ملاکی واپسینِ دوازده پیامبر کوچک است. کتاب او نه نام پدرش را میآورد، نه زادگاه و نه تاریخی، و نامش، مَلاخی، به معنای «رسول من» است، همان واژهای که در مشهورترین وعدهٔ کتاب آمده است: «اینک من رسول خود را خواهم فرستاد» (ملاکی ۳:۱)؛ از این رو بسیاری تردید کردهاند که اصلاً نام باشد. مخاطب او جامعهای بود که معبدی بازساخته و فرمانداری پارسی داشت، و کتابش را معمولاً از قرن پنجم پ.م. میدانند، دو یا سه نسل پس از زربابل؛ از همین رو او در اینجا، در میان پیامبران دوران بازسازیای که زربابل آغاز کرد، آمده است. وعدهٔ پایانی او، فرستادن ایلیا پیش از روز خداوند، بخش پیامبران را در کتاب مقدس عبری و عهد عتیق را در بیشتر کتاب مقدسهای مسیحی به پایان میبرد: انجیلها آن را در یحیای تعمیددهنده تحققیافته میبینند، و یهودیان هنوز در عید پسح در را به روی ایلیا میگشایند. ربیهای تلمود بحث کردند که او عزرا بود یا مردخای یا مردی به نام ملاکی، و او را در شمار واپسین پیامبران آوردند؛ قرآن نام او را نمیآورد.
در کتاب مقدس عبری
کتاب مقدس عبری
«رسول من»
کتاب با این عنوان آغاز میشود: وحی کلام خداوند دربارهٔ اسرائیل به واسطهٔ ملاکی (ملاکی ۱:۱). این کتاب، برخلاف حجی و زکریا، نه نام پدری میآورد و نه سالی از سلطنت پادشاهی. ترجمهٔ یونانی هفتادتنان واژههای پایانی را «به دست رسول او» ترجمه میکند، و همین واژهٔ عبری هم برای پیشاهنگِ آینده به کار رفته است (۳:۱) و هم برای کاهن، که «رسول یهوه صبایوت میباشد» (۲:۷). کتاب از رشتهای مناظره ساخته شده است: خدا سخنی میگوید، قوم میپرسند «چگونه…؟»، و خدا پاسخ میدهد (۱:۲، ۶؛ ۲:۱۷؛ ۳:۷–۸).
ملاکی ۱:۱–۲، ۶؛ ۲:۷، ۱۷؛ ۳:۱، ۷–۸
کتاب مقدس عبریعهد جدید
یعقوب و عیسو
کتاب چنین آغاز میشود: «خداوند میگوید که شما را دوست داشتهام. اما شما میگویید: چگونه ما را دوست داشتهای؟ آیا عیسو برادر یعقوب نبود و خداوند میگوید که یعقوب را دوست داشتم، و از عیسو نفرت نمودم و کوههای او را ویران … گردانیدم» (ملاکی ۱:۲–۳). ویرانی ادوم گواه محبت خدا به اسرائیل شمرده میشود. پولس این آیه را در استدلال خود دربارهٔ گزینش خدا نقل میکند: «چنانکه مکتوب است: ‹یعقوب را دوست داشتم اما عیسو را دشمن›» (رومیان ۹:۱۳؛ نک. مدخلهای یعقوب و عیسو).
ملاکی ۱:۲–۵ · رومیان ۹:۱۰–۱۳
کتاب مقدس عبری
کاهنان، ازدواجها و عشرها
ملاکی کاهنانی را که حیوان کور و لنگ قربانی میکنند سرزنش میکند: «آن را به حاکم خود هدیه بگذران و آیا او از تو راضی خواهد شد» (ملاکی ۱:۸)، و آنان را با قومها مقایسه میکند: «از مطلع آفتاب تا مغربش اسم من در میان امتها عظیم خواهد بود؛ و بخور و هدیهٔ طاهر در هر جا به اسم من گذرانیده خواهد شد» (۱:۱۱). او میپرسد: «آیا جمیع ما را یک پدر نیست و آیا یک خدا ما را نیافریده است؟» (۲:۱۰)، ازدواج با «دختر خدای بیگانه» (۲:۱۱) و طلاق را محکوم میکند، زیرا خدا میگوید «از طلاق نفرت دارم» (۲:۱۶)، و وعده میدهد که اگر عشرها را بیاورند، خدا «روزنههای آسمان را برای شما» خواهد گشود (۳:۱۰).
ملاکی ۱:۶–۲:۱۶؛ ۳:۸–۱۲
کتاب مقدس عبری
رسول و آن روز
«اینک من رسول خود را خواهم فرستاد و او طریق را پیش روی من مهیا خواهد ساخت و خداوندی که شما طالب او میباشید، ناگهان به هیکل خود خواهد آمد، یعنی آن رسول عهدی که شما از او مسرور میباشید» (ملاکی ۳:۱). «اما کیست که روز آمدن او را متحمل تواند شد؟ و کیست که در حین ظهور وی تواند ایستاد؟ زیرا که او مثل آتش قالگر … خواهد بود» (۳:۲). آن روز، که «مثل تنور مشتعل» است، بدکاران را خواهد سوزاند، اما «برای شما که از اسم من میترسید آفتاب عدالت طلوع خواهد کرد و بر بالهای وی شفا خواهد بود» (۴:۱–۲).
ملاکی ۳:۱–۶؛ ۴:۱–۳
کتاب مقدس عبری
ایلیای نبی
کتاب چنین پایان مییابد: «تورات بندهٔ من موسی را … به یاد آورید … اینک من ایلیای نبی را قبل از رسیدن روز عظیم و مهیب خداوند نزد شما خواهم فرستاد. و او دل پدران را به سوی پسران و دل پسران را به سوی پدران خواهد برگردانید، مبادا بیایم و زمین را به لعنت بزنم» (ملاکی ۴:۴–۶). کتاب مقدسهای عبری این کتاب را به سه باب تقسیم میکنند، و از این رو این آیهها در آنها آیههای ۲۲ تا ۲۴ باب سوم است. نک. مدخل الیاس (ایلیا).
ملاکی ۴:۴–۶ (در متن عبری ۳:۲۲–۲۴)
در سنت یهودی
تلمودترگوم
ملاکی، عزرا یا مردخای؟
تلمود سه نظر را ثبت کرده است (مگیلا ۱۵الف). راو نحمان گفت ملاکی همان مردخای بود و از آن رو چنین خوانده شد که پس از پادشاه (مِلِخ) دومین کس بود؛ اما فهرستی که هر دو مرد را در شمار کسانی میآورد که در سال دوم داریوش نبوت کردند، نظر او را رد میکند. ربی یهوشوع بن قرحه گفت ملاکی همان عزرا بود، و راو نحمان با او همرأی شد و نکوهش ازدواج با بیگانگان را در ملاکی ۲:۱۱ و عزرا ۱۰:۲ با هم سنجید. حکیمان گفتند ملاکی نام خود او بود. ترگوم بر ملاکی ۱:۱ چنین میخواند: «به دست فرشتهٔ من، که نامش عزرای کاتب خوانده میشود»، و ژروم همین نظر یهودی را گزارش میکند.
تلمود بابلی، مگیلا ۱۵الف · ترگوم یوناتان بر ملاکی ۱:۱ · ژروم، شرح ملاکی (دیباچه)
تلمودنوشتههای منسوب (سودپیگرافا)
واپسینِ پیامبران
در تلمود، ملاکی آخرین تن از سه پیامبری است که پس از مرگشان روحالقدسِ نبوت از اسرائیل رخت بربست (سنهدرین ۱۱الف؛ یوما ۹ب؛ نک. مدخل زکریا پسر برکیا). زندگی پیامبران، اثری یهودی که مسیحیان آن را نگاه داشتند، میگوید او پس از بازگشت از تبعید در سوفا زاده شد؛ چون زیبارو و بیعیب بود او را ملاکی، یعنی «فرشته»، خواندند، و فرشتهٔ خدا هر یک از نبوتهای او را همان روز تکرار میکرد. او جوان درگذشت و در کشتزار خود به خاک سپرده شد. سنتی از سدههای میانه گور او را همراه گورهای حجی و زکریا بر کوه زیتون میداند (نک. مدخل زکریا پسر برکیا).
تلمود بابلی، سنهدرین ۱۱الف؛ یوما ۹ب · زندگی پیامبران ۱۶
میراث یهودیمیشنا
شبات بزرگ و جام ایلیا
ملاکی ۳:۴–۴:۶ (در متن عبری ۳:۴–۲۴) هفطارای شبات هگادول، «شبات بزرگ» پیش از پسح، است. چون کتاب با لعنت پایان مییابد، آیهٔ پیش از آن، یعنی وعدهٔ ایلیا، دوباره خوانده میشود تا قرائت با امید پایان یابد. در سدر پسح جامی برای ایلیا میریزند و در را به روی او میگشایند، و میشنا، با نقل آیههای پایانی ملاکی، میگوید او میآید تا در جهان صلح برقرار کند (عدیوت ۸:۷؛ نک. مدخل الیاس (ایلیا)).
قرائتهای کنیسه (هفطارای شبات هگادول) · میشنا، عدیوت ۸:۷ · هگادای پسح
در عهد جدید و سنت مسیحی
عهد جدید
«پیش روی تو»
مرقس انجیل خود را با این سخن میگشاید که در انبیا مکتوب است: «اینک رسول خود را پیش روی تو میفرستم تا راه تو را پیش تو مهیا سازد» (مرقس ۱:۲)، و بدینسان ملاکی ۳:۱ و خروج ۲۳:۲۰ را به اشعیا ۴۰:۳ در آیهٔ بعد میپیوندد؛ دستنوشتههای کهنتر یونانی به جای «انبیا» نام اشعیا را دارند. عیسی دربارهٔ یحیای تعمیددهنده میگوید: «همان است آنکه دربارهٔ او مکتوب است: ‹اینک من رسول خود را پیش روی تو میفرستم›» (متی ۱۱:۱۰؛ لوقا ۷:۲۷). در انجیلها «پیش روی من»ِ ملاکی به «پیش روی تو» بدل شده است: رسول پیشاپیش عیسی میرود.
مرقس ۱:۲–۴ · اشعیا ۴۰:۳ · متی ۱۱:۷–۱۰ · لوقا ۷:۲۴–۲۷ · خروج ۲۳:۲۰
عهد جدیدمیراث مسیحی
«همان است الیاس»
فرشته به زکریا میگوید که یحیی «به روح و قوت الیاس پیش روی وی خواهد خرامید، تا دلهای پدران را به طرف پسران … بگرداند» (لوقا ۱:۱۷)، که پژواک ملاکی ۴:۶ است. عیسی میگوید: «اگر خواهید قبول کنید، همان است الیاس که باید بیاید» (متی ۱۱:۱۴)، و «الحال الیاس آمده است و او را نشناختند» (۱۷:۱۲)، هرچند در انجیل یوحنا خود یحیی میگوید که الیاس نیست (یوحنا ۱:۲۱؛ نک. مدخلهای الیاس (ایلیا) و یحیی). در ترتیب غربی عهد عتیق، وعدهٔ ملاکی در پایان میآید و موعظهٔ یحیی عهد جدید را میگشاید؛ ترتیب یونانیِ کلیساهای ارتدکس دوازده پیامبر را پیش از اشعیا مینهد.
لوقا ۱:۱۷ · متی ۱۱:۱۴؛ ۱۷:۱۰–۱۳ · یوحنا ۱:۲۱
آبای کلیسامیراث مسیحی
هدیهٔ طاهر و آفتاب عدالت
مسیحیان نخستین «هدیهٔ طاهر» را که «در هر جا» گذرانیده میشود (ملاکی ۱:۱۱) عشای ربانی دانستند: دیداکه آن را دربارهٔ شامِ روز یکشنبه نقل میکند، یوستین شهید دربارهٔ نان و جام، و شورای ترنت آنجا که قداس را قربانی تعریف کرد به آن استناد جست. «آفتاب عدالت» (۴:۲) لقبی برای مسیح شد و در سرود چارلز وسلی، «گوش کنید! فرشتگانِ پیامآور میسرایند» (Hark! the herald angels sing)، خوانده میشود، و «مسیح»ِ هندل «اما کیست که روز آمدن او را متحمل تواند شد؟» (۳:۲) را به آواز درآورده است.
دیداکه ۱۴ · یوستین شهید، گفتوگو با تریفون ۴۱ · شورای ترنت، نشست ۲۲ · هندل، Messiah (لیبرتو از چارلز جنز)
در سنت اسلامی
قرآنمیراث اهل سنت
نامی در قرآن ندارد
قرآن نام ملاکی را نمیآورد. اگر او، چنانکه در تلمود آمده است، همان عزرا باشد، همان عزیر نیز خواهد بود، که قرآن یک بار نامش را میآورد (قرآن ۹:۳۰)؛ اما این یکیدانستن از سنت یهودی است، نه اسلامی. ایلیای آیههای پایانی کتاب او در قرآن الیاس است، که قرآن او را از فرستادگان میشمارد (۳۷:۱۲۳) و از بازگشت او چیزی نمیگوید؛ داستانهای عامیانهٔ مسلمانان دربارهٔ الیاس، که همراه خضر زنده است، از سرچشمههای دیگری آمدهاند (نک. مدخل الیاس (ایلیا)).
قرآن ۹:۳۰؛ ۳۷:۱۲۳–۱۳۲ · تلمود بابلی، مگیلا ۱۵الف
میراث اهل سنتمیدراش
رسول عهد
نویسندگان مسلمانِ پیشین پیشگویی محمد را در کتاب اشعیا یافتند (نک. مدخل اشعیا). به همین شیوه، برخی نویسندگان مسلمان امروزی در نوشتههایشان دربارهٔ کتاب مقدس «رسول عهد» را، که «ناگهان به هیکل خود خواهد آمد» (ملاکی ۳:۱)، پیشگویی محمد میدانند: رسول خدا و، به تعبیر قرآن، «خاتم انبیا» (قرآن ۳۳:۴۰، ترجمهٔ الهی قمشهای). سنت یهودی لقب «رسول عهد» را به ایلیا میدهد، که ملاکی ۴:۵ آمدنش را وعده میدهد، و در هر مراسم ختنه صندلیای برای او مینهد (پرقه د-ربی الیعزر ۲۹)؛ با این همه، راشی رسول ۳:۱ را فرشتهای میدانست که بر ضد بدکاران فرستاده میشود. مسیحیان این آیه را دربارهٔ یحیای تعمیددهنده و عیسی میخوانند.
ملاکی ۳:۱ · قرآن ۳۳:۴۰ · Encyclopedia of Muhammad، ج ۱ (سیرت ریسرچ سنتر، کراچی، ۲۰۱۸)، ص ۳۳۵–۳۴۰ · پرقه د-ربی الیعزر ۲۹ · راشی بر ملاکی ۳:۱
مقایسهٔ سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
تلمودعهد جدیدقرآن
یادداشت نویسنده: واپسین پیامبر
ملاکی در هر سنت بر مرزی ایستاده است. برای ربیها او دوران نبوت را میبندد: پس از او حکیمان آمدند، مردان مجمع بزرگ و ندای آسمانی. برای مسیحیان واپسین سخنان او از ورای نزدیک به چهار قرن به یحیی میرسد: «تورات و انبیا تا به یحیی بود» (لوقا ۱۶:۱۶)، و یحیی همان ایلیای موعود است. برای مسلمانان نبوت با او پایان نیافت و در زکریا و یحیی و عیسی ادامه یافت تا محمد، «خاتم انبیا» (قرآن ۳۳:۴۰، ترجمهٔ الهی قمشهای). بدینسان هر سنت آخرین پیامبر خود را دارد؛ اختلافشان در این است که او که بود، و یهودیت هنوز چشم به راه ایلیایی است که ملاکی وعده داد.
تلمود بابلی، سنهدرین ۱۱الف · لوقا ۱۶:۱۶ · قرآن ۳۳:۴۰
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
ترگومتلمودنوشتههای منسوب (سودپیگرافا)اپوکریفا (کتب قانونی ثانی)
یادداشت نویسنده: نام یا لقب؟
تردید دربارهٔ نام ملاکی در همهٔ سنتها دیده میشود. ترجمهٔ هفتادتنان «رسول او» خواند؛ ترگوم و ربی یهوشوع بن قرحه این رسول را عزرا دانستند؛ زندگی پیامبران ملاکی را نام شمرد اما آن را «فرشته» معنا کرد؛ و دوم اسدراس، در اپوکریفا، ملاکی را کسی میشمارد که فرشتهٔ خداوند نیز خوانده میشود. پژوهشگران امروزی که گمان میکنند این نام از ملاکی ۳:۱ گرفته شده است، دیدگاه حکیمان را وارونه میکنند: برای حکیمان ملاکی نام او بود؛ برای این پژوهشگران لقبی بود که نام شد.
ملاکی ۱:۱؛ ۳:۱ · ترگوم یوناتان بر ملاکی ۱:۱ · تلمود بابلی، مگیلا ۱۵الف · زندگی پیامبران ۱۶ · دوم اسدراس ۱:۴۰