‌اند و برخی از بازار عتیقه آمده‌اند، که جعل در آن مشکلی شناخته‌شده است.

میدراش یهودیت

تفسیر ربی‌ها بر کتاب مقدس، چه در احکام و چه در داستان‌ها، و نیز مجموعه‌هایی که این تفسیرها را گرد آورده‌اند؛ مانند بِرِشیت رَبّا (حدود قرن پنجم) و پِرقه دِ-ربی الیعزر (حدود قرن هشتم یا نهم).

نیز ببینید: تلمود، ترگوم

میشنا یهودیت

نخستین مجموعهٔ مکتوب شریعت شفاهی یهود، که حدود ۲۰۰ م. به سرپرستی ربی یهودای امیر گردآوری شد و شش بخش و ۶۳ رساله دارد.

نیز ببینید: تلمود، توسفتا، گمارا

ن

نبی، رسول اسلام

«پیامبر» و «فرستاده». بیشتر عالمان مسلمان می‌گویند هر رسولی نبی است ولی هر نبی‌ای رسول نیست: رسول کسی است که با کتاب یا شریعتی به سوی قومی فرستاده شده باشد.

نیز ببینید: اولوالعزم

نص اسلام

در اندیشهٔ شیعه، تعیین صریح امام از سوی پیامبر یا امام پیشین.

نیز ببینید: امام، غدیر خم

نمونه‌شناسی مسیحیت

اشخاص و رویدادهای عهد عتیق را «پیش‌نمونهٔ» مسیح و کلیسا دانستن: اسحاق که هیزم قربانی را بر دوش می‌برد، یوسف که فروخته شد و به عزت رسید، و یونس که سه روز در شکم ماهی ماند.

نیز ببینید: آبای کلیسا

نوشته‌های منسوب (سودپیگرافا) یهودیت

نوشته‌هایی یهودی از حدود ۳۰۰ پ.م. تا ۳۰۰ م.، که برخی را مسیحیان بازنویسی کرده‌اند؛ این نوشته‌ها به چهره‌های کتاب مقدس نسبت داده شده‌اند ولی در کتاب مقدس نیامده‌اند. از جمله: اول خنوخ، کتاب یوبیل‌ها، وصایای دوازده پاتریارک و زندگی پیامبران. کلیسای ارتدکس اتیوپی اول خنوخ و یوبیل‌ها را جزو کتاب مقدس می‌داند.

نیز ببینید: اپوکریفا (کتب قانونی ثانی)

و

وصی اسلام

به معنای «کسی که به او وصیت شده» یا «مجری وصیت»: در اندیشهٔ شیعه، جانشینی که هر پیامبر تعیین می‌کند، مانند شیث برای آدم؛ علی وصی پیامبر است.

نیز ببینید: امام، نص

ولایت اسلام

به معنای «سرپرستی» یا «حاکمیت»؛ در اندیشهٔ شیعه، سرپرستی معنوی و دنیوی امامان، و نیز دوستی و پیروی مؤمنان از آنان.

نیز ببینید: امام

ولگاتا مسیحیت

ترجمهٔ لاتینی کتاب مقدس، که بیشتر آن را ژروم میان حدود ۳۸۲ و ۴۰۵ م. ترجمه کرد. ولگاتا در سراسر سده‌های میانه کتاب مقدس معیار کلیسای غرب بود، و شورای ترنت در ۱۵۴۶ م. آن را معتبر اعلام کرد.

نیز ببینید: ترجمهٔ هفتادتنان (سپتواجینت)، اپوکریفا (کتب قانونی ثانی)

ه

هاشمی اسلام

منسوب به بنی‌هاشم، تیرهٔ پیامبر، که از نسل هاشم، جدِ پدرِ پیامبر، است. علویان و عباسیان هر دو هاشمی‌اند، و خاندان سلطنتی اردن هم خود را هاشمی می‌نامد.

نیز ببینید: بنی، سید، شریف

هجرت اسلام

مهاجرت پیامبر و یارانش از مکه به مدینه در ۶۲۲ م. که مبدأ سال‌شمار اسلامی است.

نیز ببینید: ه‍.ق (هجری قمری)

هفطارا یهودیت

بخشی از کتاب‌های پیامبران که در کنیسه، در روزهای شنبه (شَبات) و عیدها، پس از قرائت تورات خوانده می‌شود.

نیز ببینید: تورات

ه‍.ق (هجری قمری) تاریخ و اصطلاحات عام

سال‌شمار اسلامی که مبدأ آن هجرت پیامبر به مدینه در ۶۲۲ م. است. سال قمری حدود یازده روز از سال خورشیدی کوتاه‌تر است، از این رو هر ۳۳ سال قمری تقریباً با ۳۲ سال خورشیدی برابر می‌شود. در مدخل‌ها سال هجری قمری همراه با سال میلادی آمده است، مثلاً ۶۱ ه‍.ق / ۶۸۰ م.

نیز ببینید: هجرت

ی

یادداشت نویسنده تاریخ و اصطلاحات عام

در دانشنامهٔ این سایت، بندی که ویراستاران نوشته‌اند و در آن برخورد سنت‌های مختلف با یک شخص یا رویداد را مقایسه می‌کنند. یادداشت‌های نویسنده نشانهٔ جداگانه دارند و از بندهایی که دیدگاه هر سنت را گزارش می‌کنند جدا هستند.

رفتن به شجره‌نامه خواندن درآمد