الیشع پسر شافاط شاگرد و جانشین ایلیا بود و پس از او حدود نیم قرن در پادشاهی شمالی نبوت کرد، از سلطنت یهورام پسر اخاب تا سلطنت یوآش، پادشاه اسرائیل. او نصیب مضاعف روح ایلیا را خواست، و کتاب مقدس از او بیش از استادش معجزه نقل میکند: آبهای اریحا را شفا داد، کوزههای بیوهزنی را از روغن پر کرد، پسر زن شونمی را زنده کرد، صد مرد را با بیست قرص نان سیر کرد، نعمان سریانی را از برص شفا داد و آهن تبری را بر آب شناور کرد. در سیاست نیز دست داشت و شاگردی را فرستاد تا ییهو را به پادشاهی مسح کند. وقتی یهوشافاط، پادشاه یهودا، همراه پادشاه اسرائیل به جنگ موآب رفت، الیشع تنها به خاطر یهوشافاط به یاری آنان رضایت داد، و از همین رو کارت او اینجا آمده است. قرآن او را الیسع مینامد و در شمار پیامبران برگزیده میآورد.
در کتاب مقدس عبری
کتاب مقدس عبری
فراخوانده شدن
خدا در حوریب به ایلیا گفت «الیشع بن شافاط را که از آبل محوله است» به جای خود به نبوت مسح کند (اول پادشاهان ۱۹:۱۶). ایلیا او را در حال شخم زدن یافت، در حالی که «دوازده جفت گاو پیش وی» بود، و ردای خود را بر او انداخت. الیشع اجازه خواست پدر و مادرش را ببوسد و با آنان وداع کند؛ سپس گاوانش را کشت، گوشتشان را با چوب ابزار شخم پخت، به مردم خوراند و در پی ایلیا رفت (۱۹:۱۹–۲۱). کتاب مقدس نام پدر و شهر او را میآورد، اما سبطش را نه. نامش یعنی «خدا نجات است».
اول پادشاهان ۱۹:۱۶–۲۱
کتاب مقدس عبری
نصیب مضاعف
پیش از آنکه ایلیا برگرفته شود، الیشع خواست: «نصیب مضاعف روح تو بر من بشود» (دوم پادشاهان ۲:۹)، یعنی همان سهمی که شریعت به پسر نخستزاده میدهد (تثنیه ۲۱:۱۷). او بالا رفتن ایلیا را دید و فریاد برآورد: «ای پدرم! ای پدرم! ارابه اسرائیل و سوارانش!» با ردای ایلیا بر اردن زد و آب شکافته شد، و پسران انبیا گفتند: «روح ایلیا بر الیشع میباشد» (دوم پادشاهان ۲:۱۲–۱۵).
دوم پادشاهان ۲:۹–۱۵ · تثنیه ۲۱:۱۷
کتاب مقدس عبری
اریحا و بیتئیل
در اریحا چشمهای ناگوار را با افکندن نمک در آن شفا داد (دوم پادشاهان ۲:۱۹–۲۲). در راه بیتئیل، جوانانی او را ریشخند کردند: «ای کچل برآی!»؛ او آنان را به نام یهوه لعنت کرد، و دو خرس ماده از جنگل بیرون آمدند و چهل و دو تن از آنان را دریدند (۲:۲۳–۲۴). داستان دوم خوانندگان همهٔ سنتها را آشفته کرده است.
دوم پادشاهان ۲:۱۹–۲۵
کتاب مقدس عبری
همراه یهوشافاط در برابر موآب
وقتی میشع، پادشاه موآب، شورید، یهورام پادشاه اسرائیل، یهوشافاط پادشاه یهودا و پادشاه ادوم با لشکرهایشان دریای مرده را دور زدند و آبشان تمام شد. یهوشافاط نبیِ خداوند را طلبید. الیشع به پادشاه اسرائیل گفت: «اگر من احترام یهوشافاط، پادشاه یهودا را نگاه نمیداشتم، به سوی تو نظر نمیکردم و تو را نمیدیدم» (دوم پادشاهان ۳:۱۴). او مطربی خواست، و چون مطرب ساز زد، به آنان گفت در وادی خندقها بکنند؛ بامداد روز بعد خندقها از آب پر شد، و موآبیان آب را در آفتاب برآمده سرخ دیدند و خون پنداشتند.
دوم پادشاهان ۳
کتاب مقدس عبری
روغن، زن شونمی و نانها
طلبکارِ بیوهٔ یکی از انبیا میخواست پسران او را به سبب بدهی به بندگی ببرد. آن زن از یک ظرف روغن همهٔ کوزههایی را که توانست به عاریه بگیرد پر کرد و روغن را فروخت (دوم پادشاهان ۴:۱–۷). زنی توانگر از شونیم برای الیشع بر بام خانهاش اتاقی ساخت؛ الیشع به او وعدهٔ پسری داد، و چون آن پسر بعدها مرد، الیشع بر او دراز کشید تا «گوشت پسر گرم شد»، و پسر هفت بار عطسه کرد و چشمانش را گشود (۴:۸–۳۷). او دیگی آش زهرآلود را با آرد بیزیان کرد (۴:۳۸–۴۱) و صد مرد را با بیست قرص نان جو سیر کرد، و چیزی هم باقی ماند (۴:۴۲–۴۴).
دوم پادشاهان ۴
کتاب مقدس عبری
نعمان سریانی
نعمان، سردار لشکر ارام، به برص دچار بود. او به پیشنهاد کنیزکی اسرائیلی نزد الیشع آمد، و الیشع بیرون نیامد، بلکه پیغام داد که هفت بار در اردن شستوشو کند. نعمان خشمگین شد («آیا ابانه و فرفر، نهرهای دمشق، از جمیع آبهای اسرائیل بهتر نیست؟») اما سرانجام قانع شد، شستوشو کرد و شفا یافت، «و گوشت او مثل گوشت طفل کوچک برگشته، طاهر شد». الیشع هدیههایش را نپذیرفت؛ خادمش جیحزی پنهانی آنها را گرفت و به برص نعمان دچار شد (دوم پادشاهان ۵).
دوم پادشاهان ۵
کتاب مقدس عبری
ارابههای آتشین گرداگرد دوتان
الیشع آهن تبری را بر آب شناور کرد (دوم پادشاهان ۶:۱–۷). او پادشاه اسرائیل را از هر کمین ارامیان آگاه میکرد، از این رو پادشاه ارام لشکری فرستاد تا او را در دوتان بگیرد. الیشع به خادم هراسانش گفت: «مترس زیرا آنانی که با مایند از آنانی که با ایشانند بیشترند»، و چشمان خادم گشوده شد و دید که «کوههای اطراف الیشع از سواران و ارابههای آتشین پر است» (۶:۱۶–۱۷). ارامیان به کوری دچار شدند، به سامره برده شدند، خوراک گرفتند و به خانه بازگردانده شدند.
دوم پادشاهان ۶:۱–۲۳
کتاب مقدس عبری
پادشاهانی که برنشاند و برانداخت
در محاصرهٔ سامره پیشگویی کرد که فردا خوراک ارزان خواهد شد، و چنین شد (دوم پادشاهان ۶:۲۴–۷:۲۰). در دمشق به حزائیل گفت که پادشاه ارام خواهد شد، و بر آسیبی که حزائیل به اسرائیل خواهد رساند گریست (۸:۷–۱۵). او یکی از پسران انبیا را فرستاد تا ییهو را مسح کند، و ییهو سپس هم یهورام پادشاه اسرائیل و هم اخزیا پادشاه یهودا را کشت و فرمان داد ایزابل را از پنجره به زیر افکنند (۹:۱–۱۰). اینها دو کار از سه کاری بود که خدا در حوریب به ایلیا سپرده بود.
دوم پادشاهان ۶:۲۴–۹:۳۷ · اول پادشاهان ۱۹:۱۵–۱۶
کتاب مقدس عبری
مرگ و استخوانهای او
الیشع بر بستر مرگ بود که یوآش، پادشاه اسرائیل، به دیدارش آمد و با همان سخنانی بر او گریست که الیشع بر ایلیا گفته بود: «ای پدر من! ای پدر من! ای ارابه اسرائیل و سوارانش!» (دوم پادشاهان ۱۳:۱۴). الیشع از او خواست تیری به سوی مشرق بیندازد و با تیرها بر زمین بزند، و چون پادشاه تنها سه بار زد، الیشع خشمگین شد، زیرا این یعنی تنها سه پیروزی بر ارام. پس از خاکسپاری الیشع، مردهای را شتابان در قبر او انداختند، و چون «به استخوانهای الیشع برخورد، زنده گشت و به پایهای خود ایستاد» (۱۳:۲۱).
دوم پادشاهان ۱۳:۱۴–۲۱
در سنت یهودی
تلمود
مهماننوازی زن شونمی
زن شونمی گفت: «اینک فهمیدهام که این مرد مقدس خداست» (دوم پادشاهان ۴:۹)، و اتاقی به او داد. تلمود (براخوت ۱۰ب) از مهماننوازی او نتیجه میگیرد که هر که عالمی از عالمان تورات را میزبانی کند، چنان است که قربانی روزانه گذرانده باشد.
براخوت ۱۰ب
تلمود
سه بیماری الیشع
تلمود میگوید الیشع به سه بیماری دچار شد: یکی برای آنکه خرسها را بر جوانان برانگیخت، یکی برای آنکه جیحزی را با هر دو دست از خود راند، و سومی همان که از آن مرد (سوطا ۴۷الف؛ سنهدرین ۱۰۷ب). همین بخش میآموزد که آدمی همیشه باید با دست چپ براند و با دست راست نزدیک کند، نه چنانکه الیشع با جیحزی کرد. این نمونهای کهن از خردهگیری ربیها بر درشتی یک پیامبر است.
سوطا ۴۶ب–۴۷الف · سنهدرین ۱۰۷ب
میراث یهودی
دو برابرِ معجزهها
مفسران یهودی «نصیب مضاعف» را به معنای لفظی گرفتند، و سنتی مشهور برای الیشع شانزده معجزه و برای ایلیا هشت معجزه میشمارد. رداق (داوید قمحی) یادآوری میکند که ایلیا یک مرده را زنده کرد و الیشع دو مرده را، و دومی همان مردی بود که در قبر او زنده شد.
دوم پادشاهان ۲:۹؛ ۱۳:۲۱ · رداق (قمحی) بر دوم پادشاهان
در عهد جدید و سنت مسیحی
عهد جدید
نعمان در ناصره
عیسی در موعظهاش در ناصره گفت: «بسا ابرصان در اسرائیل بودند، در ایام الیشع نبی و احدی از ایشان طاهر نگشت، جز نعمان سریانی» (لوقا ۴:۲۷). این، همراه با بیوهزن صرفه، نمونهٔ او بود برای یاری پیامبران خدا به غیریهودیان، و اهل کنیسه را چنان خشمگین کرد که خواستند او را از پرتگاهی به زیر افکنند.
لوقا ۴:۲۴–۳۰
عهد جدیدتاریخ
پژواکها در انجیلها
بسیاری از پژوهشگران یادآوری میکنند که چند معجزه در انجیلها پژواک معجزههای الیشع است: سیر کردن گروهی با چند قرص نان جو و باقی ماندن خوراک (دوم پادشاهان ۴:۴۲–۴۴؛ یوحنا ۶:۹–۱۳)، زنده کردن پسری یگانه در نائین، چند میل دورتر از شونیم (لوقا ۷:۱۱–۱۷)، و پاک کردن ابرصان. انجیلها در این بخشها از الیشع نام نمیبرند؛ این همانندیها را خوانندگان یافتهاند.
دوم پادشاهان ۴:۴۲–۴۴ · یوحنا ۶:۱–۱۴ · لوقا ۷:۱۱–۱۷
آبای کلیسامیراث مسیحی
آرامگاه او در سبسطیه
ژروم، در وصف زیارت همراهش پائولا در حدود ۳۸۵ م.، میگوید او در سامره (سبسطیه) آرامگاههای الیشع و عوبدیا و یحیای تعمیددهنده را دید (نامهٔ ۱۰۸). کلیساهای شرقی عید الیشع را در ۱۴ ژوئن برگزار میکنند. چشمهٔ تل السلطان در اریحا هنوز چشمهٔ الیشع خوانده میشود.
ژروم، نامهٔ ۱۰۸ · تقویم ارتدکس (۱۴ ژوئن)
در قرآن و سنت اسلامی
قرآن
الیسع در قرآن
قرآن دو بار از الیسع نام میبرد، هر دو بار در فهرستها و بی هیچ داستانی: «و نیز اسماعیل و یسع و یونس و لوط را … و ما همه آن پیغمبران را بر عالمیان شرافت و برتری دادیم» (۶:۸۶، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و «و باز یاد کن از اسماعیل و یسع و ذو الکفل که همه از نیکوان جهان بودند» (۳۸:۴۸، ترجمهٔ الهی قمشهای). برخی از قاریان معتبر این نام را «اللَّیسَع» میخوانند.
قرآن ۶:۸۶؛ ۳۸:۴۸
میراث اهل سنت
نسب او
مورخان مسلمان معمولاً او را الیسع بن اخطوب میخوانند و میگویند پسرعمو، شاگرد و جانشین الیاس بود؛ ابن عساکر به جای آن نام پدرش را عدی میآورد. این با کتاب مقدس فرق دارد، که پدر او را شافاط میخواند. مفسران برخی از داستانهای کتاب مقدس را بازمیگویند، اما سنت اسلامی دربارهٔ او بسیار کممایهتر از سنت دربارهٔ الیاس است.
طبری، تاریخ الرسل و الملوک (الیسع) · ابن کثیر، قصص الانبیاء (الیسع)
تفسیر
الیسع و ذوالکفل
در داستانی که طبری از مجاهد و دیگران نقل میکند، پیامبری سالخورده، که اغلب او را الیسع میدانند، جانشینی میجست که روزها روزه بگیرد، شبها نماز بگزارد و هرگز خشمگین نشود؛ مردی که این پیمان را بست ذوالکفل نام گرفت. این یکی از دلایلی است که آن دو در ۳۸:۴۸ کنار هم آمدهاند. کارت ذوالکفل در کنار اسحاق توضیحهای دیگر را میآورد.
طبری، جامع البیان (ذیل ۲۱:۸۵) · قرآن ۳۸:۴۸
تاریخ
زیارتگاهها
آرامگاهی منسوب به الیسع (به ترکی الیاسا) در اگیل، نزدیک دیاربکر در جنوب شرقی ترکیه، در کنار آرامگاههای پیامبرانی دیگر زیارت میشود.
اگیل، استان دیاربکر
مقایسهٔ سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
حدیث شیعهعهد جدید
یادداشت نویسنده: استدلالی دربارهٔ عیسی از معجزههای الیشع
مجموعههای حدیثی شیعه مناظرهای را نگه داشتهاند که در آن امام علی بن موسی الرضا، در دربار مأمون، از جاثلیق مسیحی پرسید: الیسع همان کارهای عیسی را کرد، بر آب راه رفت، مردگان را زنده کرد و نابینا و ابرص را شفا داد، با این همه پیروانش هرگز او را خدا ندانستند؛ پس چرا معجزههای عیسی باید دلیل الوهیت او باشد؟ مسیحیان پاسخ میدهند که ایمانشان بر این استوار است که عیسی کیست، نه تنها بر معجزهها. این استدلال نشان میدهد که مسلمانان نیز، مانند خوانندگان انجیل که پیشتر از آنان سخن رفت، چه آسان این دو پیامبر را کنار هم مینهادند.
شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا · طبرسی، الاحتجاج
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
تلمودکتاب مقدس عبری
یادداشت نویسنده: پیامبری که ربیهای پیروانش داوریاش کردند
الیشع روشنترین نمونه در این شجرهنامه از سنتی است که بر یکی از پیامبران خودش خرده میگیرد. تلمود او را برای خرسها و برای جیحزی سرزنش میکند، و خوانندگان امروزی از هر دینی با داستان جوانان بیتئیل کلنجار میروند. آموزهٔ اسلامی عصمت پیامبران، که در اندیشهٔ شیعه سختگیرانهتر از همه است، چنین خردهگیریای را بسیار دشوارتر میکند، و چون قرآن هیچ داستانی از الیسع نمیگوید، سنت اسلامی ماجرایی از این دست ندارد که بخواهد توضیحش دهد.
دوم پادشاهان ۲:۲۳–۲۴؛ ۵:۲۷ · سنهدرین ۱۰۷ب