هارون، که در عربی نیز به همین نام خوانده میشود، برادر بزرگتر موسی، سخنگوی او در برابر فرعون و نخستین کاهن اعظم بنیاسرائیل بود. کاهنان بنیاسرائیل، یعنی کُهَنیم، از نسل او شمرده میشوند. کتاب مقدس هم سربلندیهای او را میآورد و هم لغزشهایش را: او نشانهها را در برابر فرعون نمایان کرد و نام سبطها را بر سینهبند خود داشت، اما گوسالهٔ زرین را ساخت و دو پسرش را به سبب قربانی ناروا از دست داد. سنت ربّانی او را دوستدار صلح و جویای صلح به یاد میآورد. رسالهٔ عبرانیان کهانت او را در برابر کهانت مسیح مینهد. در قرآن او خود پیامبری است، یاور و وزیر موسی، و در روایت قرآن گوساله را نساخت. سخن پیامبر به علی، «أنت مني بمنزلة هارون من موسى»، یعنی تو برای من چون هارونی برای موسی، هارون را در استدلال شیعه برای جانشینی علی جایگاهی محوری داد.
در کتاب مقدس عبری
کتاب مقدس عبری
سخنگوی موسی
وقتی موسی کنار بوتهٔ سوزان عذر آورد که کندزبان است، خدا پاسخ داد: «آیا برادرت، هارون لاوی را نمیدانم که او فصیحالکلام است؟ … و او برای تو به قوم سخن خواهد گفت» (خروج ۴:۱۴–۱۶). هارون، که سه سال از موسی بزرگتر بود (۷:۷)، در بیابان به دیدار او رفت و همراه او در برابر فرعون ایستاد. خدا به موسی گفت: «ببین تو را بر فرعون خدا ساختهام، و برادرت، هارون، نبی تو خواهد بود» (۷:۱). عصای هارون بود که اژدها شد و عصاهای جادوگران فرعون را بلعید (۷:۱۰–۱۲)، و او دست خود را دراز کرد تا نخستین بلاها فرود آید. در جنگ با عمالیق، او و حور دستهای موسی را بالا نگاه داشتند (۱۷:۱۲).
خروج ۴:۱۰–۱۶، ۲۷–۳۱؛ ۷:۱–۱۲؛ ۱۷:۱۰–۱۲
کتاب مقدس عبری
کاهن اعظم
خدا فرمان داد هارون و پسرانش کاهن شوند و برای جامههایشان دستورهای دقیق داد: ایفود؛ ردایی با زنگولهها و انارها؛ عمامهای با تنکهٔ زرینی که بر آن «قدوسیت برای یهوه» نقش شده بود؛ و سینهبندی با دوازده سنگ به نام دوازده سبط، با اوریم و تمیم در آن، که داوری خدا را با آنها میجستند (خروج ۲۸). موسی آنان را هفت روز تقدیس کرد (لاویان ۸–۹). برکت کاهنان به هارون و پسرانش سپرده شد: «یهوه تو را برکت دهد و تو را محافظت نماید. یهوه روی خود را بر تو تابان سازد و بر تو رحمت کند. یهوه روی خود را بر تو برافرازد و تو را سلامتی بخشد» (اعداد ۶:۲۴–۲۶).
خروج ۲۸–۲۹ · لاویان ۸–۹ · اعداد ۶:۲۲–۲۷
کتاب مقدس عبری
گوسالهٔ زرین
چون ماندن موسی بر کوه به درازا کشید، قوم خدایانی خواستند تا پیشاپیش ایشان بروند. هارون گوشوارههای زرین آنان را گرفت، گوسالهای ریخته ساخت، مذبحی پیش آن بنا کرد و عیدی اعلام کرد. چون موسی از او بازخواست کرد، هارون گناه را به گردن قوم انداخت و گفت: «آن را در آتش انداختم و این گوساله بیرون آمد» (خروج ۳۲:۱–۶، ۲۱–۲۴). به گفتهٔ تثنیه، خشم خدا بر هارون چندان بود که میخواست او را هلاک کند، و موسی برای او دعا کرد (۹:۲۰).
خروج ۳۲:۱–۳۵ · تثنیه ۹:۲۰
کتاب مقدس عبری
ناداب و ابیهو
در روز تقدیس کاهنان، ناداب و ابیهو، پسران هارون، «آتش غریبی که ایشان را نفرموده بود، به حضور خداوند نزدیک آوردند»، و آتشی بیرون آمد و ایشان را بلعید. موسی گفت: «این است آنچه خداوند فرموده، و گفته است که از آنانی که به من نزدیک آیند تقدیس کرده خواهم شد»، «پس هارون خاموش شد» (لاویان ۱۰:۱–۳). کهانت او به دو پسر دیگرش، العازار و ایتامار، رسید.
لاویان ۱۰:۱–۷ · اعداد ۳:۲–۴
کتاب مقدس عبری
عصایی که شکوفه آورد
هارون یک بار همراه مریم بر موسی خرده گرفت (اعداد ۱۲). اما چون قورح و پیروانش کهانت هارون را به چالش کشیدند، خدا حق را به هارون داد. هنگامی که وبا درگرفت، هارون با بخور به میان جماعت دوید، «و او در میان مردگان و زندگان ایستاد و وبا بازداشته شد» (۱۶:۴۶–۴۸). سپس سرور هر سبط عصایی پیش تابوت نهاد، و بامداد روز بعد عصای هارون «شکفته بود، و شکوفه آورده و گل داده، و بادام رسانیده بود» (۱۷:۸). این عصا را برای نشانه پیش تابوت نگاه داشتند.
اعداد ۱۲؛ ۱۶:۴۱–۵۰؛ ۱۷:۱–۱۱
کتاب مقدس عبری
مرگ بر کوه هور
چون موسی و هارون نزد آب مریبه خدا را حرمت ننهاده بودند، هارون نمیبایست به آن سرزمین درآید. بر کوه هور، در مرز ادوم، موسی جامههای کهانت را از تن هارون بیرون آورد و بر پسرش العازار پوشاند، و هارون در ۱۲۳ سالگی بر قلهٔ کوه درگذشت. «جمیع خاندان اسرائیل برای هارون سی روز ماتم گرفتند» (اعداد ۲۰:۲۲–۲۹؛ ۳۳:۳۸–۳۹). اما تثنیه مرگ او را در موسیره مینهد (۱۰:۶).
اعداد ۲۰:۱۲، ۲۲–۲۹؛ ۳۳:۳۸–۳۹ · تثنیه ۱۰:۶
در سنت یهودی
میشنامیدراش
دوستدار صلح
هیلل میآموخت: «از شاگردان هارون باش: صلح را دوست بدار و در پی صلح باش، مردم را دوست بدار و آنان را به تورات نزدیک کن» (آووت ۱:۱۲). میدراش میگوید هرگاه دو مرد با هم نزاع میکردند، هارون جداگانه نزد هر یک میرفت و میگفت آن دیگری از نزاع پشیمان است، تا آنکه چون به هم میرسیدند یکدیگر را در آغوش میگرفتند. ربیها گفتند به همین سبب همهٔ اسرائیل، از مرد و زن، برای او سوگواری کردند، حال آنکه دربارهٔ موسی گفته شده است که تنها مردان برایش سوگوار شدند (آووت د-ربی ناتان ۱۲).
میشنا، آووت ۱:۱۲ · آووت د-ربی ناتان، نسخهٔ الف، فصل ۱۲
تلمودمیدراش
چرا گوساله را ساخت
ربیها نقش هارون را در ماجرای گوسالهٔ زرین کمرنگتر کردند. تلمود میگوید هارون دید حور، که با قوم مخالفت کرده بود، کشته شد، و ترسید اگر کاهن و پیامبری را نیز بکشند هرگز آمرزیده نشوند؛ پس بهتر دانست که با گوساله گناه کنند، گناهی که هنوز توبه از آن ممکن بود (سنهدرین ۷الف). ویقرا ربا میافزاید که او مذبح را خود ساخت تا قوم آن را یکباره تمام نکنند و کار تا آمدن موسی به درازا بکشد (۱۰:۳)؛ میدراش تنحوما، و به پیروی از آن راشی، میگوید او امید داشت با خواستن زیورهای زنانشان آنان را معطل کند.
تلمود بابلی، سنهدرین ۷الف · ویقرا ربا ۱۰:۳ · میدراش تنحوما، کی تیسا ۲۱
میراث یهودیتاریخ
کُهَنیم
یهودیانی که نامهایی چون کوهن، کان، کاتز و مانند آن دارند، اغلب از خاندانهاییاند که نسب خود را به هارون میرسانند. آنان هنوز در کنیسه جماعت را با برکت هارون برکت میدهند و در قرائت تورات پیش از همه فراخوانده میشوند. در ۱۹۹۷ دانشمندان ژنتیک گزارش دادند که مردانی که خود را کوهن میدانند، چه اشکنازی و چه سفاردی، نشانگرهای مشترکی بر کروموزوم Y دارند که آنان را از دیگر یهودیان جدا میکند. این یافته به تباری پدری و مشترک اشاره داشت، کهنتر از جدایی این دو جماعت؛ پژوهشی تکمیلی در ۱۹۹۸ زمان این نیای مشترک را حدود سه هزار سال پیش تخمین زد. پژوهشهای بعدی این یافته را دقیقتر کردهاند و دربارهٔ آن بحث کردهاند.
ک. اسکورکی و همکاران، «Y chromosomes of Jewish priests» (Nature 385، ۱۹۹۷) · م. ف. هامر و همکاران، «Extended Y chromosome haplotypes resolve multiple and unique lineages of the Jewish priesthood» (Human Genetics 126، ۲۰۰۹)
در مسیحیت
عهد جدید
کاهنی از رتبهای دیگر
رسالهٔ عبرانیان میگوید هر کاهن اعظم از میان آدمیان گرفته میشود و کسی این مرتبه را برای خود نمیگیرد «مگر وقتی که خدا او را بخواند، چنانکه هارون را». به گفتهٔ این رساله، مسیح نیز خود را جلال نداد، بلکه خدا او را خواند: «تو تا به ابد کاهن هستی بر رتبه ملکیصدق» (۵:۴–۶). رساله استدلال میکند که کهانت لاویان، که کاهنانش هر روز قربانی میگذراندند و میمردند، جای خود را به کاهنی یگانه میدهد که تا ابد زنده است و یک بار خود را قربانی کرد (عبرانیان ۷:۱۱–۲۸). عبرانیان «عصای هارون که شکوفه آورده بود» را نیز در شمار آنچه در تابوت بود میآورد (۹:۴).
عبرانیان ۵:۱–۱۰؛ ۷؛ ۹:۴
آبای کلیسامیراث مسیحی
قدیس و نماد
کلیساهای شرقی یاد هارون را در شمار قدیسان گرامی میدارند. نویسندگان مسیحی عصای شکوفهآوردهٔ او را، چوبی خشک که گل داد، نمادی از زاده شدن مسیح از باکره خواندند، و جامههایش را نمادهایی از کهانت مسیح. صومعهای بیزانسی به نام هارون قدیس از اواخر قرن پنجم میلادی بر فلاتی درست زیر قلهٔ جبل هارون، نزدیک پترا، برپا بود.
عبرانیان ۹:۴ · ز. ت. فیما و ی. فروسن، Petra – The Mountain of Aaron, vol. I: The Church and the Chapel (۲۰۰۸)
در اسلام
قرآن
پیامبر و وزیر
قرآن هارون را پیامبر میشمارد (۱۹:۵۳) و نام او را در میان کسانی میآورد که به آنان وحی شد (۴:۱۶۳). موسی کنار بوتهٔ سوزان از خدا خواست: «و نیز از اهل بیت من یکی را وزیر و معاون من فرما. برادرم هارون را … پشت مرا به او محکم کن. و او را در امر … من شریک ساز» (۲۰:۲۹–۳۲، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و گفت: «برادرم هارون را نیز که ناطقهاش فصیحتر از من است با من یار و شریک در کار رسالت فرما» (۲۸:۳۴، ترجمهٔ الهی قمشهای). خدا درخواست او را پذیرفت و هر دو را نزد فرعون فرستاد. جادوگرانی که ایمان آوردند گفتند به پروردگار هارون و موسی ایمان آوردهاند (۲۰:۷۰).
قرآن ۴:۱۶۳؛ ۱۹:۵۳؛ ۲۰:۲۹–۳۶، ۷۰؛ ۲۵:۳۵؛ ۲۸:۳۴–۳۵
قرآنتفسیر
بری از گوساله
در قرآن گوساله را سامری میسازد، و هارون به قوم هشدار میدهد: «ای قوم، این گوساله اسباب فتنه و امتحان شما گردیده و محققا آفریننده شما خدای مهربان است … پس شما پیرو من شوید و امر مرا فرمان برید» (۲۰:۹۰، ترجمهٔ الهی قمشهای). موسی در بازگشت سر برادرش را گرفت؛ هارون او را پسر مادرش خواند و التماس کرد: «… سر و ریش من مگیر، ترسیدم بگویی تو میان بنی اسرائیل تفرقه انداختی» (۲۰:۹۴، ترجمهٔ الهی قمشهای؛ نیز نک. قرآن ۷:۱۵۰). از این رو عالمان مسلمان بر آناند که هارون، چون پیامبر بود، گوساله را نپرستید و نساخت، و روایت سفر خروج را از جاهایی میدانند که به باور ایشان کتاب پیشین در آنها دگرگون شده است.
قرآن ۷:۱۴۸–۱۵۱؛ ۲۰:۸۵–۹۴
حدیث اهل سنتحدیث شیعهمیراث شیعهمیراث اهل سنت
«چون هارون برای موسی»
وقتی پیامبر در لشکرکشی تبوک علی را در مدینه جانشین خود گذاشت، و علی از اینکه با زنان و کودکان بر جای میماند آزرده شد، پیامبر به او گفت: آیا خشنود نیستی که برای من «بمنزلة هارون من موسى»، یعنی همچون هارون برای موسی، باشی، جز آنکه پس از من پیامبری نیست؟ (بخاری ۳۷۰۶، ۴۴۱۶؛ مسلم ۲۴۰۴). این «حدیث منزلت» نزد اهل سنت و شیعه هر دو پذیرفته است. عالمان شیعه آن را تعیین علی به برادری، وزارت و جانشینی پیامبر میدانند، زیرا هارون برای موسی همهٔ اینها بود، جز آنکه پیش از او درگذشت. عالمان اهل سنت آن را افتخاری برای علی میدانند که به همان موقعیت محدود بود: نیابت در مدینه در غیاب پیامبر.
صحیح بخاری ۳۷۰۶، ۴۴۱۶ · صحیح مسلم ۲۴۰۴ · شیخ مفید، الارشاد · ابن حجر، فتح الباری (ذیل بخاری ۳۷۰۶)
قرآنتفسیر
تابوت و یادگارها
قرآن میگوید نشانهٔ پادشاهی طالوت آمدن تابوت است؛ در آن سکینهای از سوی پروردگارتان است و بازماندهای از آنچه خاندان موسی و خاندان هارون بر جای نهادند، و فرشتگان آن را حمل میکنند (۲:۲۴۸). مفسران گفتند این بازمانده پارههایی از الواح، عصا و پاپوش موسی، و عصا و جامههای هارون را در بر داشت.
قرآن ۲:۲۴۸ · طبری، جامع البیان، ذیل ۲:۲۴۸
تاریخمیراث اهل سنتمیراث مسیحی
جبل هارون
روایت اسلامی، به پیروی از سفر اعداد، مرگ و آرامگاه هارون را بر جبل هارون، یعنی «کوه هارون»، مینهد، بلندترین قلهٔ نزدیک پترا در اردن. بر قلهٔ آن بقعهٔ کوچکی با گنبد سفید هست که در دورهٔ ممالیک، در قرن چهاردهم میلادی، از نو ساخته شد؛ مسلمانان محلی و زائران به زیارت آن میآیند. برخی پژوهشگران کوه هورِ کتاب مقدس را با کوههای دیگری در نزدیکی قادش یکی میدانند.
اعداد ۲۰:۲۲–۲۹ · ز. ت. فیما و ی. فروسن، Petra – The Mountain of Aaron, vol. I: The Church and the Chapel (۲۰۰۸) · دانشنامهٔ اسلام، ویرایش دوم، «Hārūn b. ʿImrān»
در میان سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریتلمودقرآن
گوساله را چه کسی ساخت؟
در سفر خروج، هارون گوساله را میسازد و عذری سست میآورد؛ تثنیه میگوید تنها دعای موسی او را رهانید. ربیها داستان را نگاه داشتند، اما آن را ترفندی برای به تأخیر انداختن کار و نجات جانها دانستند. قرآن این کار را به سامری نسبت میدهد و هارون را پیامبری وفادار میشناساند که قوم را هشدار داد و مغلوب شد. در هیچیک از این سنتها برادرِ کاهن یا پیامبر یکسره محکوم نمیشود: کتاب مقدس هارون را حتی پس از ماجرای گوساله به کهانت اعظم میرساند، ربیها برای کار او انگیزههایی مییابند، و قرآن او را بهکلی بری میداند.
خروج ۳۲ · تثنیه ۹:۲۰ · تلمود بابلی، سنهدرین ۷الف · قرآن ۲۰:۸۵–۹۴
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریعهد جدیدحدیث شیعهحدیث اهل سنت
برادران، وزیران، جانشینان
همکاری هارون با موسی در هر سه سنت الگوی پیوندهایی در دورههای بعد شد. در کتاب مقدس عبری، دو برادر کار نبوت و کهانت را میان خود بخش میکنند. در عبرانیان، کهانت هارون سایهای از کهانت مسیح است. در اسلام، حدیث منزلت هارون را الگوی علی کرد: برادر، یاور و نایب، و نزد شیعه جانشینی تعیینشده. بدینسان یک پیوند در کتاب مقدس پشتوانهٔ استدلالهایی دربارهٔ کهانت در مسیحیت و دربارهٔ جانشینی در اسلام شد.
خروج ۴:۱۴–۱۶ · عبرانیان ۵:۴–۶ · صحیح بخاری ۳۷۰۶ · صحیح مسلم ۲۴۰۴