دانیال جوانی از نجیبزادگان یهودا بود که، بنا بر کتابش، در سال سوم یهویاقیم به بابل برده شد و برای خدمت نبوکدنصر، با نام بلطشصر، تربیت یافت. او احکام خوراک را نگاه داشت، خوابهای پادشاه را تعبیر کرد، نوشتهٔ روی دیوار را در ضیافت بلشصر خواند، و در روزگار داریوش مادی، به سبب دعا به درگاه خدای خود، به چاه شیران افکنده شد. نیمهٔ دوم کتابش رؤیاهایی را بازمیگوید: چهار وحش، کسی «مثل پسر انسان» که با ابرها میآید، و هفتاد هفتهٔ سال؛ روشنترین بیان کتاب مقدس عبری دربارهٔ رستاخیز مردگان نیز در همین کتاب آمده است. یهودیان کتاب او را در شمار «نوشتهها» میآورند نه «پیامبران»؛ مسیحیان و مسلمانان او را پیامبر میشمارند. چون سپاهیان مسلمان تستر را در ایران گشودند، گزارش دادند که پیکر او را یافتهاند.
در کتاب مقدس عبری
کتاب مقدس عبری
در دربار بابل
«در سال سوم سلطنت یهویاقیم پادشاه یهودا، نبوکدنصر پادشاه بابل به اورشلیم آمده، آن را محاصره نمود» (دانیال ۱:۱). دانیال و سه همراهش، حننیا و میشائیل و عزریا، جوانانی «از اولاد پادشاهان و از شرفا» (۱:۳)، برگزیده شدند تا دانش کلدانیان را بیاموزند، و نامهایشان را به بلطشصر، شدرک، میشک و عبدنغو بدل کردند. دانیال از خوراک و شراب پادشاه سر باز زد و بقول و آب خواست؛ پس از ده روز آن چهار تن از همهٔ دیگران تندرستتر مینمودند (۱:۸–۱۶).
دانیال ۱
کتاب مقدس عبری
خوابها و نوشتهٔ روی دیوار
دانیال خوابی را که نبوکدنصر از یاد برده بود برایش بازگفت: تمثالی بزرگ با سری از طلا، سینهای از نقره، شکمی از برنج، ساقهایی از آهن و پاهایی از آهن آمیخته با گل، که «سنگی بدون دستها جدا شده» آن را فرو کوبید و آن سنگ کوهی شد که زمین را پر کرد: چهار سلطنت، و سپس سلطنتی که خدا برپا میکند و هرگز زایل نمیشود (دانیال ۲). او خواب درخت بزرگ را نیز تعبیر کرد که از جنون پادشاه خبر میداد (۴). در ضیافت بلشصر دستی بر دیوار نوشت: «منا منا ثقیل و فرسین»، و دانیال آن را خواند: «در میزان سنجیده شده و ناقص درآمدهای» (۵:۲۵، ۲۷). همان شب بلشصر کشته شد.
دانیال ۲؛ ۴؛ ۵
کتاب مقدس عبری
چاه شیران
در روزگار داریوش مادی، صاحبمنصبانی که بر دانیال حسد میبردند پادشاه را واداشتند تا سی روز دعا به درگاه هر کس جز خود او را ممنوع کند. دانیال به خانه رفت و «پنجرههای بالاخانهٔ خود را به سمت اورشلیم باز نموده، هر روز سه مرتبه زانو میزد و دعا مینمود» (دانیال ۶:۱۱). او را به چاه شیران افکندند، و بامدادان به پادشاه گفت: «خدای من فرشتهٔ خود را فرستاده، دهان شیران را بست» (۶:۲۳). داستان کورهٔ آتش (۳)، که سه همراه او از آن جان به در میبرند، نامی از دانیال نمیبرد.
دانیال ۳؛ ۶
کتاب مقدس عبری
رؤیاهای پایان
در فصل ۷ دانیال چهار وحش بزرگ را میبیند که از دریا برمیآیند، و قدیمالایام را که برای داوری بر تخت مینشیند؛ «و اینک مثل پسر انسان با ابرهای آسمان آمد»، و سلطنتی جاودانی به او داده شد (دانیال ۷:۱۳–۱۴). جبرائیل فرشته، که معمولاً او و میکائیل را از نخستین فرشتگانِ دارای نام خاص در کتاب مقدس میشمارند، نبوتی دربارهٔ «هفتاد هفته» را توضیح میدهد (۹:۲۴–۲۷). کتاب نزدیک به پایانش اعلام میکند: «بسیاری از آنانی که در خاک زمین خوابیدهاند بیدار خواهند شد، اما اینان به جهت حیات جاودانی و آنان به جهت خجالت و حقارت جاودانی» (۱۲:۲).
دانیال ۷–۱۲
کتاب مقدس عبریتاریخ
دانیالِ حزقیال
حزقیال از دانیالی در کنار نوح و ایوب، چون نمونههای پارسایی، نام میبرد (حزقیال ۱۴:۱۴، ۲۰)، و پادشاه صور را با این سخن به ریشخند میگیرد: «تو از دانیال حکیمتر هستی» (۲۸:۳). در متن عبری این نام «دانئل» نوشته شده است. بسیاری از پژوهشگران او را، نه با همروزگار جوانترِ حزقیال، بلکه با دانِل پیوند میدهند: قهرمانی دادگر در حماسهٔ اوگاریتی اقهات، از حدود قرن چهاردهم پ.م.، که به داد بیوهزن و یتیم میرسد. خوانندگان سنتی او را همان دانیالِ این کتاب میدانند.
حزقیال ۱۴:۱۴، ۲۰؛ ۲۸:۳ · حماسهٔ اوگاریتی اقهات
تاریخ و پژوهش
تاریخآبای کلیسا
کتاب کی نوشته شد؟
کتاب بخشی به عبری و بخشی به آرامی است (دانیال ۲:۴ب–۷:۲۸). بیشتر پژوهشگران انتقادی صورت نهایی آن را از حدود ۱۶۷–۱۶۴ پ.م. میدانند، در دوران آزار یهودیان به دست آنتیوخوس چهارم، پادشاه سلوکی؛ به نظر آنان، بیحرمتی او به معبد همان «رجاست ویرانی» است (۱۱:۳۱؛ ۱۲:۱۱). فرفوریوس، فیلسوف بتپرست، در قرن سوم میلادی همین را استدلال کرد، و ژروم در تفسیر دانیال پاسخی کوتاه به او داد. خوانندگان سنتی یهودی و مسیحی، و پژوهشگران محافظهکار، کتاب را از آنِ دانیالِ قرن ششم پ.م. میدانند.
دانیال ۲:۴؛ ۱۱:۳۱؛ ۱۲:۱۱ · ژروم، تفسیر دانیال (مقدمه)
تاریخ
بلشصر و داریوش مادی
بلشصر تا دیرزمانی بیرون از کتاب مقدس ناشناخته بود. متنهای میخی، از جمله استوانهٔ نبونید و سالنامهٔ نبونید، نشان میدهند که او پسر نبونید، آخرین پادشاه بابل، بود و هنگامی که پدرش در تیماء در عربستان به سر میبرد، در بابل فرمان میراند. «داریوش مادی»، که در دانیال ۶:۱ سلطنت را میگیرد، از هیچ منبع دیگری شناخته نیست؛ پژوهشگران پیشنهاد کردهاند او را با کورش یا با گوبارو، فرماندار کورش، یکی بدانند، یا او را چهرهای ادبی میشمارند.
استوانهٔ نبونید · سالنامهٔ نبونید (ABC 7) · دانیال ۵:۳۰–۶:۱
در سنت یهودی
تلمود
در شمار نوشتهها
کتاب مقدس عبری دانیال را در بخش «نوشتهها» (کتوویم) جای میدهد، نه در «پیامبران». در دانیال ۱۰:۷ مردانِ همراه دانیال رؤیای او را نمیبینند؛ تلمود در شرح این آیه آنان را حجی و زکریا و ملاکی میداند و میگوید از یک جهت آنان از او برتر بودند، زیرا پیامبر بودند و او نبود، و از جهتی دیگر او برتر بود، زیرا او رؤیا را دید و آنان ندیدند (مگیلا ۳الف؛ نک. مدخل زکریا پسر برکیا). تلمود اختلافی را دربارهٔ آن چهار جوان نیز ثبت کرده است: ربیای هر چهار را از سبط یهودا میشمارد و دیگری تنها دانیال را (سنهدرین ۹۳ب). چون اعداد دانیال به حساب کردن زمان پایان دامن میزد، تلمود هشدار میدهد: «استخوانهای حسابگرانِ پایان بپوسد» (سنهدرین ۹۷ب).
تلمود بابلی، مگیلا ۳الف؛ سنهدرین ۹۳ب، ۹۷ب
میراث یهودیتاریخ
آرامگاه او در شوش
دانیال ۸:۲ یکی از رؤیاهای او را در شوشن (شوش) در ولایت عیلام جای میدهد. بنیامین تودلایی، جهانگرد قرن دوازدهم میلادی، تابوت او را در شوش وصف میکند و داستانی میآورد: دو نیمهٔ شهر، در دو سوی رود، بر سر آن به نزاع برخاستند و پذیرفتند که تابوت هر سال در یک سو بماند، تا آنکه سنجرشاه فرمان داد آن را در تابوتی بلورین بگذارند و با زنجیری آهنین از میانهٔ پل بیاویزند. آرامگاه دانیال در شوش ایران هنوز زیارتگاه مسلمانان و یهودیان است.
دانیال ۸:۲ · بنیامین تودلایی، سفرنامه · آرامگاه دانیال، شوش
در عهد جدید و سنت مسیحی
عهد جدید
پسر انسان و مکروه ویرانی
عیسی از مکروه ویرانی سخن گفت، «که به زبان دانیال نبی گفته شده است» (متی ۲۴:۱۵)، و در محاکمهاش به رئیس کهنه گفت: «پسر انسان را خواهید دید که بر طرف راست قوت نشسته، در ابرهای آسمان میآید» (مرقس ۱۴:۶۲)؛ این سخن دانیال ۷:۱۳ را بازمیتاباند. رسالهٔ عبرانیان از کسانی یاد میکند که «دهان شیران را بستند» (عبرانیان ۱۱:۳۳). وحشهای برآمده از دریا و تصویر «قدیمالایام» در کتاب مکاشفه از دانیال ۷ گرفته شدهاند.
متی ۲۴:۱۵ · مرقس ۱۴:۶۲ · عبرانیان ۱۱:۳۳ · مکاشفه ۱:۱۳–۱۴؛ ۱۳:۱–۲
اپوکریفا (کتب قانونی ثانی)میراث مسیحی
افزودههای یونانی
متن یونانی کتاب دانیال سه افزوده دارد: دعای عزریا و سرود سه جوان، که در کوره خوانده میشود؛ سوسنا، که در آن دانیالِ جوان دروغ دو پیرمرد را برملا میکند؛ و بل و اژدها، که در آن دانیال نشان میدهد کاهنان، نه بت بل، هدایا را میخورند. این افزودهها در کلیساهای کاتولیک و ارتدکس جزو کتاب مقدساند و در کتاب مقدس پروتستانها در شمار اپوکریفا. کلیساهای شرقی عید دانیال و سه جوان را در ۱۷ دسامبر برگزار میکنند.
دعای عزریا؛ سوسنا؛ بل و اژدها · تقویم ارتدکس (۱۷ دسامبر)
میراث مسیحیبهائیتاریخ
شمارش روزها
اعداد دانیال در هر روزگاری مفسرانی را به خود کشیده است. آیزاک نیوتن کتاب ملاحظاتی دربارهٔ نبوتهای دانیال (Observations upon the Prophecies of Daniel) را نوشت که در ۱۷۳۳ منتشر شد. در آمریکا، ویلیام میلر «دو هزار و سیصد شام و صبح» را در دانیال ۸:۱۴ سال گرفت و بازگشت مسیح را در ۱۸۴۴ انتظار داشت؛ ادونتیستهای روز هفتم از جنبش او برآمدند. بهائیان همین نبوت را در ۱۸۴۴، سالی که باب رسالت خود را اعلام کرد، تحققیافته میدانند.
دانیال ۸:۱۴ · آیزاک نیوتن، Observations upon the Prophecies of Daniel (۱۷۳۳) · عبدالبهاء، مفاوضات، فصل ۱۰
در سنت اسلامی
میراث اهل سنت
دانیال
قرآن نام دانیال را نمیبرد، اما تاریخهای اسلامی داستان او را میآورند: بختنصر (نبوکدنصر) او را به اسارت برد و در گودالی با شیران افکند، و شیران به او دست نزدند؛ خدا ارمیای پیامبر را نزد او فرستاد و ارمیا در آنجا به او خوراک داد. بسیاری از عالمان مسلمان او را از پیامبران بنیاسرائیل شمردند، و در نخستین سدههای اسلامی ادبیاتی از پیشگوییهای منسوب به او رواج داشت.
طبری، تاریخ الرسل و الملوک (دانیال) · ابن کثیر، البدایة و النهایة (دانیال)
میراث اهل سنتتاریخ
پیکری در تستر
چون مسلمانان به فرماندهی ابوموسی اشعری حدود ۶۴۲ م. تستر (شوشتر) را در خوزستان گشودند، گزارش دادند که پیکر مردی را بر سریری یافتند، با کتابی در کنارش؛ مردم شهر او را دانیال میخواندند و کنار او برای باران دعا میکردند. گزارش شده است که عمر فرمان داد روز هنگام سیزده گور بکنند و شب پیکر را در یکی از آنها به خاک بسپارند، تا مردم با بزرگداشت آن گمراه نشوند. ابن کثیر گزارش ابوالعالیه را میآورد و سند آن را تا ابوالعالیه صحیح میخواند. سنتهای دیگر آرامگاه او را در شوش، کرکوک و سمرقند میدانند.
بیهقی، دلائل النبوة · ابن کثیر، البدایة و النهایة (دانیال)
مقایسهٔ سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
تلمودمیراث مسیحیمیراث اهل سنت
یادداشت نویسنده: پیامبر یا نه؟
جایگاه دانیال در سنتهای گوناگون بیش از هر چهرهٔ دیگری در این بخش از درخت متفاوت است. یهودیان کتاب او را در شمار «نوشتهها» میخوانند، و تلمود صریحاً میگوید او پیامبر نبود، هرچند رؤیا دید. عهد عتیق مسیحی، به پیروی از ترتیب یونانی، او را پس از حزقیال در شمار انبیای بزرگ میآورد، و عیسی او را «دانیال نبی» میخواند. عالمان مسلمان عموماً او را پیامبر شمردند، هرچند قرآن نامش را نمیبرد. در پسِ این اختلاف پرسشی دربارهٔ چیستی نبوت نهفته است: آیا نبوت پیامی است برای قومی، چنانکه مفسران متأخر یهودی تمایز تلمود را توضیح میدهند، یا آشکار شدن رویدادهای آینده، چنانکه مسیحیان و بسیاری از مسلمانان آن را فهمیدند؟
تلمود بابلی، مگیلا ۳الف · متی ۲۴:۱۵ · ابن کثیر، البدایة و النهایة (دانیال)
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
میراث اهل سنتتاریخ
یادداشت نویسنده: زیارتگاه و گور پنهان
ابن تیمیه و عالمان بعدی که با بزرگداشت آرامگاهها مخالفاند، گزارش خاکسپاری پنهانی پیکر دانیال به فرمان عمر را بارها شاهدی کهن بر ضد بزرگداشت آرامگاه پیامبران و اولیا آوردهاند. بسیاری از اهل سنت و شیعیان به یکسان چنین زیارتگاههایی را زیارت کردهاند، و آرامگاه دانیال در شوش ایران، با گنبد مخروطی ویژهاش، روی دیگر همین تاریخ را نشان میدهد: زائران قرنها آرامگاه دانیال را در آنجا زیارت کردهاند. خوانندگانی که این درخت را تا زیارتگاههای امامان در نجف، کربلا، مشهد و سامرا دنبال کنند، دوباره به همین اختلاف برمیخورند.
ابن کثیر، البدایة و النهایة (دانیال) · آرامگاه دانیال، شوش