حزقیال پسر بوزی کاهنی از اورشلیم بود که در ۵۹۷ پ.م. همراه یکنیا پادشاه به بابل برده شد. پنج سال بعد، کنار نهر خابور، آسمان را گشوده دید و جلال خدا را بر تختی که موجودات زنده و چرخها آن را میبردند. او همهٔ رؤیاهای بعدی خود را با سالهای اسارت یکنیا تاریخگذاری کرد. محاصرهٔ اورشلیم را با نشانههایی غریب به نمایش درآورد، رفتن جلال خدا از معبد را دید، در مرگ همسرش سوگواری نکرد، موعظه کرد که هر کس پاسخگوی گناهان خویش است، و وادیای پر از استخوانهای خشک را دید که زنده شدند. رؤیای ارابهٔ او ریشهٔ عرفان یهودی شد و سرچشمهٔ چهار نمادِ نویسندگان انجیلها. قرآن نام او را نمیبرد، اما مفسران مسلمان او را با هزاران تنی پیوند میدهند که خدا میراند و سپس زنده کرد (قرآن ۲:۲۴۳)، و برخی او را همان ذوالکفل میدانند.
در کتاب مقدس عبری
کتاب مقدس عبری
کاهن در تبعید
«کلام یهوه بر حزقیال بن بوزی کاهن نزد نهر خابور در زمین کلدانیان نازل شد» (حزقیال ۱:۳)، در «سال پنجم اسیری یهویاکین پادشاه» (۱:۲)، یعنی حدود ۵۹۳ پ.م. او در تل ابیب در میان تبعیدیان میزیست (۳:۱۵). خدا بیش از نود بار او را «پسر انسان» خطاب میکند، تعبیری که تنها به معنای «آدمی فانی» است. کتاب نام پدرش را میآورد، اما از دیگر خویشانش جز همسرش، «آرزوی چشمانت» (۲۴:۱۶)، یاد نمیکند.
حزقیال ۱:۱–۳؛ ۳:۱۵؛ ۲۴:۱۶
کتاب مقدس عبری
ارابه و چرخها
او در گردبادی که از شمال میآمد چهار موجود زنده دید، هر یک با چهار رو: روی انسان، شیر، گاو و عقاب (حزقیال ۱:۱۰). کنار آنها چرخهایی بود «مثل چرخ در میان چرخ» (۱:۱۶)، و لبههایشان پر از چشم بود. بر فراز آنها تختی چون یاقوت کبود بود و بر آن پیکری چون انسان، و درخششی چون رنگینکمان گرداگردش را گرفته بود: «این منظر شباهت جلال یهوه بود» (۱:۲۸). خدا طوماری به او داد که بر آن نوحهها نوشته شده بود، و چون آن را خورد، «در دهانم مثل عسل شیرین بود» (۳:۳).
حزقیال ۱–۳
کتاب مقدس عبری
نشانههایی در عمل
خدا به او گفت: «تو را برای خاندان اسرائیل دیدهبان ساختم» (حزقیال ۳:۱۷). او اورشلیم را بر خشتی گلین کشید و آن را در محاصره گرفت؛ ۳۹۰ روز بر پهلوی چپ و ۴۰ روز بر پهلوی راست خوابید و سالهای گناه اسرائیل و یهودا را بر خود حمل کرد؛ نانی جیرهبندیشده خورد که بر سرگین پخته شده بود؛ و موی سر و ریش خود را تراشید و بخشی را سوزاند، بخشی را برید و بخشی را پراکند، نشانهای از سرنوشت شهر (۴–۵). چون همسرش مرد، خدا به او فرمود ماتم نگیرد؛ این نشانهای بود که تبعیدیان نیز نخواهند توانست بر ویرانی معبد ماتم بگیرند (۲۴:۱۵–۲۴).
حزقیال ۳:۱۷؛ ۴–۵؛ ۲۴:۱۵–۲۴
کتاب مقدس عبری
جلال معبد را ترک میکند
او در رؤیا به اورشلیم برده شد و در صحنهای معبد بتپرستی دید: زنانی که برای تموز میگریستند، و مردانی که پشت به قدس، آفتاب را سجده میکردند (حزقیال ۸). سپس دید که جلال خداوند از معبد برخاست و به کوهی در مشرق شهر رفت (۱۱:۲۳)، که بنا بر سنت کوه زیتون است. در آخرین رؤیایش، در سال بیست و پنجم تبعید، معبدی نو دید که اندازه گرفته میشد، جلالی که بازمیگشت، و نهری که از زیر آستانهٔ معبد روان بود و آب دریای مرده را شیرین میکرد (۴۰–۴۸).
حزقیال ۸–۱۱؛ ۴۰–۴۸
کتاب مقدس عبری
هر کس پاسخگوی خویش
در برابر این مَثَل که «پدران انگور ترش خوردند و دندانهای پسران کند گردید»، حزقیال پاسخ داد: «هر که گناه کند او خواهد مرد. پسر متحمل گناه پدرش نخواهد بود و پدر متحمل گناه پسرش نخواهد بود» (حزقیال ۱۸:۲، ۲۰). شریری که از گناهانش بازگردد زنده خواهد ماند: «من از مرگ آن کس که میمیرد مسرور نمیباشم» (۱۸:۳۲).
حزقیال ۱۸
کتاب مقدس عبری
وادی استخوانهای خشک
دست خداوند او را در وادیای پر از استخوان نهاد. «ای پسر انسان آیا میشود که این استخوانها زنده گردد؟» (حزقیال ۳۷:۳). او نبوت کرد، و استخوانها با صدایی به هم پیوستند و پی و گوشت بر آنها برآمد؛ و چون به باد نبوت کرد، روح در آنها داخل شد و «آنها زنده گشته، بر پایهای خود لشکر بینهایت عظیمی ایستادند» (۳۷:۱۰). خدا توضیح داد: «این استخوانها تمامی خاندان اسرائیل میباشند»، و او گورهایشان را خواهد گشود و ایشان را به سرزمینشان بازخواهد آورد (۳۷:۱۱–۱۴). پس از آن نبوتهایی بر ضد جوج، از سرزمین ماجوج، میآید (۳۸–۳۹).
حزقیال ۳۷–۳۹
در سنت یهودی
میشناتلمودکابالا
کار ارابه
میشنا حکم میکند که «کار ارابه» (مَعَسه مِرکاوا)، یعنی مطالعهٔ حزقیال ۱، را حتی به یک شاگرد نیز نباید آموخت، مگر آنکه حکیمی باشد که به دانش خود دریابد (حگیگا ۲:۱). تلمود از کودکی حکایت میکند که این فصل را میخواند و آتش او را سوزاند (حگیگا ۱۳الف). رؤیای حزقیال پایهٔ ادبیات عرفانی نخستین یهودی دربارهٔ کاخهای آسمانی شد، و بسیار بعدتر سرچشمهای مهم برای کابالا.
میشنا، حگیگا ۲:۱ · تلمود بابلی، حگیگا ۱۳الف–ب
تلمود
کتابی که نزدیک بود کنار گذاشته شود
برخی از احکام حزقیال برای معبد نو با تورات ناسازگار مینمود، و از همین رو حکیمان در اندیشهٔ کنار گذاشتن کتاب بودند، تا آنکه حننیا بن حزقیا با سیصد کوزه روغن برای چراغ در بالاخانهای نشست و همهٔ آن ناسازگاریها را برطرف کرد (شبات ۱۳ب؛ منحوت ۴۵الف–ب). ژروم گزارش میدهد که عبرانیان آغاز و پایان کتاب حزقیال را پیش از سیسالگی نمیخواندند.
تلمود بابلی، شبات ۱۳ب؛ منحوت ۴۵الف–ب · ژروم، نامهٔ ۵۳
تلمودمیراث یهودی
آیا مردگان به راستی برخاستند؟
تلمود اختلافی را دربارهٔ استخوانهای خشک ثبت کرده است. ربیای میگوید کسانی که حزقیال زنده کرد برخاستند، سرود خواندند و مردند؛ دیگری میگوید به سرزمین اسرائیل رفتند، زن گرفتند و فرزند آوردند؛ ربی یهودا میگوید «حقیقت بود، و مَثَل»، و تلمود چنین نتیجه میگیرد: «به حقیقت، مَثَل بود» (سنهدرین ۹۲ب). حزقیال ۳۷ را در شباتِ ایام عید پسح در قرائت انبیا میخوانند. آرامگاه سنتی او در کفل، در جنوب بابل، قرنها زیارتگاه یهودیان بود و زیارتگاه مسلمانان نیز هست (نک. مدخل ذوالکفل).
تلمود بابلی، سنهدرین ۹۲ب · قرائتهای کنیسه (شبات حول هموعد پسح)
در عهد جدید و سنت مسیحی
عهد جدید
پژواکها در مکاشفه
سراسر کتاب مکاشفه از حزقیال مایه میگیرد: چهار حیوان گرداگرد تخت، با روی شیر و گوساله و انسان و عقاب (مکاشفه ۴:۶–۸)؛ بینندهٔ رؤیا که کتابچهای را میخورد که در دهان شیرین و در شکم تلخ است (۱۰:۹–۱۰)؛ جوج و ماجوج (۲۰:۸)؛ و نهر آب حیات که در اورشلیم نو از تخت روان است (۲۲:۱–۲). مَثَل شبان نیکوی عیسی نبوت حزقیال را بر ضد شبانان دروغین اسرائیل به یاد میآورد (حزقیال ۳۴؛ یوحنا ۱۰).
مکاشفه ۴؛ ۱۰؛ ۲۰:۸؛ ۲۲:۱–۲ · حزقیال ۳۴ · یوحنا ۱۰:۱–۱۶
آبای کلیسامیراث مسیحی
چهار انجیلنگار و دروازهٔ بسته
ایرنائوس چهار حیوان را (مکاشفه ۴:۷، که کروبیان چهارچهرهٔ حزقیال را بازمیتاباند) با چهار انجیل پیوند داد، هرچند شیر را به یوحنا و عقاب را به مرقس داد (بر ضد بدعتها ۳.۱۱.۸). تطبیقی که با ژروم رایج شد چنین است: متی انسان، مرقس شیر، لوقا گاو و یوحنا عقاب؛ این نمادها هنوز بر درهای کلیساها و جلد انجیلها دیده میشوند. آمبروز و ژروم و دیگران دروازهٔ شرقی را، که «بسته بماند … زیرا که یهوه خدای اسرائیل از آن داخل شده» (حزقیال ۴۴:۲)، نمادی از بکارت همیشگی مریم خواندند. سرود روحانی آفریقاییآمریکایی «حزقیال چرخ را دید» (Ezekiel Saw the Wheel) و ترانهٔ «آن استخوانها» (Dem Bones)، ساختهٔ جیمز ولدن جانسون و جی. روزاموند جانسون، رؤیاهای او را به فرهنگ عامه بردند.
ایرنائوس، بر ضد بدعتها ۳.۱۱.۸ · ژروم، تفسیر متی (مقدمه) · حزقیال ۴۴:۱–۳
در سنت اسلامی
قرآنتفسیر
حزقیل و هزاران تنی که زنده شدند
«آیا ندیدید آنهایی را که از ترس مرگ از دیار خود بیرون رفتند که هزارها تن بودند، خدا فرمود که تمام بمیرید … سپس آنها را زنده کرد» (قرآن ۲:۲۴۳، ترجمهٔ الهی قمشهای). قرآن در اینجا نام هیچ پیامبری را نمیبرد، اما بسیاری از مفسران، به نقل از راویان نخستین، میگویند پیامبری به نام حزقیل (حزقیال) بر استخوانهایشان گذشت و دعا کرد، و خدا آنان را زنده کرد. طبری و دیگران این داستان را آوردهاند؛ همانندی آن با وادی استخوانهای خشکِ حزقیال آشکار است.
قرآن ۲:۲۴۳ · طبری، جامع البیان (ذیل ۲:۲۴۳) · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم (ذیل ۲:۲۴۳)
میراث اهل سنت
پسر پیرزن
طبری و دیگر عالمان مسلمان او را حزقیل بن بوزی و نیز ابن العجوز، «پسر پیرزن»، مینامند، زیرا گفتهاند مادرش در پیری و نازایی برای داشتن پسری دعا کرده بود. برخی مفسران او را همان ذوالکفل میدانند که نامش در قرآن آمده است (قرآن ۲۱:۸۵؛ ۳۸:۴۸)؛ زیارتگاه کفل در عراق همین یکیانگاری را زنده نگه داشته است.
طبری، جامع البیان (ذیل ۲:۲۴۳) · ابن کثیر، قصص الانبیاء (حزقیل)
مقایسهٔ سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
حدیث شیعهتلمودکتاب مقدس عبریمیراث مسیحی
یادداشت نویسنده: استخوانهای خشک و رجعت
وادی حزقیال را به سه گونه خواندهاند: مَثَلی از احیای قوم، زنده شدنی به معنای ظاهر، و وعدهٔ رستاخیز نهایی. عالمان شیعه کاربرد چهارمی بر آنها میافزایند. آنان در دفاع از رجعت، یعنی باور به بازگشت برخی از مردگان به زندگی پیش از روز قیامت و در روزگار مهدی، به قرآن ۲:۲۴۳ و گزارشهای پیونددهندهٔ آن با حزقیل استناد میکنند و این را دلیل میگیرند که خدا پیش از این در همین جهان مردگان را زنده کرده است. در مناظرهای که شیخ صدوق نگاه داشته است، امام رضا نیز حزقیل را پیامبری خواند که همچون عیسی مردگان را زنده کرد و سی و پنج هزار تن را به زندگی بازگرداند. سخن تلمود، «به حقیقت، مَثَل بود»، و خوانش شیعه، که همین داستان را تاریخ میداند، در دو سر این طیف جای دارند.
حزقیال ۳۷:۱–۱۴ · قرآن ۲:۲۴۳ · تلمود بابلی، سنهدرین ۹۲ب · شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا