زکریا پسر برکیا، نوهٔ عدو، کاهن و پیامبری بود که در ۵۲۰ پ.م.، دو ماه پس از حجی، در اورشلیم به نبوت آغاز کرد. او همراه حجی، زربابل و یشوع، کاهن اعظم، را به ساختن دوبارهٔ معبد برانگیخت: زکریا ۴:۶–۱۰ خطاب به زربابل است، و کتاب عزرا ساختن معبد را به این دو پیامبر نسبت میدهد (عزرا ۵:۱؛ ۶:۱۴)، و از همین رو زکریا در اینجا، کنار زربابل، آمده است. کتاب او هشت رؤیای شبانه را ثبت کرده است. بسیاری از پژوهشگران بابهای پایانی آن را از نویسندهای متأخرتر میدانند، و همین بابها بخش بزرگی از روایت انجیلها دربارهٔ واپسین روزهای عیسی را فراهم آوردند: پادشاهی سوار بر الاغ، سی پارهٔ نقره، شبانی که زده میشود، و آن کس «که نیزه زدهاند». او زکریا پسر یهویاداع نیست، که در صحن معبد سنگسار شد، و پدر یحیای تعمیددهنده نیز نیست، هرچند متی ۲۳:۳۵ و سنتهای بعدی این چهرهها را در هم آمیختهاند؛ قرآن نام او را نمیآورد.
در کتاب مقدس عبری
کتاب مقدس عبری
کاهنی از خاندان عدو
«در ماه هشتم از سال دوم داریوش، کلام خداوند بر زکریا ابن برکیا ابن عدوی نبی» نازل شد (زکریا ۱:۱)، یعنی در پاییز ۵۲۰ پ.م.، دو ماه پس از نخستین پیام حجی (حجی ۱:۱). کتاب عزرا او را «زکریا ابن عدو» میخواند (عزرا ۵:۱). نحمیا عدو را در شمار کاهنانی میآورد که با زربابل بازگشتند، و زکریایی را در روزگار کاهن اعظمِ بعدی سرِ خاندان عدو میشمارد (نحمیا ۱۲:۴، ۱۲، ۱۶)؛ از این رو معمولاً او را کاهن دانستهاند. نامش یعنی «خداوند به یاد آورده است». برخیایی که در شمار پسران زربابل آمده است (اول تواریخ ۳:۲۰) مرد دیگری است.
زکریا ۱:۱؛ ۷:۱ · عزرا ۵:۱؛ ۶:۱۴ · نحمیا ۱۲:۴، ۱۲، ۱۶ · اول تواریخ ۳:۲۰
کتاب مقدس عبری
رؤیاهای شبانه
زکریا در یک شب هشت رؤیا دید (زکریا ۱:۷–۶:۸): «در وقت شب دیدم که اینک مردی بر اسب سرخ سوار بود و در میان درختان آس … ایستاده» (۱:۸)؛ چهار شاخ و چهار آهنگر؛ مردی که اورشلیم را میپیماید؛ یشوع، کاهن اعظم، در لباس پلید، و شیطان که «به دست راست وی ایستاده، تا با او مخاصمه نماید» (زکریا ۳:۱)؛ شمعدانی زرین میان دو درخت زیتون؛ طوماری پران؛ زنی در میان ایفا، ظرفی برای پیمانه، که به بابل برده میشود؛ و چهار ارابه. فرشتهای هر رؤیا را تفسیر میکند، و نوشتههای مکاشفهای بعدی همین الگو را دنبال کردند.
زکریا ۱:۷–۶:۸
کتاب مقدس عبریتاریخ
«نه به قدرت و نه به قوت»
در رؤیای شمعدان، فرشته گفت: «این است کلامی که خداوند به زربابل میگوید: نه به قدرت و نه به قوت بلکه به روح من. قول یهوه صبایوت این است» (زکریا ۴:۶). «دستهای زربابل این خانه را بنیاد نهاد و دستهای وی آن را تمام خواهد کرد» (۴:۹). دو درخت زیتون «پسران روغن زیت»اند (۴:۱۴)، و معمولاً آنان را زربابل و یشوع میدانند. در زکریا ۶:۱۱ تاج بر سر یشوع نهاده میشود، اما آن «شاخه» که معبد را خواهد ساخت «بر کرسی او جلوس نموده، حکمرانی خواهد کرد» (زکریا ۶:۱۲–۱۳)؛ بسیاری از پژوهشگران گمان میکنند این پیام در اصل نام زربابل را داشته است. نک. مدخل زربابل.
زکریا ۴:۱–۱۴؛ ۶:۹–۱۵
کتاب مقدس عبری
پادشاه حلیم و سی پارهٔ نقره
باب ۹ آمدن پادشاهی را بشارت میدهد: «اینک پادشاه تو نزد تو میآید. او عادل و صاحب نجات و حلیم میباشد و بر الاغ و بر کرهٔ بچهٔ الاغ سوار است» (زکریا ۹:۹). در باب ۱۱ پیامبر نقش شبانِ گلهای را بازی میکند که به کشتار سپرده شده است؛ چون او را کنار میگذارند، مزد خود را میخواهد: «پس به جهت مزد من، سی پارهٔ نقره وزن کردند»، همان بهایی که برای غلامی که گاو او را شاخ زده باشد باید پرداخت (خروج ۲۱:۳۲)، و خداوند به او میگوید: «آن را نزد کوزهگر بینداز» (۱۱:۱۲–۱۳). متن سریانی به جای آن «به خزانه» دارد.
زکریا ۹:۹–۱۰؛ ۱۱:۴–۱۴ · خروج ۲۱:۳۲
کتاب مقدس عبری
نیزهخورده و کوه زیتون
خدا وعده میدهد که «بر من که نیزه زدهاند خواهند نگریست و برای من مثل نوحهگری برای پسر یگانهٔ خود، نوحهگری خواهند نمود» (زکریا ۱۲:۱۰)، ماتمی مانند «ماتم هددرمون در همواری مجدون» (۱۲:۱۱؛ نک. مدخل یوشیا). شبان زده میشود: «شبان را بزن و گوسفندان پراکنده خواهند شد» (۱۳:۷). در روز واپسین، «پایهای او بر کوه زیتون که از طرف مشرق به مقابل اورشلیم است خواهد ایستاد و کوه زیتون در میانش … منشق شده» (۱۴:۴)؛ قوم خواهند گریخت چنانکه در روزگار عزیا از زلزله گریختند (۱۴:۵؛ نک. مدخل عزیا)؛ و «در آن روز یهوه واحد خواهد بود و اسم او واحد» (۱۴:۹).
زکریا ۱۲–۱۴
در سنت یهودی
تلمود
در شمار واپسین پیامبران
تلمود میگوید چون واپسین پیامبران، حجی و زکریا و ملاکی، درگذشتند، روحالقدسِ نبوت از اسرائیل رخت بربست، هرچند ندایی آسمانی (بت قول) همچنان شنیده میشد (سنهدرین ۱۱الف؛ یوما ۹ب؛ سوطا ۴۸ب). تلمود این سه را همان مردانی میداند که با دانیال بودند و رؤیای او را ندیدند (مگیلا ۳الف؛ نک. مدخل دانیال)، و میگوید مردان مجمع بزرگ کتاب دوازده پیامبر را نوشتند (بابا بترا ۱۵الف).
تلمود بابلی، سنهدرین ۱۱الف؛ یوما ۹ب؛ سوطا ۴۸ب · تلمود بابلی، مگیلا ۳الف؛ بابا بترا ۱۵الف
میراث یهودیتلمود
در کنیسه
رؤیای شمعدان، با «نه به قدرت و نه به قوت بلکه به روح من»، هفطارای شبات حنوکا است (زکریا ۲:۱۰–۴:۷؛ در متن عبری ۲:۱۴–۴:۷)، جشنِ چراغ معبد. باب ۱۴، که در آن قومها برای نگاه داشتن عید خیمهها برمیآیند (۱۴:۱۶)، در روز نخست سوکوت خوانده میشود (مگیلا ۳۱الف). دعای علینو، که در پایان هر نماز جماعت خوانده میشود، با زکریا ۱۴:۹ پایان مییابد: «در آن روز یهوه واحد خواهد بود و اسم او واحد». روزههایی که به وعدهٔ زکریا ۸:۱۹ به «عیدهای خوش» بدل خواهند شد، در روش هشانا ۱۸ب بررسی شدهاند.
تلمود بابلی، مگیلا ۳۱الف؛ روش هشانا ۱۸ب · نیایشهای یهودی (علینو)
تلمودترگوم
پادشاهِ سوار بر الاغ و نیزهخورده
تلمود زکریا ۹:۹ را کنار دانیال ۷:۱۳ مینهد: اگر اسرائیل شایسته باشد، ماشیح «با ابرهای آسمان» خواهد آمد؛ و اگر نه، «حلیم … و بر الاغ … سوار» (سنهدرین ۹۸الف). در همانجا شاپور، پادشاه ایران، سموئیلِ حکیم را ریشخند میکند و پیشنهاد میکند یکی از اسبانش را به ماشیح بدهد. راشی بر آن بود که زکریا ۹:۹ جز پادشاه ماشیح کسی را مراد ندارد، و ترگوم «شاخه» را ماشیح ترجمه میکند (زکریا ۶:۱۲). دربارهٔ ماتم زکریا ۱۲:۱۰–۱۲، سوکا ۵۲الف اختلافی را ثبت کرده است: یک نظر میگوید این ماتم برای ماشیحِ پسر یوسف است، که کشته خواهد شد، و به «بر من که نیزه زدهاند خواهند نگریست» استناد میکند؛ نظر دیگر آن را برای میل به بدی میداند، که کشته خواهد شد (نک. مدخل زربابل).
تلمود بابلی، سنهدرین ۹۸الف؛ سوکا ۵۲الف · راشی بر زکریا ۹:۹ · ترگوم یوناتان بر زکریا ۶:۱۲
تلمودترگوم
کشته در معبد؟
تلمود از کاهن و پیامبری مقتول میگوید که خونش بر کف معبد میجوشید، تا آنکه نبوزردان حکیمان و کودکان را کشتار کرد تا آن را آرام کند (گیطین ۵۷ب؛ سنهدرین ۹۶ب). این داستان دربارهٔ زکریا پسر یهویاداع است، که در روزگار یوآش سنگسار شد (نک. مدخل یوآش). اما ترگوم مراثی، در شرح «آیا میشود که کاهنان و انبیا در مقدس خداوند کشته شوند؟» (مراثی ارمیا ۲:۲۰)، مقتول را «زکریا پسر عدو، کاهن اعظم و پیامبر امین» مینامد که در روز کفاره کشته شد: همان درآمیختگی دو مرد که در متی ۲۳:۳۵ دیده میشود.
تلمود بابلی، گیطین ۵۷ب؛ سنهدرین ۹۶ب · ترگوم مراثی ارمیا ۲:۲۰ (ترجمهٔ ک. م. م. بریدی) · دوم تواریخ ۲۴:۲۰–۲۲
در عهد جدید و سنت مسیحی
عهد جدیدمیراث مسیحی
ورود به اورشلیم
متی میگوید عیسی سواره به اورشلیم درآمد «تا سخنی که نبی گفته است تمام شود که ‹دختر صهیون را گویید اینک پادشاه تو نزد تو میآید با فروتنی و سواره بر حمار و بر کرهٔ الاغ›» (متی ۲۱:۴–۵). تنها متی از دو حیوان سخن میگوید، «الاغ را با کره» (۲۱:۷)، و بسیاری از مفسران این را خوانشی لفظی از توازی شعر عبری میدانند؛ مرقس و لوقا تنها از یک کره یاد میکنند. یوحنا این آیه را کوتاهتر نقل میکند: «ای دختر صهیون مترس، اینک پادشاه تو سوار بر کرهٔ الاغی میآید» (یوحنا ۱۲:۱۵).
متی ۲۱:۱–۱۱ · مرقس ۱۱:۱–۱۰ · یوحنا ۱۲:۱۲–۱۵
عهد جدیدآبای کلیسا
سی پارهٔ نقره
یهودای اسخریوطی پذیرفت که عیسی را در برابر «سی پارهٔ نقره» تسلیم کند (متی ۲۶:۱۵). کاهنان با آن پول مزرعهٔ کوزهگر را خریدند، و متی میگوید بدینسان «سخنی که به زبان ارمیای نبی گفته شده بود» تمام شد (۲۷:۹)، هرچند این کلمات به زکریا ۱۱:۱۲–۱۳ نزدیکترند (نک. مدخل ارمیا). آگوستین یادآور شد که برخی دستنوشتهها تنها «به زبان نبی» دارند، اما بر آن بود که نام ارمیا اصیل است و بیمنظور نیامده، زیرا همهٔ پیامبران به یک روح سخن میگویند و ارمیا نیز مزرعهای خرید (ارمیا ۳۲:۹). ژروم گفت این کلمات را در نوشتهای عبری و منحول منسوب به ارمیا یافته است؛ بسیاری از پژوهشگران امروزی گمان میکنند متی سخن زکریا را با کوزهگر و مزرعهٔ ارمیا درآمیخته است.
متی ۲۶:۱۴–۱۶؛ ۲۷:۳–۱۰ · ارمیا ۱۸:۱–۴؛ ۳۲:۶–۱۵ · آگوستین، هماهنگی انجیلها ۳.۷.۲۹–۳۱ · ژروم، شرح انجیل متی (ذیل ۲۷:۹)
عهد جدیدمیراث مسیحی
نیزهخورده، شبان و کوه
یوحنا میگوید نیزهٔ سرباز بر صلیب نوشتهٔ دیگری را نیز تحقق بخشید: «آن کسی را که نیزه زدند خواهند نگریست» (یوحنا ۱۹:۳۷)، و کتاب مکاشفه همین سخن را دربارهٔ بازگشت مسیح به کار میبرد (مکاشفه ۱:۷). عیسی در راه جتسیمانی زکریا ۱۳:۷ را نقل کرد: «شبان را میزنم و گوسفندان پراکنده خواهند شد» (مرقس ۱۴:۲۷). کتاب اعمال رسولان صعود عیسی را بر «کوه مسمی به زیتون» مینهد، با این وعده که او «باز خواهد آمد به همین طوری که او را به سوی آسمان روانه دیدید» (اعمال رسولان ۱:۱۱–۱۲)، و بسیاری از مسیحیان، با خواندن این آیه در کنار زکریا ۱۴:۴، چشم به راه بازگشت او بر کوه زیتون بودهاند.
یوحنا ۱۹:۳۴–۳۷ · مکاشفه ۱:۷ · مرقس ۱۴:۲۷ · اعمال رسولان ۱:۹–۱۲
عهد جدیدآبای کلیساتاریخ
کدام زکریا؟
عیسی از «خون زکریا ابن برخیا که او را در میان هیکل و مذبح کشتید» سخن گفت (متی ۲۳:۳۵). این نام پدر همان نام پدرِ این پیامبر است (زکریا ۱:۱)، اما کتاب مقدس از مرگی خشونتبار برای او خبر نمیدهد. قتل در صحن معبد قتل پسر یهویاداع است (دوم تواریخ ۲۴:۲۰–۲۲)، و بیشتر مفسران او را مراد میدانند؛ لوقا نام پدر را نمیآورد (لوقا ۱۱:۵۱). ژروم هر سه را سنجید و گزارش داد که در انجیلی که ناصریان به کار میبردند «پسر یهویاداع» آمده است؛ اوریگن و دیگران پدر یحیی را ترجیح دادند (نک. مدخل او). چند پژوهشگر امروزی به زکریا پسر باروک اشاره میکنند که در ۶۸ م. «در میانهٔ معبد» کشته شد (یوسفوس، جنگ یهود ۴.۳۳۵–۳۴۳).
متی ۲۳:۳۵ · لوقا ۱۱:۵۱ · دوم تواریخ ۲۴:۲۰–۲۲ · ژروم، شرح انجیل متی (ذیل ۲۳:۳۵) · یوسفوس، جنگ یهود ۴.۳۳۵–۳۴۳
در سنت اسلامی
قرآنمیراث اهل سنت
نامی در قرآن ندارد
تنها زکریای قرآن پدر یحیی است، سرپرست مریم در محراب (قرآن ۳:۳۷–۴۱؛ ۱۹:۲–۱۱؛ ۲۱:۸۹–۹۰)، که نامش در فهرستی از پیامبران همراه یحیی و عیسی و الیاس آمده است (۶:۸۵). پیامبرِ معبدِ بازساخته در قرآن نیامده است، و تاریخهای اسلامی بازگشت از بابل را بیشتر با محوریت عزیر (عزرا) و پادشاهان پارسی روایت میکنند (نک. مدخل زربابل). زکریایی که به گزارش برخی مورخان مسلمان بنیاسرائیل او را کشتند، و در درختی پنهان شد و با اره دو نیم گشت، پدر یحیی است (نک. مدخل او)، نه پسر برکیا.
قرآن ۳:۳۷–۴۱؛ ۶:۸۵؛ ۱۹:۲–۱۱ · ابن کثیر، قصص الانبیاء (زکریا) · طبری، تاریخ الرسل و الملوک
حدیث اهل سنتمیراث اهل سنت
خونی که میجوشید
داستانی که تلمود دربارهٔ خون زکریا پسر یهویاداع میگوید، در منابع اسلامی دربارهٔ خون یحیی آمده است. گزارشی از ابن عباس در المستدرک حاکم میگوید خون یحیی همچنان میجوشید تا آنکه خدا بختنصر (نبوکدنصر) را فرستاد، و او در یک روز هفتاد هزار تن از بنیاسرائیل را کشت تا خون آرام گرفت. مسعودی از پادشاهی از مشرق خبر میدهد، که او را خردوش مینامد، و میگوید او بر سر خون یحیی دو هزار تن را کشت تا خون آرام گرفت. طبری و ابن کثیر اعتراض کردند که بختنصر دیرزمانی پیش از یحیی میزیست. هیچیک از این دو گزارش به پسر برکیا مربوط نیست.
حاکم نیشابوری، المستدرک (از ابن عباس) · مسعودی، مروج الذهب، بندهای ۱۱۷–۱۱۸ (چاپ پلا) · تلمود بابلی، گیطین ۵۷ب · ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج ۲ (یحیی)
مقایسهٔ سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
عهد جدیدترگومنوشتههای منسوب (سودپیگرافا)حدیث اهل سنت
یادداشت نویسنده: سه زکریا
سه زکریا بارها با هم خلط شدهاند: پسر یهویاداع، که در صحن معبد سنگسار شد؛ پسر برکیا، پیامبر معبد بازساخته؛ و پدر یحیی. متی مقتول را «ابن برخیا» میخواند و ترگوم مراثی «پسر عدو»، و هر دو نام از خاندان این پیامبر است؛ پیشانجیل یعقوب و اوریگن این قتل را به پدر یحیی نسبت میدهند؛ و گزارشهای مسلمانان خونِ جوشان را به خود یحیی منتقل میکنند. ظاهراً هر سنت داستان کاهنی را که در معبد کشته شد و خونش فریاد برمیآورد به زکریایی پیوند زده است که بیش از همه میشناخت.
متی ۲۳:۳۵ · ترگوم مراثی ارمیا ۲:۲۰ · پیشانجیل یعقوب ۲۳–۲۴ · حاکم نیشابوری، المستدرک (از ابن عباس)
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
عهد جدیدتلمود
یادداشت نویسنده: یک پادشاه، دو ماشیح
چهرههای زکریا ۹–۱۳، یعنی پادشاه حلیم، نیزهخورده و شبانِ زدهشده، را به گونههای مختلف خواندهاند. انجیلها آنها را در یک شخص و یک هفته گرد میآورند: عیسی سوار بر الاغ به اورشلیم درمیآید، به سی پارهٔ نقره فروخته میشود، شاگردانش او را رها میکنند و بر صلیب نیزه میخورد. تلمود آنها را از هم جدا میکند: پادشاهِ سوار بر الاغ ماشیحِ پسر داود است، که اگر اسرائیل شایسته نباشد فروتنانه میآید، و نیزهخورده شاید ماشیحِ پسر یوسف باشد، که پیش از او از پای درمیآید. بسیاری از پژوهشگران امروزی این بابها را بیان چند امیدِ روزگار خودشان میدانند، نه یک چهره. این چهرهها در قرآن جایی ندارند.
زکریا ۹:۹؛ ۱۲:۱۰؛ ۱۳:۷ · متی ۲۱:۵؛ ۲۶:۳۱ · یوحنا ۱۹:۳۷ · تلمود بابلی، سنهدرین ۹۸الف؛ سوکا ۵۲الف