ارمیا پسر حلقیا، کاهنی از عناتوت، در جوانی و در سال سیزدهم سلطنت یوشیا به نبوت خوانده شد و حدود چهل سال، در دوران سلطنت پسران و نوهٔ یوشیا، نبوت کرد تا آنکه اورشلیم در ۵۸۶ پ.م. به دست بابل افتاد. او در مرگ یوشیا مرثیه گفت، هشدار داد که معبد شهری را که بیداد میکند نجات نخواهد داد، و به یهودا گفت تسلیم نبوکدنصر شود. به همین سبب او را زدند، در کنده نهادند، به زندان افکندند و به سیاهچالی پر از گل فرو فرستادند. او سوختن شهر را به چشم دید، برخلاف خواست خود به مصر برده شد و بنا بر سنت در همانجا درگذشت. او را پیامبر گریان مینامند و کتاب مراثی را به او نسبت میدهند. مسیحیان وعدهٔ او دربارهٔ «عهد تازه» را در عیسی تحققیافته میدانند؛ قرآن نام او را نمیآورد، اما برخی از مفسران مسلمان، سنی و شیعه، او را همان مردی میدانند که خدا صد سال میراند و سپس زنده کرد (قرآن ۲:۲۵۹).
در کتاب مقدس عبری
کتاب مقدس عبری
دعوت به نبوت
«کلام ارمیا ابن حلقیا از کاهنانی که در عناتوت در زمین بنیامین بودند، که کلام خداوند در ایام یوشیا ابن آمون پادشاه یهودا در سال سیزدهم از سلطنت او بر وی نازل شد» (ارمیا ۱:۱–۲)، یعنی حدود ۶۲۷ پ.م. «قبل از آنکه تو را در شکم صورت بندم تو را شناختم و قبل از بیرون آمدنت از رحم تو را تقدیس نمودم و تو را نبی امتها قرار دادم» (۱:۵). ارمیا عذر آورد: «آه ای خداوند یهوه اینک من تکلم کردن را نمیدانم چونکه طفل هستم» (۱:۶)، و خدا دهان او را لمس کرد. به او شاخهای از درخت بادام و دیگی جوشان نشان داده شد که رویش از سوی شمال بود (۱:۱۱–۱۴). او از زن گرفتن و فرزند آوردن منع شد تا نشانهای باشد از آنچه در پیش بود (۱۶:۱–۴).
ارمیا ۱؛ ۱۶:۱–۴ · دوم تواریخ ۳۵:۲۵
کتاب مقدس عبری
موعظهٔ معبد
ارمیا بر دروازهٔ معبد ایستاد و به مردم هشدار داد که به این سخن توکل نکنند: «هیکل یهوه، هیکل یهوه، هیکل یهوه این است»، در حالی که دزدی و آدمکشی میکنند و از خدایان دیگر پیروی میکنند: «آیا این خانهای که به اسم من مسمی است در نظر شما مغارهٔ دزدان شده است؟» (ارمیا ۷:۴، ۱۱). خدا آن را مانند شیلو خواهد کرد، پرستشگاهی که دیرزمانی پیشتر ویران شده بود. کاهنان و انبیا خواستار مرگ او شدند؛ برخی از مشایخ از او دفاع کردند و یادآوری کردند که حزقیا میکاه را برای نبوتی همانند نکشته بود (۲۶:۱–۲۴؛ نک. مدخل میکاه).
ارمیا ۷:۱–۱۵؛ ۲۶
کتاب مقدس عبری
نشانهها و رنجها
او کوزهگری را دید که ظرفی خرابشده را از نو میساخت (ارمیا ۱۸)، و در برابر مشایخ تنگی سفالین را شکست (۱۹). فشحور کاهن او را زد و در کنده نهاد (۲۰:۲). ارمیا به تلخی نزد خدا شکوه کرد و روز زادن خود را نفرین کرد (۲۰:۱۴–۱۸)، اما نمیتوانست خاموش بماند؛ به گفتهٔ خود او، کلام خدا «در دل من مثل آتش افروخته شد و در استخوانهایم بسته گردید» (۲۰:۹). او یوغی چوبین بر گردن نهاد تا قوم را به تسلیم در برابر بابل بخواند؛ چون حننیای نبی آن را شکست، ارمیا پیشگویی کرد که حننیا تا یک سال دیگر خواهد مرد، و حننیا مرد (۲۷–۲۸).
ارمیا ۱۸–۲۰؛ ۲۷–۲۸
کتاب مقدس عبری
نامه به تبعیدیان و هفتاد سال
ارمیا به کسانی که پس از تسلیم یکنیا در بابل بودند نوشت: خانهها بسازید، باغها غرس کنید، زن بگیرید، «و سلامتی آن شهر را که شما را به آن به اسیری فرستادهام بطلبید و برایش نزد خداوند مسألت نمایید» (ارمیا ۲۹:۷). تبعید آنان هفتاد سال به درازا خواهد کشید (۲۵:۱۱–۱۲؛ ۲۹:۱۰)؛ دانیال (دانیال ۹:۲) و تواریخ (دوم تواریخ ۳۶:۲۱) بعدها همین عدد را به کار بردند.
ارمیا ۲۵:۱۱–۱۲؛ ۲۹ · دانیال ۹:۲ · دوم تواریخ ۳۶:۲۱
کتاب مقدس عبری
عهد تازه
«خداوند میگوید: اینک ایامی میآید که با خاندان اسرائیل و خاندان یهودا عهد تازهای خواهم بست … شریعت خود را در باطن ایشان خواهم نهاد و آن را بر دل ایشان خواهم نوشت و من خدای ایشان خواهم بود و ایشان قوم من خواهند بود» (ارمیا ۳۱:۳۱–۳۳). در همین باب آمده است: «راحیل برای فرزندان خود گریه میکند و برای فرزندان خود تسلی نمیپذیرد زیرا که نیستند» (۳۱:۱۵).
ارمیا ۳۱:۱۵–۳۴
کتاب مقدس عبری
محاصره و سیاهچال
در محاصرهٔ واپسین، در روزگار صدقیا، ارمیا مزرعهٔ پسرعمویش را در عناتوت خرید تا نشانهای باشد که «دیگرباره خانهها و مزرعهها و تاکستانها در این زمین خریده خواهد شد» (ارمیا ۳۲:۱۵). او را به پیوستن به بابلیان متهم کردند، زدند و به زندان انداختند، و سپس با ریسمانها به سیاهچال ملکیا فرو هشتند: «و در آن سیاهچال آب نبود لیکن گل بود و ارمیا به گل فرو رفت» (۳۸:۶). عبدملک حبشی، یکی از درباریان، پادشاه را راضی کرد تا او را بیرون بکشند (۳۸:۷–۱۳). صدقیا پنهانی با ارمیا مشورت کرد، اما اندرز او را برای تسلیم نپذیرفت.
ارمیا ۳۲؛ ۳۷–۳۸
کتاب مقدس عبری
پس از سقوط
چون شهر در ۵۸۶ پ.م. سقوط کرد، نبوزردان، فرماندهٔ بابلی، ارمیا را آزاد کرد و گذاشت هر جا میخواهد زندگی کند؛ ارمیا نزد جدلیای فرماندار در مصفه ماند (ارمیا ۳۹:۱۱–۴۰:۶). پس از کشته شدن جدلیا، سرانِ بازمانده برخلاف هشدار ارمیا به مصر گریختند و او و کاتبش باروک را با خود به تحفنحیس بردند (۴۱–۴۳). آخرین سخنان ثبتشدهٔ او نکوهش مردم یهودا در مصر است، به سبب پرستش ملکهٔ آسمان (۴۴). کتاب مقدس نمیگوید او چگونه درگذشت.
ارمیا ۳۹–۴۴
تاریخ و پژوهش
تاریخ
دو ویرایش از کتاب
متن کتاب ارمیا در ترجمهٔ یونانی هفتادتنان حدود یکهشتم کوتاهتر از متن عبری است و پیشگوییها بر ضد قومها را به جای پایان کتاب در میانهٔ آن میآورد. پارههای عبری یافته در قمران هم صورت بلندتر را نگاه داشتهاند و هم صورتی کوتاهتر و نزدیک به متن یونانی، و این نشان میدهد که دو ویرایش به عبری در گردش بوده است. بسیاری از پژوهشگران ویرایش کوتاهتر را کهنتر میدانند. خود کتاب وصف میکند که سخنان ارمیا نوشته شد، سوزانده شد و دوباره با افزودههایی نوشته شد (ارمیا ۳۶:۳۲).
طومارهای دریای مرده، 4QJerᵇ و 4QJerᵈ · ارمیا ۳۶:۳۲
تاریخ
نامهایی از روزگار او
نام چند تن از درباریانی که در کتاب ارمیا آمدهاند بر گلمهرها دیده میشود. گلمهری با نوشتهٔ «جمریاهو پسر شافان»، نام همان درباریای که باروک طومار را در حجرهٔ او خواند (ارمیا ۳۶:۱۰)، در دههٔ ۱۹۸۰ در کاوشهای شهر داود از خاک بیرون آمد. گلمهرهای یهوکل پسر شلمیا و جدلیا پسر فشحور، دو تن از درباریانی که ارمیا را به سیاهچال انداختند (۳۸:۱)، در ۲۰۰۵ و اواخر ۲۰۰۷ در همانجا پیدا شدند (و در ۲۰۰۸ اعلام شدند). گلمهری با نوشتهٔ «برخیاهو پسر نیریاهو کاتب»، که آن را اغلب با باروک بن نیریا پیوند میدهند، از بازار عتیقه به دست آمد و در اصالت آن تردید کردهاند. نامههای لاکیش، که اندکی پیش از فتح بابلیان بر سفالپارهها نوشته شدهاند، واپسین روزهای یهودا را از درون شهر استوار لاکیش نشان میدهند.
کاوشهای شهر داود · نامههای لاکیش · گلمهر باروک (بیخاستگاه معلوم)
در سنت یهودی
تلمود
نویسندهٔ سه کتاب
تلمود میگوید ارمیا کتابی را که نام او را دارد، کتاب پادشاهان و کتاب مراثی را نوشت (بابا بترا ۱۵الف). کتاب مراثی، که در سوگ سقوط اورشلیم است، در نهم ماه آو (تیشعا بِآو) خوانده میشود. تلمود همچنین نسب او را به راحاب اهل اریحا میرساند و میگوید راحاب همسر یوشع شد؛ از نسل او هشت پیامبر برآمدند که کاهن نیز بودند، و ارمیا یکی از آنان بود (مگیلا ۱۴ب).
تلمود بابلی، بابا بترا ۱۵الف؛ مگیلا ۱۴ب
میدراش
موسایی دیگر
میدراش ربّانی میان ارمیا و موسی همانندیهایی میبیند: هر دو چهل سال نبوت کردند، و هر دو هنگام دعوت عذر آوردند که نمیتوانند سخن بگویند.
پسیقتا د-راو کهنا ۱۳ · ارمیا ۱:۶ · خروج ۴:۱۰
اپوکریفا (کتب قانونی ثانی)
پنهان کردن تابوت عهد
کتاب دوم مکابیان میگوید ارمیا به هشدار خدا خیمهٔ عبادت، تابوت عهد و مذبح بخور را به کوهی برد که موسی از فراز آن سرزمین موعود را دیده بود، آنها را در غاری پنهان کرد و دهانهٔ غار را بست، و گفت آن مکان ناشناخته خواهد ماند تا روزی که خدا قوم خود را دوباره گرد آورد (دوم مکابیان ۲:۴–۸). در مقابل، سنت ربّانی پنهان کردن تابوت را به یوشیا نسبت میدهد (نک. مدخل یوشیا).
دوم مکابیان ۲:۱–۸
در عهد جدید و سنت مسیحی
عهد جدید
در انجیلها و رسالهٔ عبرانیان
چون عیسی پرسید مردم او را که میدانند، برخی پاسخ دادند ارمیا (متی ۱۶:۱۴). متی گریهٔ راحیل را در کشتار کودکان بیتلحم به دست هیرودیس تحققیافته میبیند (۲:۱۷–۱۸)، و پیشگویی سی پارهٔ نقره را به «ارمیای نبی» نسبت میدهد (۲۷:۹)، هرچند این کلمات به زکریا ۱۱:۱۲–۱۳ نزدیکترند؛ مفسران از روزگار باستان دربارهٔ این معما بحث کردهاند (نک. مدخل زکریا پسر برکیا). سخن عیسی در معبد، «شما مغارهٔ دزدانش ساختهاید» (متی ۲۱:۱۳)، پژواک ارمیا ۷:۱۱ است. رسالهٔ عبرانیان بند عهد تازه را به تمامی نقل میکند (عبرانیان ۸:۸–۱۲)، و این درازترین نقل قول از عهد عتیق در عهد جدید است.
متی ۲:۱۷–۱۸؛ ۱۶:۱۴؛ ۲۱:۱۳؛ ۲۷:۹ · عبرانیان ۸:۸–۱۲ · لوقا ۲۲:۲۰
نوشتههای منسوب (سودپیگرافا)آبای کلیسا
سنگسار در مصر
کتاب زندگی پیامبران میگوید قوم ارمیا او را در تحفنحیس سنگسار کردند و کشتند، مصریان او را گرامی میداشتند زیرا دعاهایش آنان را از مارها رهانیده بود، و اسکندر مقدونی بعدها بقایای پیکرش را به اسکندریه برد. نویسندگان مسیحی، چون ژروم، روایت سنگسار شدن او را تکرار میکنند.
زندگی پیامبران ۲ · ژروم، در رد یووینیانوس ۲.۳۷
میراث مسیحیاپوکریفا (کتب قانونی ثانی)
قدیس و تصویر
کلیساهای شرقی یادبود او را در ۱ مه برگزار میکنند. نامهٔ ارمیا، نوشتهای کوتاه به یونانی در ریشخند بتها، در اپوکریفا آمده است (در ترجمهٔ کینگ جیمز، باب ششم کتاب باروک). میکلآنژ او را بر سقف نمازخانهٔ سیستین مردی ریشدار و فرورفته در اندیشهای دردناک نقاشی کرده است. بنا بر سنت، ارمیا کتاب مراثی را در غاری بیرون دروازهٔ دمشق اورشلیم نوشت که غار ارمیا نام گرفته است.
تقویم ارتدکس (۱ مه) · نامهٔ ارمیا (باروک ۶) · سقف نمازخانهٔ سیستین
در سنت اسلامی
میراث اهل سنت
ارمیا بن حلقیا
قرآن نام ارمیا را نمیآورد، اما مورخان مسلمان او را ارمیا بن حلقیا میشناسند: پیامبری از سبط لاوی که فرستاده شد تا پیش از ویرانی اورشلیم به دست نبوکدنصر (بختنصر) بنیاسرائیل را هشدار دهد. در گزارشهای آنان، او ویرانی را پیشگویی میکند، قومش او را نمیپذیرند و به زندان میافکنند، و او پس از سقوط شهر زنده میماند. برخی گزارشها که ابن کثیر نقل میکند حتی او را همان خضر دانستهاند، هرچند خود ابن کثیر این را نمیپذیرد.
طبری، تاریخ الرسل و الملوک (ارمیا؛ بختنصر) · ابن کثیر، البدایة و النهایة (ارمیا)
قرآنتفسیرحدیث شیعه
مردی که صد سال خفت
«یا به مانند آن کس … که به دهکدهای گذر کرد که خراب و ویران شده بود»، و گفت خدا چگونه این دهکده را پس از مرگش زنده میکند؟ «پس خداوند او را صد سال میراند سپس زنده کرد» (قرآن ۲:۲۵۹، ترجمهٔ الهی قمشهای). آن مرد چون برانگیخته شد، دید خوراک و نوشیدنیاش تغییر نکرده، اما الاغش به مشتی استخوان بدل شده است، و دید که خدا بر استخوانها گوشت پوشاند. قرآن نام او را نمیآورد. بیشتر مفسران سنی گفتهاند او عزیر (عزرا) بود؛ گزارشی از وهب بن منبه و دیگران او را ارمیا مینامد، و مجاهد آن شهر ویران را اورشلیم پس از حملهٔ بختنصر میداند. طبری مسئله را باز میگذارد، و ابن کثیر عزیر را قول مشهورتر میخواند. گزارشهای شیعه از امامان نیز یکسان نیستند: برخی عزیر را نام میبرند و برخی ارمیا را؛ مجلسی گزارشهایی را که ارمیا را نام میبرند بیشتر و معتبرتر دانست. دربارهٔ خود عزیر، نک. مدخل عزرا (عزیر).
قرآن ۲:۲۵۹ · طبری، جامع البیان (ذیل ۲:۲۵۹) · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم (ذیل ۲:۲۵۹) · مجلسی، حیات القلوب
مقایسهٔ سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
نوشتههای منسوب (سودپیگرافا)قرآنتفسیر
یادداشت نویسنده: خفته و انجیرها
پارالیپومنای ارمیا (که چهارم باروک نیز خوانده میشود)، اثری یهودی-مسیحی از حدود قرن دوم م.، میگوید ابیملک، خدمتکار ارمیا و همان عبدملک که او را از سیاهچال بیرون کشید، اندکی پیش از سقوط اورشلیم برای چیدن انجیر بیرون فرستاده شد. او در سایهای نشست و ۶۶ سال خوابید؛ چون بیدار شد، انجیرها هنوز تازه بودند و او شهر را بازنمیشناخت. این داستان به گونهای چشمگیر به داستان مردی در قرآن نزدیک است که صد سال مرده ماند و خوراکش در کنارش تباه نشد، و شاید روشن کند چرا برخی مفسران مسلمان قرآن ۲:۲۵۹ را به حلقهٔ ارمیا و سقوط اورشلیم پیوند دادند. داوری دربارهٔ پیوند مستقیم این دو با مورخان است؛ اما بنمایهٔ مشترکِ خفته و خوراک تازه آشکار است.
پارالیپومنای ارمیا (چهارم باروک) ۳–۵ · قرآن ۲:۲۵۹ · ارمیا ۳۸:۷–۱۳؛ ۳۹:۱۵–۱۸
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریعهد جدیدمیراث یهودی
یادداشت نویسنده: عهد تازه
ارمیا ۳۱:۳۱–۳۴ را به دو گونه خواندهاند. مسیحیان آن را پیشگویی عهدی میدانند که در خون عیسی بسته شد (لوقا ۲۲:۲۰)؛ خود نام «عهد جدید» از همین بند گرفته شده است، با میانجیِ تعبیر لاتینی نووم تستامنتوم (novum testamentum). رسالهٔ عبرانیان از آن نتیجه میگیرد که عهد نخست کهنه شده و رو به زوال است (۸:۱۳). خوانندگان یهودی یادآوری میکنند که این بند وعده میدهد همان شریعت را بر دل اسرائیل بنویسد، نه آنکه آن را کنار بگذارد، و این عهد «با خاندان اسرائیل و خاندان یهودا» بسته میشود. اختلاف بر سر همین یک بند در بخش بزرگی از تاریخ مناظرههای یهودیان و مسیحیان جریان دارد.
ارمیا ۳۱:۳۱–۳۴ · لوقا ۲۲:۲۰ · عبرانیان ۸:۶–۱۳
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریمیراث شیعهحدیث اهل سنت
یادداشت نویسنده: پیامبری که به تسلیم فرا خواند
ارمیا به قوم خود گفت هر که در اورشلیم بماند خواهد مرد و هر که نزد بابلیان بیرون رود زنده خواهد ماند (ارمیا ۳۸:۲)، و سروران او را متهم کردند که دستهای مردان جنگی را سست میکند. خوانندگان این درخت همین کشاکش را بعدها میان دو نوهٔ پیامبر خواهند دید: حسن با معاویه صلح کرد تا جامعهٔ مسلمانان را از آسیب نگاه دارد، و حسین قیام کرد و در کربلا کشته شد. سنت شیعه هر دو را امامانی گرامی میدارد که در شرایط خود راه درست را برگزیدند، و اهل سنت نیز صلح حسن را میستایند و سخن پیامبر را به یاد میآورند که شاید خدا به دست او میان دو گروه بزرگ از مسلمانان آشتی افکند (بخاری). داستان ارمیا یادآور آن است که اندرز به تسلیم میتوانست راهی دشوارتر و کمطرفدارتر باشد.
ارمیا ۳۸:۱–۴ · شیخ مفید، الارشاد (حسن؛ حسین) · صحیح بخاری ۳۷۴۶