عزرا کاهنی از نسل هارون بود و «در شریعت موسی … کاتب ماهر». او در سال هفتم ارتحشستا، پادشاه پارس، گروهی از تبعیدیان را از بابل به اورشلیم برد، با جامعه بر سر ازدواج با زنان بیگانه رویارو شد، و کتاب شریعت را برای قوم گردآمده به آواز بلند خواند. کارت او در کنار زربابل آمده است، زیرا به همان داستان بازگشت از تبعید تعلق دارد، هرچند حدود دو نسل پس از آنکه زربابل معبد را از نو ساخته بود آمد. سنت یهودی او را موسای دوم میداند که تورات فراموششده را بازگرداند؛ نویسندگان مسیحی، به پیروی از مکاشفهٔ چهارم عزرا، گفتند که او کتابهای مقدس را پس از سوختنشان از نو نوشت. قرآن یک بار، با نام عزیر، از او یاد میکند، آنجا که میگوید یهودیان او را پسر خدا میخوانند (قرآن ۹:۳۰)؛ بسیاری از مفسران او را همان مردی میدانند که خدا صد سال میراند (قرآن ۲:۲۵۹)، و در پیامبر بودن او اختلاف است.
در کتاب مقدس عبری
کتاب مقدس عبری
کاهنی از نسل هارون
عزرا ۷:۱–۵ نسب عزرا را شانزده نسل به عقب میبرد: «عزرا ابن سرایا ابن عزریا ابن حلقیا»، و از صادوق و فینحاس میگذرد تا به «هارون رئیس کهنه» برسد. سرایا همان رئیس کاهنان بود که بابلیان او را در ۵۸۶ پ.م. در ربله کشتند (دوم پادشاهان ۲۵:۱۸–۲۱)، بیش از یک قرن پیش از سفر عزرا؛ پس «پسر» در اینجا به معنای نواده است، و این فهرست چند نسل را که در اول تواریخ ۶ آمدهاند از قلم انداخته است. یهوصاداق پسر سرایا (اول تواریخ ۶:۱۴–۱۵) پدر یشوع، کاهن اعظم، بود که همراه زربابل بازگشت؛ بدینسان کتاب مقدس عزرا را از خاندان کاهنان اعظم میشمارد.
عزرا ۷:۱–۵ · دوم پادشاهان ۲۵:۱۸–۲۱ · اول تواریخ ۶:۳–۱۵ · عزرا ۳:۲
کتاب مقدس عبری
فرمان ارتحشستا
«این عزرا از بابل برآمد و او در شریعت موسی … کاتب ماهر بود» (عزرا ۷:۶). او در ماه پنجم از سال هفتم ارتحشستا به اورشلیم رسید، «چونکه عزرا دل خود را به طلب نمودن شریعت خداوند و به عمل آوردن آن و به تعلیم دادن فرایض و احکام به اسرائیل مهیا ساخته بود» (عزرا ۷:۱۰). نامهٔ پادشاه، که متن آن به آرامی آمده است، او را «کاتب کامل شریعت خدای آسمان» میخواند (عزرا ۷:۱۲)، هزینهٔ قربانیهای معبد را میپردازد، و به او اختیار میدهد داورانی بگمارد و «هر که به شریعت خدایت و به فرمان پادشاه عمل ننماید» را کیفر دهد (عزرا ۷:۲۶). از عزرا ۷:۲۷ به بعد، روایت از زبان خود عزرا بیان میشود.
عزرا ۷:۶–۲۸
کتاب مقدس عبری
زنان بیگانه
سران قوم به عزرا خبر دادند که قوم و کاهنان و لاویان با زنانی از قومهای آن سرزمین ازدواج کردهاند و «ذریت مقدس را با امتهای کشورها مخلوط کردهاند» (عزرا ۹:۲). عزرا جامهاش را چاک زد و موی سر و ریش خود را کند؛ به گفتهٔ خودش: «متحیر نشستم» (عزرا ۹:۳). سپس دعای اعترافی بلندی گفت. شکنیا پیشنهاد کرد: «با خدای خویش عهد ببندیم که آن زنان و اولاد ایشان را … دور کنیم» (عزرا ۱۰:۳). مردان یهودا در باران زمستانی در میدان پیش خانهٔ خدا گرد آمدند، و فهرست کسانی که زنان بیگانه گرفته بودند کتاب را به پایان میبرد: «بعضی از ایشان زنانی داشتند که از آنها پسران تولید نموده بودند» (عزرا ۱۰:۴۴).
عزرا ۹–۱۰
کتاب مقدس عبری
خواندن شریعت
در روز اول ماه هفتم، قوم پیش دروازهٔ آب گرد آمدند و «به عزرای کاتب گفتند که کتاب تورات موسی را … بیاورد» (نحمیا ۸:۱). او بر منبری چوبی ایستاد، و چون کتاب را گشود، تمامی قوم برخاستند؛ از بامداد تا نیمروز خواند و لاویان آن را توضیح میدادند: «پس کتاب تورات خدا را به صدای روشن خواندند و تفسیر کردند تا آنچه را که میخواندند، بفهمند» (نحمیا ۸:۸). قوم گریستند، و به آنان گفته شد: «امروز برای یهوه خدای شما روز مقدس است. پس نوحهگری منمایید و گریه مکنید» (نحمیا ۸:۹). آنان عید سایبانها را برگزار کردند، و عزرا بعدها در جشن تقدیس حصار پیشاپیش یکی از دستهها میرفت (نحمیا ۱۲:۳۶).
نحمیا ۸ · نحمیا ۱۲:۲۶، ۳۶
تاریخ و پژوهش
تاریخ
۴۵۸ یا ۳۹۸ پ.م.؟
اگر ارتحشستای عزرا ۷:۷ ارتحشستای یکم (۴۶۵–۴۲۴ پ.م.) باشد، عزرا در ۴۵۸ پ.م.، سیزده سال پیش از نحمیا، آمد (نحمیا ۲:۱)؛ و اگر ارتحشستای دوم (۴۰۴–۳۵۸ پ.م.) باشد، در ۳۹۸ پ.م.، پس از او. آلبن فان هوناکر در ۱۸۹۰ از تاریخ متأخر دفاع کرد: عزرا به حجرهٔ «یهوحانان بن الیاشیب» میرود (عزرا ۱۰:۶)، و الیاشیب در روزگار نحمیا کاهن اعظم بود و یوحانان پس از او (نحمیا ۱۲:۲۲)؛ پاپیروسهای الفانتین، که بعدها یافت شدند، از کاهن اعظمی به نام یوحانان در ۴۰۷ پ.م. خبر میدهند. برخی دیگر سال هفتم را به سال سیوهفتم (۴۲۸ پ.م.) تصحیح میکنند. بخشهایی که عزرا و نحمیا را با هم میآورند (نحمیا ۸:۹؛ ۱۲:۲۶) شاید افزودهٔ ویراستاران باشند. بسیاری از مفسران اخیر، مانند ه. گ. م. ویلیامسون، از تاریخ ۴۵۸ پ.م. دفاع میکنند.
عزرا ۷:۷؛ ۱۰:۶ · نحمیا ۲:۱؛ ۱۲:۱۰–۱۱، ۲۲ · پاپیروسهای الفانتین (کاولی ۳۰) · آ. فان هوناکر، «Néhémie et Esdras» (Le Muséon، ۱۸۹۰) · ه. گ. م. ویلیامسون، Ezra, Nehemiah (۱۹۸۵)
تاریخ
مأموریتی از سوی پارسیان
مأموریت عزرا با رسمی شناختهشده در شاهنشاهی پارس سازگار است. داریوش یکم فرمان داد قوانین مصر گردآوری شود، و در ۴۱۹ پ.م. نامهای به پادگان یهودی الفانتین، به فرمان داریوش دوم، دستورهایی دربارهٔ عید فطیر داد. پتر فرای پیشنهاد کرد که پارسیان به مجموعهقوانین محلی پشتوانهٔ شاهنشاهی میدادند؛ بنا بر این نظر، «شریعت خدایت و … فرمان پادشاه» (عزرا ۷:۲۶) یک قانون واحد بود؛ این نظریه بسیار محل بحث است. برخی در تاریخی بودن عزرا به کلی تردید دارند: بن سیرا نحمیا را میستاید اما هرگز از عزرا نام نمیبرد (یشوع بن سیراخ ۴۹:۱۳)، و س. س. توری او را ساختهٔ نویسندهٔ تواریخ میدانست. یوسفوس او را در روزگار خشایارشا میگذارد (آثار باستانی یهود ۱۱.۵.۱).
عزرا ۷:۱۲–۲۶ · پاپیروس فصح الفانتین (۴۱۹ پ.م.) · پ. فرای، Reichsidee und Reichsautorisation im Perserreich (۱۹۸۴) · یشوع بن سیراخ ۴۹:۱۱–۱۳ · س. س. توری، Ezra Studies (۱۹۱۰) · یوسفوس، آثار باستانی یهود ۱۱.۵.۱
در سنت یهودی
تلمود
شایستهٔ دریافت تورات
یک برایتا در تلمود، که به نام ربی یوسه نقل شده است، میگوید عزرا شایسته بود که تورات به دست او داده شود، اگر موسی پیش از او نیامده بود؛ به ترجمهٔ سفاریا: «عزرا، با آن بزرگی که داشت، شایسته بود که تورات به دست او به قوم یهود داده شود، اگر موسی پیش از او نیامده بود» (سنهدرین ۲۱ب). مار زوترا، یا به قولی مار عوقبا، میافزاید که تورات نخست به خط عبری کهن (عیوری) داده شد و در روزگار عزرا بار دیگر به خط آشوری (اشوریت) داده شد، یعنی همان حروف مربعی که هنوز در طومارهای تورات به کار میرود (سنهدرین ۲۱ب–۲۲الف). ریش لاقیش میگوید هنگامی که تورات در اسرائیل فراموش شد، عزرا از بابل برآمد و آن را از نو استوار کرد (سوکا ۲۰الف).
تلمود بابلی، سنهدرین ۲۱ب–۲۲الف · تلمود بابلی، سوکا ۲۰الف
تلمودترگوممیشنا
ملاکی، تواریخ و مجمع بزرگ
ربی یهوشوع بن قرحه میآموخت که «ملاکی همان عزراست»، اما حکیمان بر آن بودند که ملاکی نام خود آن پیامبر بود (مگیلا ۱۵الف)؛ ترگوم بر ملاکی ۱:۱ نیز این پیامبر را همان عزرای کاتب میداند. تلمود میگوید عزرا کتاب خود را نوشت و نسبنامههای تواریخ را تا روزگار خود (بابا بترا ۱۵الف). میشنا میگوید پیامبران سنت را به مردان مجمع بزرگ سپردند (آووت ۱:۱)، و سنت بعدی عزرا را رئیس این مجمع میشمارد: موسی بن میمون از عزرا و دادگاه او، یعنی مردان مجمع بزرگ، سخن میگوید.
تلمود بابلی، مگیلا ۱۵الف؛ بابا بترا ۱۵الف · ترگوم یوناتان بر ملاکی ۱:۱ · میشنا، آووت ۱:۱ · موسی بن میمون، میشنه تورا، مقدمه
تلمودمیدراش
احکام عزرا
تلمود ده حکم را برمیشمارد که عزرا نهاد، از جمله خواندن تورات در جمع در بامداد دوشنبه و پنجشنبه و در بعدازظهر سبت، و نشستن دادگاهها در روزهای دوشنبه و پنجشنبه (بابا قما ۸۲الف). راو نحمیا ۸:۸ را سرچشمهٔ آیینهای کنیسه دانست: «به صدای روشن» یعنی ترجمهٔ آرامی، «تفسیر کردند» یعنی تقسیم متن به آیهها، و «بفهمند» یعنی لحن قرائت (مگیلا ۳الف). آووت د-ربی ناتان میگوید عزرا بر فراز واژههای مشکوک تورات نقطه نهاد تا ایلیا بعدها آنها را تأیید یا حذف کند (آووت د-ربی ناتان، نسخهٔ الف، ۳۴).
تلمود بابلی، بابا قما ۸۲الف؛ مگیلا ۳الف · آووت د-ربی ناتان، نسخهٔ الف، ۳۴ · نحمیا ۸:۸
تلمودمیراث یهودی
آموختن پیش از ساختن
تلمود میگوید آموختن تورات از ساختن معبد برتر است، زیرا تا باروک بن نیریا، استاد عزرا، زنده بود، عزرا او را رها نکرد تا به اورشلیم برود (مگیلا ۱۶ب). ربیها با همین سخن توضیح میدهند که چرا عزرا همراه زربابل نیامد. یوسفوس میگوید عزرا در پیری درگذشت و در اورشلیم به خاک سپرده شد (آثار باستانی یهود ۱۱.۵.۵)؛ سنتی متأخرتر در میان یهودیان میگوید او در ۱۲۰ سالگی در سرزمین بابل درگذشت، و آرامگاهش در عراق گرامی داشته میشد (نک. زیارتگاهها).
تلمود بابلی، مگیلا ۱۶ب · یوسفوس، آثار باستانی یهود ۱۱.۵.۵
در عهد جدید و سنت مسیحی
اپوکریفا (کتب قانونی ثانی)میراث مسیحی
کلاف درهم کتابهای اسدراس
عهد جدید از عزرا یاد نمیکند، اما کتاب مقدس مسیحیان چند کتاب را به نام یونانی او، اسدراس، در بر دارد. ترجمهٔ هفتادتنان اسدراس الف را دارد، بازگوییای یونانی از فصح یوشیا تا خواندن شریعت به دست عزرا (دربارهٔ مسابقهٔ سه نگهبان در آن، نک. مدخل زربابل)، و اسدراس ب را، که همان عزرا–نحمیای عبری است. ولگاتای لاتینی عزرا و نحمیا را اول و دوم اسدراس مینامد، و سوم و چهارم اسدراس را در پیوستی میآورد؛ در اپوکریفای ترجمهٔ کینگ جیمز، این دو کتاب آخر اول و دوم اسدراساند.
اول اسدراس · دوم اسدراس · ترجمهٔ هفتادتنان؛ ولگاتا
نوشتههای منسوب (سودپیگرافا)اپوکریفا (کتب قانونی ثانی)میراث مسیحی
مکاشفهٔ عزرا
دوم اسدراس ۳–۱۴، که چهارم عزرا نامیده میشود، مکاشفهای یهودی است که پس از ویرانی معبد به دست رومیان در ۷۰ م. نوشته شد (نک. مدخل شالتیئیل). در باب آخر آن، عزرا سوگواری میکند: «زیرا شریعت تو سوخته است» (دوم اسدراس ۱۴:۲۱). او جامی از چیزی همچون آب اما به رنگ آتش مینوشد و چهل روز بر پنج کاتب املا میکند: بیشتر نسخهها شمار کتابها را نود و چهار میآورند، که هفتاد کتاب برای خردمندان نگاه داشته میشود و بقیه، که به تلویح همان بیستوچهار کتاب کتاب مقدس عبریاند، همگانی میشود (ترجمهٔ کینگ جیمز «دویست و چهار کتاب» دارد، دوم اسدراس ۱۴:۴۴). تنها نسخههای شرقی پس از آن از عروج او حکایت میکنند. سرآغاز دعای لاتینی آمرزش مردگان (رکوئیم) از بابهایی مسیحی گرفته شده است که به این کتاب افزوده شد (دوم اسدراس ۲:۳۴–۳۵).
دوم اسدراس (چهارم عزرا) ۱۴ · دوم اسدراس ۲:۳۴–۳۵
آبای کلیسا
آبای کلیسا: عزرا کتابهای مقدس را بازمیگرداند
بسیاری از آبای کلیسا پذیرفتند که عزرا کتابهای مقدس را بازگرداند. ایرنائوس نوشت که کتابهای مقدس در دوران اسارت به دست نبوکدنصر تباه شده بود، و خدا در روزگار ارتحشستا «به عزرای کاهن، از سبط لاوی، الهام کرد که همهٔ سخنان پیامبران پیشین را از نو بنگارد» و شریعت موسی را در میان قوم از نو برپا کند (بر ضد بدعتها ۳.۲۱.۲). ترتولیان و کلمنت اسکندرانی نیز همین را میگویند. ژروم در دیباچهاش بر کتاب پادشاهان میگوید مسلم است که عزرا، پس از بازسازی معبد در روزگار زربابل، حروفی را که اکنون به کار میرود رواج داد، در حالی که سامریان حروف کهن را نگاه داشتند.
ایرنائوس، بر ضد بدعتها ۳.۲۱.۲ · ترتولیان، دربارهٔ آرایش زنان، کتاب ۱، فصل ۳ · کلمنت اسکندرانی، استروماتا ۱.۲۲ · ژروم، Prologus galeatus
در قرآن و سنت اسلامی
قرآنتفسیر
«عزیر پسر خداست»
«و یهود گفتند: عزیر پسر خداست و نصاری گفتند: مسیح پسر خداست! این سخنی است که تنها بر زبان میرانند» (قرآن ۹:۳۰، ترجمهٔ الهی قمشهای). این تنها جایی است که قرآن نام عزیر را میآورد. طبری از ابن عباس روایت میکند که چهار تن از یهودیان مدینه، سلام بن مشکم، نعمان بن اوفی، شاس بن قیس و مالک بن صیف، این سخن را به پیامبر گفتند؛ گزارشی دیگر گوینده را یک تن، فنحاص، میداند. قرطبی یادآور میشود که لفظ آیه عام است اما معنای آن خاص، زیرا همهٔ یهودیان چنین نگفتند. ابن حزم این باور را به صدوقیانی در یمن نسبت داد.
قرآن ۹:۳۰–۳۱ · طبری، جامع البیان (ذیل ۹:۳۰) · قرطبی، الجامع لاحکام القرآن (ذیل ۹:۳۰) · ابن حزم، الفصل فی الملل
تفسیرمیراث اهل سنت
تورات بازیافته
مفسران این سخن را با داستانی توضیح میدهند. طبری از ابن عباس روایت میکند که بنیاسرائیل تورات را وانهادند و خدا آن را از دلهایشان برگرفت؛ عزیر دعا کرد، تورات به سینهٔ او بازگشت، و او آن را به مردم آموخت. در روایت سدی، عالمانشان کشته شده و طومارها دفن شده بود، و عزیر پیش از آنکه تورات به او بازگردانده شود در سوگشان گریست. چون نسخهای پنهان یافتند و دیدند با آنچه او میآموخت یکی است، برخی گفتند خدا این را تنها از آن رو به او داد که پسر اوست. ابن کثیر این نتیجه را به برخی از نادانان آنان نسبت میدهد.
طبری، جامع البیان (ذیل ۹:۳۰) · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم (ذیل ۹:۳۰) · ابن کثیر، البدایة و النهایة (عزیر)
قرآنتفسیرمیراث شیعه
مرد شهر ویران
قرآن از مردی حکایت میکند که بر دهکدهای گذشت «که خراب و ویران شده بود» و پرسید خدا چگونه آن را زنده خواهد کرد، «پس خداوند او را صد سال میراند سپس زنده کرد» (قرآن ۲:۲۵۹، ترجمهٔ الهی قمشهای). قرآن نام او را نمیآورد. چنانکه در مدخل ارمیا آمده است، بیشتر مفسران سنی او را عزیر میدانند، و دیگران، به پیروی از وهب بن منبه، او را ارمیا مینامند؛ طبری مسئله را باز میگذارد، ابن کثیر عزیر را قول مشهورتر میخواند، و گزارشهای شیعه یکسان نیستند. در روایت ابن کثیر، عزیر پس از صد سال نزد قوم خود بازگشت و خدمتکار زن پیرش، که اکنون نابینا شده بود، او را بازشناخت.
قرآن ۲:۲۵۹ · طبری، جامع البیان (ذیل ۲:۲۵۹) · ابن کثیر، البدایة و النهایة (عزیر)
حدیث اهل سنتمیراث اهل سنت
آیا او پیامبر بود؟
قرآن هرگز عزیر را پیامبر نمیخواند، و او در شمار بیستوپنج پیامبری که قرآن نام میبرد نیست. ابوداود از ابوهریره روایت میکند که پیامبر گفت نمیداند تبع ملعون بود یا نه، و نمیداند عزیر پیامبر بود یا نه (سنن ابی داود ۴۶۷۴)؛ آلبانی این حدیث را صحیح دانست، اما دیگران به ضعفی در سند آن اشاره میکنند. ابن کثیر میگوید قول مشهور این است که عزیر از پیامبران بنیاسرائیل بود، اما یادآور میشود که عطاء بن ابی رباح و حسن بصری او را پیامبر نمیدانستند، و حسن ماجرای عزیر و بختنصر را در دوران فترت میان پیامبران میگذاشت.
سنن ابی داود ۴۶۷۴ (کتاب السنة) · ابن کثیر، البدایة و النهایة (عزیر)
زیارتگاهها
تاریخمیراث یهودیمیراث شیعه
العزیر بر کرانهٔ دجله
شناختهشدهترین آرامگاه عزرا در روستای العزیر، بر کرانهٔ غربی دجله در استان میسان در جنوب عراق، قرار دارد. جهانگردان یهودی سدههای میانه، بنیامین تودلایی در قرن دوازدهم و یهودا الحریزی در قرن سیزدهم، از گرامیداشت آن به دست یهودیان و مسلمانان خبر میدهند، و یهودیان تا مهاجرت بیشتر یهودیان عراق در ۱۹۵۱–۱۹۵۲ گروه گروه به زیارت آن میرفتند. امروز این مکان زیارتگاهی شیعی با گنبدی از کاشی آبی است، هرچند کتیبههای عبری هنوز در درون آن بر جای ماندهاند. آرامگاه دیگری از عزرا در تادف در سوریه نشان داده میشود، و یوسفوس گور او را در اورشلیم میدانست.
بنیامین تودلایی، سفرنامه · یهودا الحریزی، تحکمونی · یوسفوس، آثار باستانی یهود ۱۱.۵.۵ · ویکیپدیا، «Ezra's Tomb»
مقایسهٔ سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
تلمودنوشتههای منسوب (سودپیگرافا)تفسیرسامری
یادداشت نویسنده: بازگرداننده یا بازنویس کتاب مقدس؟
همهٔ سنتها عزرا را کسی میدانند که کتابهای مقدس پس از ویرانی اورشلیم به دست او به نسلهای بعد رسید. برای ربیها، او تورات فراموششده را از نو استوار کرد و خطش را بدان بخشید؛ در چهارم عزرا، جامی آتشین مینوشد و کتابهای سوخته را از نو املا میکند؛ در گزارشهای مسلمانان، تورات به سینهٔ او بازمیگردد و نسخهای مدفون آن را تأیید میکند. همین نقش را میشد بر ضد او نیز روایت کرد. سنت سامری او را به تحریف تورات و حروف آن متهم میکند؛ ابن حزم، در دفاع از این اتهام قرآن که کتابهای پیشین دگرگون شدهاند، او را تحریفگر خواند؛ اسپینوزا او را ویراستار احتمالی کتابهای تاریخی دانست. همه بر نقش او همداستاناند؛ اختلافشان در این است که او با متن چه کرد.
سنهدرین ۲۱ب · دوم اسدراس ۱۴ · طبری، جامع البیان (ذیل ۹:۳۰) · ابن حزم، الفصل فی الملل · ح. لازاروس-یافه، Intertwined Worlds (۱۹۹۲) · اسپینوزا، رسالهٔ الهیاتی-سیاسی ۸
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
قرآنتفسیرنوشتههای منسوب (سودپیگرافا)میراث یهودی
یادداشت نویسنده: «پسر خدا»؟
هیچ متن یهودیِ بر جای ماندهای عزرا را پسر خدا نمیخواند، و خوانندگان یهودی ادعای قرآن ۹:۳۰ را رد کردهاند. خود مفسران مسلمان آن را به چند یهودی مدینه، یک تن، یا یک فرقه محدود کردند. پژوهشگران امروزی در پی زمینهٔ آن بودهاند: گوردون نیوبی گمان برد که یهودیان حجاز شاید عزرا را در شمار «پسران خدا» میآوردند و او را مانند خنوخ برکشیده میدانستند؛ ویویان کومرو نام عزیر را به عزریا بازگرداند؛ دیگران به چهارم عزرا اشاره میکنند، که در آن عزرا بالا برده میشود تا با «پسر» خدا باشد. خاستگاه آن هر چه باشد، این آیه عزرا را در کنار مسیح مینهد، و بسیاری از پژوهشگران این را نشانهٔ جایگاه والای او نزد برخی یهودیان قرن هفتم میدانند.
قرآن ۹:۳۰ · دوم اسدراس ۱۴:۹ · گ. د. نیوبی، A History of the Jews of Arabia (۱۹۸۸) · و. کومرو، «Esdras est-il le fils de Dieu?» (Arabica 52، ۲۰۰۵)