سموئیل آخرین داور بنیاسرائیل و نخستین پیامبر بزرگ آنان پس از موسی بود: کودکی که مادر نازایش، حنا، برای داشتن او دعا کرد و او را وقف عبادتگاه شیلوه کرد، پسری که شبانه شنید خدا او را به نام میخواند، و پیرمردی که با بیمیلی نخستین پادشاه را به اسرائیل داد. او شاول را مسح کرد، سپس او را رد کرد، و آنگاه به خانهٔ یسی در بیتلحم رفت تا داود، شبان نوجوان، را مسح کند. سنت یهودی او را همپایهٔ موسی و هارون میداند و نوشتن کتابهای داوران و روت و بخشی از کتابی را که نام او را دارد به او نسبت میدهد. قرآن از پیامبری بینام سخن میگوید که بنیاسرائیل از او پادشاهی خواستند و او طالوت (شاول) را به آنان داد؛ مفسران مسلمان او را شمویل یا اشماویل مینامند.
در کتاب مقدس عبری
کتاب مقدس عبری
دعای حنا
القانه، از رامه تایم صوفیم، دو زن داشت: فننه، که فرزند داشت، و حنا، که فرزندی نداشت. در زیارت سالانهٔ شیلوه، حنا میگریست و بیصدا دعا میکرد و تنها لبهایش میجنبید، چنانکه عیلی کاهن پنداشت مست است. او نذر کرد که اگر خدا پسری به او بدهد، او را در همهٔ عمرش به خداوند بسپارد. حنا سموئیل را زایید و گفت: «او را از خداوند سوال نمودم» (اول سموئیل ۱:۲۰)، و چون او را از شیر بازگرفت، نزد عیلی به شیلوه برد. سرود سپاس او چنین آغاز میشود: «دل من در خداوند وجد مینماید» (۲:۱–۱۰).
اول سموئیل ۱:۱–۲:۱۱
کتاب مقدس عبری
«بفرما زیرا که بنده تو میشنود»
سموئیلِ کودک زیر دست عیلی خدمت میکرد. پسران عیلی فاسد بودند، و «در آن روزها کلام خداوند نادر بود و رویا مکشوف نمیشد». شبی، هنگامی که سموئیل در هیکل، جایی که تابوت عهد بود، خفته بود، خدا او را به نام خواند. سه بار نزد عیلی دوید، تا آنکه کاهن پیر دریافت و به او گفت چنین پاسخ دهد: «ای خداوند بفرما زیرا که بنده تو میشنود.» خدا داوریای را که بر خاندان عیلی میآمد به او خبر داد. «و تمامی اسرائیل از دان تا بئرشبع دانستند که سموئیل برقرار شده است تا نبی خداوند باشد» (اول سموئیل ۳).
اول سموئیل ۲:۱۲–۳:۲۱
کتاب مقدس عبری
داور اسرائیل
فلسطینیان اسرائیل را شکست دادند و تابوت را به غنیمت بردند؛ پسران عیلی کشته شدند، و عیلی چون خبر را شنید، افتاد و مرد (اول سموئیل ۴). بیست سال بعد، سموئیل اسرائیل را فراخواند تا خدایان بیگانه را از میان خود دور کنند و آنان را در مصفه گرد آورد، و در آنجا فلسطینیان شکست خوردند و گریختند. او سنگی برپا کرد و آن را ابن عزر نامید و گفت: «تا بحال خداوند ما را اعانت نموده است.» سموئیل همهٔ عمر بر اسرائیل داوری کرد؛ هر سال به بیتئیل و جلجال و مصفه میگشت و به خانهاش در رامه بازمیگشت (۷:۳–۱۷).
اول سموئیل ۴–۷
کتاب مقدس عبری
«برای ما پادشاهی نصب نما»
چون سموئیل پیر شد و پسرانش رشوه گرفتند، مشایخ به او گفتند: «برای ما پادشاهی نصب نما تا مثل سایر امتها بر ما حکومت نماید.» سموئیل ناخشنود شد، اما خدا گفت: «تو را ترک نکردند بلکه مرا ترک کردند.» سموئیل به آنان هشدار داد که پادشاه چه خواهد گرفت: پسرانشان را برای ارابههایش، دخترانشان را برای آشپزخانههایش، کشتزارهایشان و یکدهم گلههایشان را. آنان پافشاری کردند، و خدا به سموئیل گفت پادشاهی به آنان بدهد (اول سموئیل ۸). او شاول را مسح کرد، مردی بلندبالا از سبط بنیامین که در جستوجوی الاغهای گمشدهٔ پدرش آمده بود (۹–۱۰)، و در خطابهٔ وداع پرسید که آیا هرگز گاو یا الاغ کسی را گرفته است (۱۲:۳).
اول سموئیل ۸–۱۲
کتاب مقدس عبری
رد شدن شاول
شاول یک بار بیآنکه منتظر سموئیل بماند قربانی گذراند، و بار دیگر، برخلاف فرمان خدا، اجاج پادشاه عمالیق و بهترینِ غنیمت را باقی گذاشت. سموئیل به او گفت: «اینک اطاعت از قربانیها و گوش گرفتن از پیه قوچها نیکوتر است … چونکه کلام خداوند را ترک کردی او نیز تو را از سلطنت رد نمود.» چون سموئیل روی گرداند، شاول دامن ردای او را گرفت و ردا پاره شد. سموئیل گفت: «امروز خداوند سلطنت اسرائیل را از تو پاره کرده …» سموئیل خود اجاج را کشت، و «برای دیدن شاول تا روز وفاتش دیگر نیامد. اما سموئیل برای شاول ماتم میگرفت» (اول سموئیل ۱۳:۸–۱۴؛ ۱۵).
اول سموئیل ۱۳:۸–۱۴؛ ۱۵
کتاب مقدس عبری
در خانهٔ یسی
خدا سموئیل را، که میترسید شاول او را بکشد، با گوسالهای ماده برای قربانی به بیتلحم فرستاد. در آنجا پسران یسی یکییکی از برابر او گذشتند، و به او گفته شد: «خداوند مثل انسان نمینگرد، زیرا که انسان به ظاهر مینگرد و خداوند به دل مینگرد.» چون کوچکترین پسر، داود، را از نزد گوسفندان آوردند، سموئیل او را «در میان برادرانش مسح نمود، و از آن روز به بعد روح خداوند بر داود مستولی شد» (اول سموئیل ۱۶:۱–۱۳). بعدها داود از دست شاول نزد سموئیل به رامه گریخت (۱۹:۱۸–۲۴).
اول سموئیل ۱۶:۱–۱۳؛ ۱۹:۱۸–۲۴
کتاب مقدس عبری
مرگ، و زن احضارگر عیندور
«و سموئیل وفات نمود، و تمامی اسرائیل جمع شده، از برایش نوحهگری نمودند، و او را در خانهاش در رامه دفن نمودند» (اول سموئیل ۲۵:۱). شب پیش از واپسین نبردش، شاول، که خود احضارکنندگان ارواح را از سرزمین بیرون کرده بود، با لباس مبدل نزد زنی در عیندور رفت و از او خواست سموئیل را برآورد. زن گفت: «خدایی را میبینم که از زمین بر میآید»، مردی پیر که ردایی به تن داشت، و سموئیل به شاول گفت که فردا او و پسرانش با او خواهند بود. شاول و پسرانش در کوه جلبوع جان سپردند (۲۸:۳–۲۵؛ ۳۱).
اول سموئیل ۲۵:۱؛ ۲۸؛ ۳۱
کتاب مقدس عبری
لاوی یا افرایمی؟
کتاب اول سموئیل القانه، پدر سموئیل، را مردی «افرایمی» (به عبری اِفراتی) از کوهستان افرایم معرفی میکند (۱:۱). کتاب تواریخ سموئیل را در شمار لاویان میآورد، از نسل قورح بن یصهار بن قهات، و نوهٔ او هیمان را از سرپرستان سرایندگان داود میداند (اول تواریخ ۶:۲۲–۲۸، ۳۳–۳۸). مفسران یهودی سدههای میانه، چون داوید قمحی، این دو را با هم سازگار کردند: به نظر آنان «افرایمی» جای زندگی این خاندان لاوی را در کوهستان افرایم نشان میدهد، نه سبط آن را. برخی پژوهشگران امروزی بر آناند که کتاب تواریخ، که نقشهای معبد را به لاویان میسپارد، به سبب خدمت سموئیل در عبادتگاه برای او نسبی لاوی ساخته است. در این شجرهنامه، کارت سموئیل نه در شاخهٔ لاویان، بلکه در کنار یسی آمده است، که سموئیل داود را در خانهٔ او مسح کرد.
اول سموئیل ۱:۱ · اول تواریخ ۶:۲۲–۳۸ · داوید قمحی (رداق) بر اول سموئیل ۱:۱
در سنت یهودی
کتاب مقدس عبریتلمود
همپایهٔ موسی و هارون
مزامیر نام او را در کنار موسی و هارون میآورد: «موسی و هارون از کاهنانش و سموئیل از خوانندگان نام او» (مزامیر ۹۹:۶)، و ارمیا میشنود که خدا میگوید: «اگرچه هم موسی و سموئیل به حضور من میایستادند جان من به این قوم مایل نمیشد» (ارمیا ۱۵:۱). ربیها آموختند که سموئیل به تنهایی همسنگ موسی و هارون با هم بود (براخوت ۳۱ب؛ تعنیت ۵ب)، و ربی نهورای، برخلاف ربی یوسی، بر آن بود که سموئیل تمام عمر نذیره بود، زیرا حنا نذر کرده بود که تیغ بر سر او نیاید (میشنا، نازیر ۹:۵).
مزامیر ۹۹:۶ · ارمیا ۱۵:۱ · تلمود بابلی، براخوت ۳۱ب؛ تعنیت ۵ب · میشنا، نازیر ۹:۵
تلمود
نویسندهٔ کتابها
تلمود میگوید «سموئیل کتاب خود و داوران و روت را نوشت»، و پایان کتاب سموئیل را، که پس از مرگ او میآید، جاد رائی و ناتان نبی کامل کردند (بابا بترا ۱۴ب–۱۵الف؛ نک. مدخل ناتان نبی). نیز میآموزد که سموئیل تنها ۵۲ سال زیست، زیرا پیری زودهنگام به سراغش آمد، چون خدا از پادشاه کردن شاول پشیمان شد (تعنیت ۵ب؛ موعد قطن ۲۸الف).
تلمود بابلی، بابا بترا ۱۴ب–۱۵الف؛ تعنیت ۵ب · اول تواریخ ۲۹:۲۹
تلمودمیراث یهودی
دعای حنا، الگوی نماز
تلمود از دعای بیصدای حنا، با لبهایی که میجنبید و آوازی که شنیده نمیشد، قواعد عمیدا را بیرون میکشد، نماز اصلی یهودیان که آهسته خوانده میشود (براخوت ۳۱الف–ب). داستان حنا و تولد سموئیل هفطارای روز نخست روش هشانا است، روزی که بنا بر سنت خدا زنان نازا را به یاد میآورد.
تلمود بابلی، براخوت ۳۱الف–ب؛ مگیلا ۳۱الف
در مسیحیت
عهد جدیدآبای کلیسا
نخستینِ انبیا
پطرس میگوید «جمیع انبیا نیز از سموئیل و آنانی که بعد از او تکلم کردند» از روزگار مسیح خبر دادند (اعمال رسولان ۳:۲۴)، و پولس در موعظهاش در انطاکیه میگوید خدا به اسرائیل داوران داد «تا زمان سموئیل نبی» و سپس شاول را (اعمال رسولان ۱۳:۲۰–۲۱). رسالهٔ عبرانیان سموئیل را در شمار قهرمانان ایمان نام میبرد (۱۱:۳۲). مسیحیان سرود حنا را الگوی سرود مریم (ماگنیفیکات) دانستند، و سموئیل را، کودکی که از تولد به خدا سپرده شد و «هم نزد خداوند و هم نزد مردمان پسندیده میشد» (اول سموئیل ۲:۲۶)، پیشنمونهای از عیسای نوجوان شمردند (لوقا ۲:۵۲).
اعمال رسولان ۳:۲۴؛ ۱۳:۲۰ · عبرانیان ۱۱:۳۲ · اول سموئیل ۲:۲۶ · لوقا ۱:۴۶–۵۵؛ ۲:۵۲
آبای کلیسا
بحث بر سر جادوگر عیندور
نویسندگان نخستین مسیحی بر سر این اختلاف داشتند که آیا زن عیندور بهراستی سموئیل را برآورد. اوریگن بر آن بود که او بهراستی سموئیل بود، که در روزگار پیش از مسیح به میان مردگان فرود آمده بود. دیگران، چون اوستاتیوس انطاکی، در پاسخ او گفتند که دیوی به صورت سموئیل درآمده بود، زیرا دیوها بر روح پیامبری پارسا هیچ قدرتی نمیتوانستند داشت. این مسئله قرنها محل بحث ماند.
اوریگن، موعظه دربارهٔ اول سموئیل ۲۸ · اوستاتیوس انطاکی، دربارهٔ جادوگر عیندور، در رد اوریگن
در اسلام
قرآن
«پادشاهی برای ما برانگیز»
قرآن میگوید: «آیا ندیدی آن گروه بنی اسرائیل را که پس از وفات موسی از پیغمبر وقت خود تقاضا کردند که پادشاهی برای ما برانگیز تا … در راه خدا جهاد کنیم» (۲:۲۴۶، ترجمهٔ الهی قمشهای). آن پیامبر در عزم آنان تردید داشت، و چون جنگ مقرر شد، بیشترشان روی گرداندند. او به آنان گفت خدا طالوت را به پادشاهی برگزیده است. گفتند او مالی ندارد و خودشان به پادشاهی سزاوارترند؛ پیامبر پاسخ داد که خدا او را برگزیده و در دانش و تن فزونی بخشیده است، و نشانهٔ پادشاهی او بازگشت تابوت خواهد بود (۲:۲۴۷–۲۴۸). سپس طالوت آنان را به جنگ جالوت (جلیات) برد، و داود جالوت را کشت (۲:۲۴۹–۲۵۱).
قرآن ۲:۲۴۶–۲۵۱
تفسیرمیراث اهل سنت
شمویل
بیشتر مفسران پیامبرِ یادشده در قرآن ۲:۲۴۶ را شمویل (یا اشماویل، یعنی سموئیل) نامیدند؛ برخی روایتها، که طبری نقل میکند، او را شمعون یا یوشع خواندند. در روایتی که طبری از سدی میآورد، مادر او زنی آبستن بود، واپسین بازماندهٔ سبط پیامبران، و دعا کرد که فرزندش پسر باشد؛ ابن اثیر او را، چنانکه در کتاب مقدس آمده، نازا میداند. سدی همچنین حکایت میکند که کودک شبانه ندایی شنید با آواز پیرمردی که او را میپرورد، و پنداشت ندا از اوست. این مفسران اعتراض قوم به طالوت را چنین توضیح میدهند که پادشاهی از آنِ سبط یهودا و نبوت از آنِ سبط لاوی شمرده میشد، حال آنکه طالوت از بنیامین بود.
طبری، جامع البیان (ذیل ۲:۲۴۶–۲۴۷) · طبری، تاریخ الرسل و الملوک، ج ۱ · ابن کثیر، قصص الانبیاء (شمویل) · ابن اثیر، الکامل فی التاریخ (اشماویل و طالوت)
تاریخمیراث اهل سنتمیراث یهودیمیراث مسیحی
آرامگاه نبی صموئیل
بر تپهای در شمال اورشلیم، نبی صموئیل قرار دارد. مسیحیان از دورهٔ بیزانس این مکان را آرامگاه سموئیل میدانستند، و بعدها مسلمانان و یهودیان نیز آن را گرامی داشتند، هرچند کتاب مقدس گور او را در رامه مینهد. صلیبیان در آنجا کلیسایی ساختند و تپه را کوه شادی (Mons Gaudii) نامیدند، زیرا نخستین بار اورشلیم را از آنجا دیدند. بر روی کلیسا مسجدی ساخته شد، و امروز کنیسهای در دخمهٔ زیر مسجد جای دارد که آرامگاه سنتی در آن است، چنانکه یهودیان و مسلمانان در یک ساختمان نماز میگزارند.
اول سموئیل ۲۵:۱ · ویکیپدیا، «Nabi Samwil»
در میان سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریقرآن
پیامبر و پادشاه
کتاب مقدس و قرآن هر دو بنیانگذاری پادشاهی اسرائیل را داستانی دربارهٔ نسبت نبوت و قدرت روایت میکنند. در اول سموئیل، درخواست پادشاه به معنای رد کردن خداست؛ پیامبر هشدار میدهد که پادشاهان چه خواهند گرفت، پادشاه را مسح میکند و سپس او را رد میکند؛ از آن پس پادشاهی تابع کلام پیامبر است. در قرآن، درخواست برای جنگیدن در راه خداست، هشدار پیامبر دربارهٔ دلیری آنان است، و نزاع بر سر این است که آیا مردی تهیدست میتواند پادشاه شود، و گزینش خدا آن را فیصله میدهد. در هر دو، خدا پادشاه را به دست پیامبری برمیگزیند، نه بر پایهٔ تبار یا ثروت؛ اصلی که بعدها یهودیان، مسیحیان و مسلمانان در استدلالهای سیاسی بسیار گوناگون به آن استناد کردند.
اول سموئیل ۸–۱۵ · قرآن ۲:۲۴۶–۲۵۱
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریعهد جدیدقرآن
مادرانی که برای پسر دعا کردند
دعای حنا در شیلوه در شمار داستانهایی است دربارهٔ مادرانی که فرزندِ آرزوشدهٔ خود را وقف خدا میکنند. در قرآن، زن عمران فرزندِ درون رحم خود را نذر خدمت خدا میکند و مریم به او داده میشود (۳:۳۵–۳۷)، که در عبادتگاه زیر سرپرستی زکریا پرورش مییابد، چنانکه سموئیل زیر سرپرستی عیلی. در لوقا، الیصابات نازا یحیی را میزاید، و سرود مریم پژواک سرود حناست: حنا سرود که خدا «فقیر را از خاک برمیافرازد»، و مریم که «جباران را از تختها به زیر افکند و فروتنان را سرافراز گردانید» (اول سموئیل ۲:۸؛ لوقا ۱:۵۲).
اول سموئیل ۱:۱۱؛ ۲:۱–۱۰ · قرآن ۳:۳۵–۳۷ · لوقا ۱:۴۶–۵۵