ایلیای تِشبی در قرن نهم پ.م.، در روزگار اخاب پادشاه و ایزابل ملکه، پیامبر پادشاهی شمالی اسرائیل بود. او خشکسالی را اعلام کرد، غرابها به او خوراک رساندند، پسر بیوهزنی را زنده کرد، انبیای بعل را بر کوه کرمل شکست داد، در حوریب خدا را در «آوازی ملایم و آهسته» شنید، و بیآنکه بمیرد، در گردبادی به آسمان بالا برده شد. چون هرگز نمرد، هر سه دین از او چشمداشتی بیش از این دارند: یهودیت چشم به راه اوست تا پیشاهنگ ماشیح باشد، و جامی و صندلیای برایش میگذارد؛ انجیلها بازگشت او را در یحیای تعمیددهنده میبینند و در ماجرای تبدیل هیئت او را کنار موسی مینشانند؛ قرآن او را با نام الیاس در شمار رسولانی میآورد که قوم خود را از پرستش بعل بازخواندند، و در باورهای عامهٔ مسلمانان او هنوز زنده است. تنها پیوندی که کتاب مقدس میان ایلیا و یکی از پادشاهان یهودا ثبت میکند نامهای است که او برای یهورام فرستاد، و از همین رو کارت او اینجا آمده است.
در کتاب مقدس عبری
کتاب مقدس عبری
او که بود
او بی هیچ معرفیای وارد داستان میشود، جز همین که «ایلیای تشبی که از ساکنان جلعاد بود» (اول پادشاهان ۱۷:۱). کتاب مقدس نه پدری برای او نام میبرد و نه سبطی. نامش یعنی «خدای من یهوه (یاه) است»، و پیام رسالت او نیز همین است. دوم پادشاهان ۱:۸ او را چنین وصف میکند: «مرد مویدار بود و کمربند چرمی بر کمرش بسته بود».
اول پادشاهان ۱۷:۱ · دوم پادشاهان ۱:۸
کتاب مقدس عبری
خشکسالی، غرابها و بیوهزن
ایلیا به اخاب گفت: «در این سالها شبنم و باران جز به کلام من نخواهد بود» (اول پادشاهان ۱۷:۱). او کنار نهر کریت پنهان شد و غرابها برایش نان و گوشت آوردند؛ سپس به صرفه در سرزمین صیدون، زادگاه ایزابل، رفت. در آنجا بیوهزنی آخرین خوراکش را با او قسمت کرد، و تاپوی آرد و کوزهٔ روغن او تا آمدن باران تمام نشد. چون پسر آن زن مرد، ایلیا سه بار خود را بر کودک دراز کرد و دعا کرد، و کودک زنده شد (۱۷:۱۷–۲۴).
اول پادشاهان ۱۷
کتاب مقدس عبری
کوه کرمل
در سال سوم، ایلیا ۴۵۰ نبی بعل (و ۴۰۰ نبی اشیریم) را به آزمونی بر کوه کرمل فراخواند. «تا به کی در میان دو فرقه میلنگید؟ اگر یهوه خداست، او را پیروی نمایید! و اگر بعل است، وی را پیروی نمایید!» (اول پادشاهان ۱۸:۲۱). انبیای بعل از بامداد تا ظهر خدای خود را خواندند و پاسخی نیامد، و ایلیا ریشخندشان کرد. ایلیا مذبح را با دوازده سنگ از نو ساخت، سه بار قربانی را در آب غرق کرد و دعا کرد؛ آتش فرود آمد و قربانی و هیزم و سنگها و آب را فرو بلعید. قوم فریاد برآوردند: «یهوه، او خداست!»، و ایلیا انبیای بعل را کنار نهر قیشون به کشتن داد. سپس بر قلهٔ کوه دعا کرد تا ابری «به قدر کف دست آدمی» از دریا برآمد و باران بارید.
اول پادشاهان ۱۸
کتاب مقدس عبری
حوریب و آوازی ملایم و آهسته
ایلیا از تهدید ایزابل به بئرشبع و از آنجا به بیابان گریخت، زیر درخت اردجی نشست و مرگ خود را خواست. فرشتهای دو بار به او خوراک داد، و او به قوت آن خوراک چهل روز و چهل شب راه رفت تا به حوریب، «کوه خدا»، رسید. در آنجا بادی سخت، زلزلهای و آتشی گذشت، اما خداوند در آنها نبود؛ «و بعد از آتش، آوازی ملایم و آهسته» (اول پادشاهان ۱۹:۱۲). خدا او را بازگرداند تا حزائیل را به پادشاهی ارام، ییهو را به پادشاهی اسرائیل، و الیشع را به جانشینی خودش مسح کند.
اول پادشاهان ۱۹:۱–۱۸
کتاب مقدس عبری
تاکستان نابوت و اخزیای پادشاه
چون ایزابل نابوت را به کشتن داد تا اخاب تاکستانش را بگیرد، ایلیا در همان تاکستان با اخاب روبهرو شد: «آیا هم قتل نمودی و هم متصرف شدی؟» (اول پادشاهان ۲۱:۱۹)، و پیشگویی کرد که سگان خون اخاب را خواهند لیسید و ایزابل را خواهند خورد. بعدها اخزیا، پسر اخاب، از بلندی افتاد و آسیب دید و کسانی را فرستاد تا از بعل زبوب، خدای عقرون، بپرسند که آیا بهبود خواهد یافت. ایلیا راه فرستادگان را گرفت، و چون پادشاه سردارانی را هر یک با پنجاه مرد به دستگیری او فرستاد، آتش از آسمان بر دو دستهٔ نخست فرود آمد (دوم پادشاهان ۱).
اول پادشاهان ۲۱ · دوم پادشاهان ۱
کتاب مقدس عبری
ارابهٔ آتشین
ایلیا همراه الیشع از جلجال به بیتئیل و از آنجا به اریحا رفت و از اردن گذشت؛ رود را با ردای پیچیدهاش زد و آب شکافته شد. الیشع از او خواست: «نصیب مضاعف روح تو بر من بشود». آنگاه «اینک ارابه آتشین و اسبان آتشین ایشان را از یکدیگر جدا کرد و ایلیا در گردباد به آسمان صعود نمود» (دوم پادشاهان ۲:۱۱). الیشع ردایی را که از ایلیا افتاده بود برداشت. پنجاه مرد سه روز به جستوجوی او گشتند و او را نیافتند.
دوم پادشاهان ۲:۱–۱۸
کتاب مقدس عبری
نامه به یهورام، پادشاه یهودا
دوم تواریخ ۲۱:۱۲–۱۵ میگوید: «مکتوبی از ایلیای نبی بدو رسیده». ایلیا در این نامه یهورام، پادشاه یهودا، را نکوهش میکند، زیرا به راههای خاندان اخاب رفته و برادرانش را کشته بود، و بلایی بر قوم او و بیماریای در احشای خود او را پیشگویی میکند. کتاب پادشاهان داستان صعود ایلیا را پیش از رسیدن به دوران سلطنت یهورام میآورد، و از همین رو این پرسش پیش آمد که ایلیا چگونه هنوز نامه مینوشت؛ مدخل خود یهورام پاسخهای سدر عولام و مفسران بعدی را بازمیگوید.
دوم تواریخ ۲۱:۱۲–۱۵ · دوم پادشاهان ۲–۳؛ ۸:۱۶
کتاب مقدس عبری
وعدهٔ بازگشت او
آخرین کتاب نبوی عهد عتیقِ مسیحیان چنین پایان مییابد: «اینک من ایلیای نبی را قبل از رسیدن روز عظیم و مهیب خداوند نزد شما خواهم فرستاد. و او دل پدران را به سوی پسران و دل پسران را به سوی پدران خواهد برگردانید» (ملاکی ۴:۵–۶، در متن عبری ۳:۲۳–۲۴). همهٔ سنتهای بعدی دربارهٔ بازگشت ایلیا از همین آیه ریشه میگیرند. نک. مدخل ملاکی.
ملاکی ۴:۵–۶ (در متن عبری ۳:۲۳–۲۴)
در سنت یهودی
میدراشترگوم
از کدام سبط؟
چون کتاب مقدس نسبی برای او نمیآورد، ربیها بر سر آن بحث کردند. برشیت ربا (۷۱:۹) اختلافی را ثبت میکند بر سر اینکه او از سبط جاد بود یا از سبط بنیامین. سنتی دیگر او را همان فینحاس، نوهٔ هارون، میداند؛ فینحاس کاهن غیوری است که در اعداد ۲۵ آمده و خدا «عهد سلامتی» خود را به او بخشید. این سنت در پرقه د-ربی الیعزر و ترگوم منسوب به یوناتان آمده است. بنا بر این دیدگاه، ایلیا کاهنی از نسل هارون بود، و این به گفتهٔ نسبشناسان مسلمان نزدیک است.
برشیت ربا ۷۱:۹ · پرقه د-ربی الیعزر ۲۹، ۴۷ · ترگوم منسوب به یوناتان بر خروج ۶:۱۸؛ اعداد ۲۵:۱۲
میراث یهودی
مهمان هر سدر پسح و هر ختنه
در سدر پسح جامی شراب برای ایلیا میریزند و نزدیک پایان شام در را به روی او میگشایند. در مراسم ختنه صندلیای را با نام «صندلی ایلیا» کنار میگذارند، و سنت آن را با غیرت ایلیا برای عهد پیوند میدهد (اول پادشاهان ۱۹:۱۰، ۱۴). در پایان شبات، در آیین هَودالا، یهودیان سرود «الیاهو هناوی» (ایلیای نبی) را میخوانند و از خدا میخواهند که او بهزودی همراه ماشیح پسر داود بیاید.
پرقه د-ربی الیعزر ۲۹ · نیایشهای یهودی (هگادای پسح؛ هودالا)
تلمود
آموزگاری که میان حکیمان راه میرود
در تلمود، ایلیا بارها بر ربیها ظاهر میشود، به پرسشهایشان پاسخ میدهد و از آنچه در آسمان گفته میشود خبر میآورد. در ماجرای تنور عَخنای، حکیمان رأی ندایی آسمانی را نپذیرفتند. ربی ناتان بعدها ایلیا را دید و پرسید خدا در آن لحظه چه کرد؛ ایلیا گفت خدا لبخند زد و گفت: «فرزندانم بر من چیره شدند» (بابا مصیعا ۵۹ب). ربی یهوشوع بن لوی ایلیا را دید و پرسید ماشیح کی میآید، و ایلیا او را فرستاد تا خود ماشیح را بیابد، که بر دروازهٔ شهر (در بسیاری از روایتها، روم) میان فقیران نشسته بود (سنهدرین ۹۸الف).
بابا مصیعا ۵۹ب · سنهدرین ۹۸الف
میشنامیراث یهودی
گرهگشای آنچه گشودنی نیست
میشنا میگوید ایلیا نمیآید تا کسی را طاهر یا نجس اعلام کند، بلکه میآید تا در جهان صلح برقرار کند (عدیوت ۸:۷). ادبیات ربانی برخی پرسشهای حلنشده را «تا آمدن ایلیا» وامیگذارد. واژهٔ تلمودی «تیکو»، به معنای «بماند»، که برای پرسشی بیفیصله به کار میرود، بعدها سرواژهٔ این عبارت دانسته شد: «آن تشبی دشواریها و پرسشها را حل خواهد کرد». این برساختهای عامیانه و پسین است، نه ریشهٔ واقعی واژه.
میشنا، عدیوت ۸:۷ · منحوت ۴۵الف
در عهد جدید و سنت مسیحی
عهد جدید
یحیای تعمیددهنده در نقش الیاس
فرشته وعده داد که یحیی «به روح و قوت الیاس» پیشاپیش خداوند خواهد رفت (لوقا ۱:۱۷). عیسی دربارهٔ یحیی گفت: «اگر خواهید قبول کنید، همان است الیاس که باید بیاید» (متی ۱۱:۱۴)، و پس از تبدیل هیئت گفت: «الحال الیاس آمده است و او را نشناختند» (۱۷:۱۲). اما در انجیل یوحنا، وقتی از یحیی میپرسند: «آیا تو الیاس هستی؟»، پاسخ میدهد: «نیستم» (یوحنا ۱:۲۱). مفسران مسیحی این دو را چنین با هم سازگار میکنند که یحیی با روح و نقش الیاس آمد، نه آنکه خودِ الیاس باشد. نک. مدخل یحیی.
لوقا ۱:۱۷ · متی ۱۱:۱۴؛ ۱۷:۱۰–۱۳ · یوحنا ۱:۲۱
عهد جدید
تبدیل هیئت و صلیب
بر کوهی که هیئت عیسی در آن دگرگون شد، موسی و الیاس ظاهر شدند و با او گفتگو کردند (متی ۱۷:۳؛ مرقس ۹:۴؛ لوقا ۹:۳۰–۳۱)، و این صحنه را معمولاً گواهی شریعت و انبیا میدانند. بر صلیب، چون عیسی فریاد زد: «ایلی ایلی لما سبقتنی»، برخی از حاضران پنداشتند الیاس را میخواند (متی ۲۷:۴۶–۴۹).
متی ۱۷:۱–۸؛ ۲۷:۴۶–۴۹ · مرقس ۹:۲–۸ · لوقا ۹:۲۸–۳۶
عهد جدید
یادکردهای دیگر
عیسی یادآوری کرد که الیاس نه نزد بیوهزنان بسیار اسرائیل، بلکه نزد بیوهزنی غیریهودی در صرفه فرستاده شد (لوقا ۴:۲۵–۲۶). نامهٔ یعقوب الیاس را نمونهٔ دعا میشمارد: او «به تمامی دل دعا کرد که باران نبارد و تا مدت سه سال و شش ماه نبارید» (یعقوب ۵:۱۷). لوقا و نامهٔ یعقوب از سه سال و نیم سخن میگویند، اما اول پادشاهان ۱۸:۱ میگوید باران «در سال سوم» آمد. بسیاری از مفسران یکی از دو شاهد مکاشفه ۱۱ را، که «قدرت به بستن آسمان دارند تا در ایام نبوت ایشان باران نبارد»، همان الیاس دانستهاند.
لوقا ۴:۲۵–۲۶ · یعقوب ۵:۱۷–۱۸ · مکاشفه ۱۱:۳–۶
میراث مسیحیمقدسین آخرین زمان
قدیس و پشتیبان
کلیساهای ارتدکس شرقی و کاتولیک شرقی عید الیاس نبی را در ۲۰ ژوئیه برگزار میکنند، و بسیاری از نمازخانههای بالای تپهها در یونان و بالکان به نام اوست. فرقهٔ کرملی، که زاهدانی گوشهنشین در حدود ۱۲۰۰ م. بر کوه کرمل بنیاد نهادند، الیاس را پدر روحانی خود میداند. مقدسین آخرین زمان تعلیم میدهند که الیاس در ۳ آوریل ۱۸۳۶ در معبد کرتلند بر جوزف اسمیت و الیور کاودری ظاهر شد و «کلیدهای» مهر کردن خانوادهها به یکدیگر را، در تحقق وعدهٔ ملاکی، بازگرداند (اصول و پیمانها ۱۱۰:۱۳–۱۶).
تقویم ارتدکس (۲۰ ژوئیه) · سنت کرملی · اصول و پیمانها ۱۱۰:۱۳–۱۶
در قرآن و سنت اسلامی
قرآن
الیاس در قرآن
قرآن دو بار از الیاس نام میبرد. یک بار در فهرستی از پیامبران: «و هم زکریّا و یحیی و عیسی و الیاس را … که همه از نیکوکارانند» (۶:۸۵، ترجمهٔ الهی قمشهای). و در سورهٔ صافات داستانی کوتاه از او میآید: «و همانا الیاس یکی از رسولان … خدا بود. وقتی که قومش را گفت: آیا خداترس و پرهیزکار نمیشوید … آیا بت بعل نام را … میخوانید و خدای بهترین آفریننده عالم را ترک میگویید؟» (۳۷:۱۲۳–۱۲۵، ترجمهٔ الهی قمشهای). قومش او را نپذیرفتند، و این بخش با سلامی بر او پایان مییابد (۳۷:۱۳۰). مفسران مسلمان این را با رویارویی او با بعل در کتاب مقدس پیوند میدهند، هرچند قرآن هیچ یک از جزئیات آن را نمیآورد.
قرآن ۶:۸۵؛ ۳۷:۱۲۳–۱۳۲
میراث اهل سنتتفسیر
نسب او
مورخان مسلمان الیاس را از نسل هارون میدانند، و معمولاً نسب او را از العازار (عازر یا عیزار)، پسر هارون، و فینحاس (فنحاص)، نوهٔ هارون، میگذرانند. نامهای میان فینحاس و الیاس از منبعی به منبع دیگر فرق میکند. برخی از مفسران نخستین قوم او را با بعلبک در لبنان پیوند دادند، شهری که واژهٔ بعل در نام آن هست.
طبری، تاریخ الرسل و الملوک (الیاس) · ابن کثیر، قصص الانبیاء (الیاس)
میراث اهل سنتتصوف
آیا هنوز زنده است؟
داستانهای رایج میگویند الیاس، مانند خضر، نمرد: آن دو هر سال در موسم حج یکدیگر را میبینند، یا الیاس نگهبان خشکی است و خضر نگهبان دریا. ناقدان حدیث، مانند ابن کثیر، این گزارشها را نامعتبر دانستند، و بسیاری از عالمان اهل سنت بر آن بودند که الیاس نیز مانند دیگر پیامبران درگذشت. برخی از پیشینیان، مانند ابن مسعود و قتاده، از این هم فراتر رفتند و الیاس را همان ادریس (خنوخ) دانستند، پیامبر دیگری که گفتهاند زنده به آسمان برده شد؛ ابن کثیر این را نیز رد میکند.
ابن کثیر، قصص الانبیاء (الیاس؛ خضر) · طبری، جامع البیان (ذیل ۳۷:۱۲۳)
دروزیتاریخ
زیارتگاههای مشترک
غار الیاس در دامنهٔ کوه کرمل در حیفا نزد یهودیان، مسیحیان، مسلمانان و دروزیان گرامی بوده است. بسیاری از دروزیان الیاس را همان خضر میدانند. دیر کرملی المحرقه (یعنی «سوختن») جای سنتی قربانی بر کرمل را نشان میدهد. در شمال کشور اردن، ویرانههای لستب (الاستب) نزدیک عجلون را بهطور سنتی همان تشبه، زادگاه او، میدانند؛ تل مار الیاس، تپهای جدا در آن سوی دره، به نام او خوانده میشود.
غار الیاس، حیفا · المحرقه (دیر کرملی) · لستب و تل مار الیاس، عجلون
مقایسهٔ سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
تفسیرمیراث شیعهمیراث اهل سنت
یادداشت نویسنده: «سلام بر اِلیاسین» یا «سلام بر آل یاسین»؟
آیهٔ ۳۷:۱۳۰ دو قرائت دارد. بیشتر قاریان معتبر «اِلیاسین» خواندهاند، و مفسران اهل سنت آن را صورت دیگری از نام الیاس میدانند، چنانکه سیناء و سینین هر دو نام سیناست. نافع و ابن عامر «آل یاسین»، یعنی «خاندان یاسین»، خواندهاند. برخی یاسین را یکی از نامهای پیامبر، محمد، دانستند (به مناسبت سورهای که با همین حروف آغاز میشود)، و بدینسان آیه را سلامی بر خاندان محمد شمردند. بغوی این دیدگاه را نقل میکند اما آن را بعید میداند؛ مفسران شیعه، با استناد به روایتهایی از امامان، آن را میپذیرند. مفسران اهل سنتی که قرائت «آل» را میپذیرند، معمولاً آن را به معنای خاندان یا پیروان خود الیاس میگیرند. بدینسان یک حرف دو پاسخ بسیار متفاوت به این پرسش پدید میآورد که آیه چه کسی را گرامی میدارد.
بغوی، معالم التنزیل (ذیل ۳۷:۱۳۰) · طبرسی، مجمع البیان (ذیل ۳۷:۱۳۰) · قرآن ۳۶:۱
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریعهد جدیدمیراث اهل سنتمیراث شیعه
یادداشت نویسنده: پیامبری که نمرد
صعود ایلیا او را از چهرهای از گذشته به چهرهای از آینده بدل کرد. ملاکی او را پیشاهنگ روز خداوند خواند؛ یهودیت هنوز چشم به راه اوست تا آمدن ماشیح را اعلام کند؛ مسیحیت بر آن است که این وعده هنگامی تحقق یافت که یحیای تعمیددهنده راه را برای عیسی آماده کرد؛ و در اسلامِ عامیانه او همراه خضر در زمین میگردد. خوانندگانی که این شجرهنامه را تا پایانش دنبال کنند، شباهتی با باور شیعهٔ دوازدهامامی خواهند دید: امام غایبی که زنده است و پیش از پایان زمان بازخواهد گشت. این شباهتی در شکل است، نه ادعای آنکه یکی از این باورها از دیگری برآمده است: هر سنت چشمداشت خود را بر کتاب آسمانی و روایات خودش استوار میکند.
دوم پادشاهان ۲:۱۱ · ملاکی ۴:۵–۶ · متی ۱۷:۱۰–۱۳
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
میدراشمیراث اهل سنت
یادداشت نویسنده: ایلیا و فینحاس
سنت یهودی و سنت اسلامی، هر یک جداگانه، برای سکوت کتاب مقدس دربارهٔ نسب ایلیا به پاسخی همانند رسیدهاند. برخی ربیها گفتند ایلیا خودِ فینحاس بود و قرنها بعد هنوز زنده بود؛ نسبشناسان مسلمان او را از نوادگان فینحاس شمردند. هر دو، کاهن غیوری را که به پرستش بعل فغور پایان داد (اعداد ۲۵) به پیامبری پیوند میدهند که بر کرمل به پرستش بعل پایان داد. بیشتر نویسندگان مسیحی سکوت کتاب مقدس را همانگونه که بود پذیرفتند، هرچند چند نوشتهٔ مسیحی این افسانهٔ یهودی را بازتاباندند که او از تبار کاهنان بود.
اعداد ۲۵:۱–۱۳ · پرقه د-ربی الیعزر ۲۹ · ابن کثیر، قصص الانبیاء (الیاس)