موسی، که در عربی نیز به همین نام خوانده میشود، پیامبر خروج و سیناست و از چهرههایی است که سنتهای این شجرهنامه بیش از همه در او شریکاند. او در مصر، از بردگان عبرانی، زاده شد و در خانهٔ فرعون پرورش یافت. به مدیان گریخت، در بوتهای سوزان با خدا روبهرو شد، بازگشت تا اسرائیل را از بندگی و از میان دریا بیرون برد، و شریعت را بر کوه دریافت کرد. چهل سال قوم خود را در بیابان رهبری کرد و در دیدرس سرزمین موعود درگذشت، در گوری که کسی جایش را نمیداند. یهودیت او را «موشه ربنو»، یعنی «موسی آموزگار ما»، میخواند: تورات به واسطهٔ او داده شد و هیچ پیامبری پس از او همپایهاش نیست. برای مسیحیان او شریعتآوری است که مسیح شریعتش را به کمال میرساند. قرآن نام او را بیش از نام هر کس دیگری میآورد، میگوید خدا بیواسطه با او سخن گفت، و داستانش را مفصلتر از داستان هر پیامبر دیگری بازمیگوید. سامریان او را پیامبر برتر و بیهمتا میدانند، و بهائیان یکی از مظاهر ظهور الهی.
در کتاب مقدس عبری
کتاب مقدس عبری
از آب گرفته
فرعونی تازه، که از فزونی عبرانیان بیمناک بود، آنان را به بردگی کشید و فرمان داد هر پسر نوزاد را به نیل بیندازند. زنی از خاندان لاوی پسرش را سه ماه پنهان کرد، سپس او را در سبدی از نی میان نیزار نهاد، و خواهر کودک از دور مراقب بود. دختر فرعون کودک را یافت و دلش بر او سوخت. خواهر پیشنهاد کرد دایهای عبرانی بیاورد، و مادرِ خودِ کودک را آورد. چون کودک بزرگ شد، شاهزادهخانم او را به فرزندی پذیرفت و موسی نامید، زیرا گفت: «او را از آب کشیدم» (خروج ۲:۱–۱۰). در جای دیگری از کتاب مقدس نام پدر و مادرش عمرام و یوکابد، و نام برادر و خواهر بزرگترش هارون و مریم آمده است.
خروج ۱:۸–۲:۱۰؛ ۶:۲۰ · اعداد ۲۶:۵۹
کتاب مقدس عبری
گریز به مدیان
موسی چون بزرگ شد، دید مردی مصری مردی عبرانی را میزند. مصری را کشت و در ریگ پنهان کرد. چون دانست کارش فاش شده است، به مدیان گریخت. بر سر چاهی هفت دختر کاهن مدیان را در برابر شبانان یاری کرد (نام این کاهن در یک جا رعوئیل و در جاهای دیگر یترون آمده است؛ حوباب، که در اعداد ۱۰:۲۹ و داوران ۴:۱۱ از او یاد شده، شاید پسر او باشد) و با یکی از آنان، صفوره، ازدواج کرد. صفوره جرشون را برای او زایید، «چه گفت: ‹در زمین بیگانه نزیل شدم›» (خروج ۲:۱۱–۲۲). مدخل یترون از پدرزن او بیشتر میگوید.
خروج ۲:۱۱–۲۲؛ ۳:۱؛ ۱۸:۱–۴ · اعداد ۱۰:۲۹
کتاب مقدس عبری
بوتهٔ سوزان
موسی در حوریب، کوه خدا، گلهٔ یترون را میچراند. آنجا بوتهای دید که در آتش میسوخت اما نابود نمیشد. خدا از میان بوته او را ندا داد: «نعلین خود را از پایهایت بیرون کن، زیرا مکانی که در آن ایستادهای زمین مقدس است.» خدا او را نزد فرعون فرستاد تا اسرائیل را بیرون آورد. چون موسی نام خدا را پرسید، خدا پاسخ داد: «هستم آنکه هستم… به بنیاسرائیل چنین بگو: اهیه (هستم) مرا نزد شما فرستاد» (خروج ۳:۱۴)، و نام یهوه را آشکار کرد. موسی عذر آورد که «بطی الکلام» است. خدا نشانههایی به او داد، عصایی که مار میشد و دستی که مبروص میشد و شفا مییافت، و هارون را گماشت تا به جای او سخن بگوید (۳–۴).
خروج ۳:۱–۴:۱۷
کتاب مقدس عبری
بلاها و فصح
فرعون از رها کردن قوم سر باز زد، و ده بلا بر مصر فرود آمد: خون، وزغها، پشهها، مگسها، وبای مواشی، دملها، تگرگ، ملخ، تاریکی و مرگ نخستزادگان. هر بار فرعون دل خود را سخت کرد، یا خدا دل او را سخت کرد. پیش از بلای آخر، هر خانوادهٔ اسرائیلی برّهای ذبح کرد و چارچوب در خانه را با خون آن نشان گذاشت تا هلاککننده از آن خانه بگذرد، و برّه را با نان فطیر شتابان خورد. یاد آن شب در عید فصح (پسح) زنده میماند (خروج ۷–۱۲).
خروج ۵–۱۲
کتاب مقدس عبری
دریا
فرعون اسرائیلیانِ در حال کوچ را تا کنار دریا دنبال کرد. موسی دست خود را دراز کرد؛ بادی شرقی و سخت همهٔ شب آبها را پس راند، و قوم بر خشکی گذشتند. چون مصریان در پی آنان رفتند، آبها بازگشت و ایشان را پوشاند. موسی و قوم سرودند: «یهوه را سرود میخوانم زیرا که با جلال مظفر شده است. اسب و سوارش را به دریا انداخت»، و مریم زنان را با دفها رهبری کرد (خروج ۱۴–۱۵).
خروج ۱۴:۱–۱۵:۲۱
کتاب مقدس عبری
در بیابان
قوم در بیابان از گرسنگی و تشنگی شکوه کردند. خدا سلوی و مَن فرستاد، «نان از آسمان»، و قوم هر بامداد، جز روز سبت، آن را گرد میآوردند. موسی در حوریب صخرهای را زد تا آب از آن بیرون آید (خروج ۱۶–۱۷). یوشع با عمالیق جنگید و در همان حال دستهای موسی را بالا نگه میداشتند. موسی به پیشنهاد یترون داورانی بر هزارهها، صدهها، پنجاههها و دههها گماشت (۱۸).
خروج ۱۶–۱۸
کتاب مقدس عبری
سینا
در کوه سینا، در میان رعد و برق و ابر و آواز کرنا، خدا ده فرمان را به قوم گفت. قوم التماس کردند که تنها موسی سخن خدا را بشنود و به آنان بازگوید (خروج ۱۹–۲۰). موسی به درون ابر بالا رفت و چهل شبانهروز آنجا ماند. او لوحهای سنگی را، «مرقوم به انگشت خدا»، همراه با احکام عهد و نقشهٔ خیمهٔ عبادت دریافت کرد (۲۴–۳۱).
خروج ۱۹–۳۱ · تثنیه ۵
کتاب مقدس عبری
گوسالهٔ زرین
هنگامی که موسی بر کوه بود، قوم از هارون خواستند برایشان خدایانی بسازد، و او گوسالهای زرین ریخت. خدا تهدید کرد آنان را نابود کند و از موسی قومی تازه پدید آورد؛ موسی شفاعت کرد و خدا از قصد خود بازگشت. موسی چون فرود آمد و قوم را در حال رقص دید، لوحها را شکست، گوساله را سوزاند و چون غبار نرم کرد، با آب آمیخت و به قوم نوشاند؛ لاویان حدود سه هزار مرد را کشتند (خروج ۳۲). موسی بار دیگر بالا رفت و با لوحهایی تازه بازگشت (۳۴).
خروج ۳۲–۳۴
کتاب مقدس عبری
«جلال خود را به من بنمایی»
خدا با موسی «روبرو سخن میگفت، مثل شخصی که با دوست خود سخن گوید» (خروج ۳۳:۱۱). با این همه، چون موسی گفت: «مستدعی آنکه جلال خود را به من بنمایی»، خدا پاسخ داد: «روی مرا نمیتوانی دید، زیرا انسان نمیتواند مرا ببیند و زنده بماند.» خدا موسی را در شکاف صخره نهاد، هنگام گذشتن جلالش او را با دست خود پوشاند، و قفای خود را به او نشان داد (۳۳:۱۸–۲۳). چون موسی با لوحهای دوم فرود آمد، پوست چهرهاش میدرخشید، چنانکه در برابر قوم نقاب بر روی خود کشید (۳۴:۲۹–۳۵).
خروج ۳۳:۷–۳۴:۳۵
کتاب مقدس عبری
چهل سال
جاسوسانی که به کنعان رفته بودند گزارشی هراسانگیز آوردند و قوم از رفتن سر باز زدند. پس خدا مقرر کرد چهل سال سرگردان بمانند تا آن نسل بمیرد (اعداد ۱۳–۱۴). موسی با شورشهایی روبهرو شد. سختترین آنها را قورح رهبری کرد، و زمین او را فرو برد (۱۶). در مریبه به موسی فرمان رسید با صخره سخن بگوید، اما او دو بار بر آن زد، و خدا به او و هارون گفت به سبب این کار قوم را به آن سرزمین نخواهند برد (۲۰:۱–۱۳). چون مارها قوم را گزیدند، موسی ماری برنجین ساخت و بر سر نیزهای بلند کرد، و هر کس به آن مینگریست زنده میماند (۲۱:۴–۹).
اعداد ۱۳–۱۴؛ ۱۶؛ ۲۰:۱–۱۳؛ ۲۱:۴–۹
کتاب مقدس عبری
مرگ بر کوه نبو
موسی در عربات موآب خطابههای بلند وداع را گفت، که کتاب تثنیه از آنها فراهم آمده است، یوشع را به جانشینی خود گماشت و سبطها را برکت داد. سپس از کوه نبو بالا رفت، و خدا همهٔ سرزمینی را که او به آن پا نمیگذاشت به او نشان داد. او همانجا در ۱۲۰ سالگی درگذشت، در حالی که «نه چشمش تار، و نه قوتش کم شده بود»، و خدا او را در درهای در موآب به خاک سپرد، «و احدی قبر او را تا امروز ندانسته است». تثنیه با این سخن پایان مییابد: «نبیای مثل موسی تا بحال در اسرائیل برنخاسته است که خداوند او را روبرو شناخته باشد» (۳۴:۱–۱۰).
تثنیه ۳۱–۳۴
در سنت یهودی
میشنامیراث یهودی
موسی، آموزگار ما
سنت یهودی او را «موشه ربنو»، یعنی «موسی آموزگار ما»، میخواند. میشنا رسالهٔ آووت را چنین آغاز میکند: «موسی تورات را از سینا دریافت کرد و آن را به یوشع سپرد»، و زنجیره را نسل به نسل پی میگیرد (آووت ۱:۱). یهودیت ربّانی بر آن است که او هم تورات مکتوب را دریافت کرد و هم شرح شفاهی آن را، که بعدها در میشنا و تلمود به نگارش درآمد. کتاب مقدس میگوید موسی «مرد بسیار حلیم بود، بیشتر از جمیع مردمانی که در روی زمینند» (اعداد ۱۲:۳)، و فروتنی فضیلتی است که سنت بیش از هر فضیلت دیگری با او پیوند میدهد.
میشنا، آووت ۱:۱ · اعداد ۱۲:۳
میدراش
اخگر و تاج
میدراشی مشهور میگوید موسای کودک در کاخ فرعون دست دراز کرد، تاج پادشاه را برداشت و بر سر خود نهاد. مشاوران فرعون در این کار نشانهای شوم دیدند و آزمونی پیشنهاد کردند: کاسهای زر و کاسهای اخگر سوزان پیش کودک نهادند. اگر زر را برمیگزید، معلوم میشد که میفهمد، و باید کشته میشد. جبرائیل فرشته دست او را به سوی اخگرها راند؛ کودک اخگری به دهان برد و زبانش سوخت، و از همین رو «بطی الکلام» شد (شموت ربا ۱:۲۶).
شموت ربا ۱:۲۶
تلمود
در مدرسهٔ ربی عقیوا
تلمود میگوید موسی چون برای دریافت تورات بالا رفت، خدا را دید که بر حرفها تاج مینهد. خدا به او گفت مردی به نام عقیوا روزی از هر تاج انبوهی از احکام بیرون خواهد کشید. موسی خواست او را ببیند و در ردیف هشتم مدرسهٔ عقیوا نشانده شد، اما نتوانست بحث را دنبال کند و توانش سست شد. سرانجام شاگردی از عقیوا منبع سخنش را پرسید، و عقیوا پاسخ داد: «این حکمی است که در سینا به موسی داده شده است.» آنگاه خاطر موسی آرام گرفت (منحوت ۲۹ب).
تلمود بابلی، منحوت ۲۹ب
تلمودمیدراش
مرگ با بوسه
تثنیه میگوید موسی «برحسب قول خداوند» مرد (۳۴:۵؛ در عبری: «دهان»)، و از همین رو ربیها آموختند که او با بوسهٔ خدا درگذشت، مرگی که تنها به اندکی از مردمان داده شد (بابا بترا ۱۷الف). در میدراشها موسی التماس میکند که اجازه یابد به آن سرزمین درآید، و فرشتهٔ مرگ از گرفتن جان او ناتوان میماند، تا آنکه خدا خود جانش را بیرون میکشد.
تثنیه ۳۴:۵ · تلمود بابلی، بابا بترا ۱۷الف · دواریم ربا ۱۱:۱۰
میراث یهودی
پیامبر برتر
موسی بن میمون ایمان به پیامبری بیهمتای موسی را هفتمین اصل از اصول سیزدهگانهٔ ایمان شمرد، و ایمان به خاستگاه الهی توراتِ دادهشده به واسطهٔ او را هشتمین اصل. به استدلال او، پیامبری موسی با همهٔ پیامبریهای دیگر فرق داشت: خدا بیواسطه با او سخن میگفت، در بیداری، بیآنکه موسی بهراسد، و هر گاه موسی میخواست. در هگادای عید پسح، به عکس، موسی چنانکه مشهور است تقریباً غایب است، و این غیاب را اغلب چنین توضیح میدهند که توجه باید بر خدا بماند، که رهانندهٔ قوم است.
موسی بن میمون، شرح میشنا، سنهدرین ۱۰ (اصول سیزدهگانه) · موسی بن میمون، میشنه تورا، هلخوت یسودی هتورا ۷:۶
میراث یهودی
زندگی موسی به قلم فیلون
فیلون، فیلسوف یهودی اسکندرانی، در آغاز قرن اول م. کتاب زندگی موسی را برای خوانندگان یونانیزبان نوشت و او را پادشاه، شریعتگذار، کاهن و پیامبر، یعنی فیلسوففرمانروای آرمانی، معرفی کرد. یوسفوس، اندکی بعد در همان قرن، زندگی او را با افزودههایی بازگفت، از جمله لشکرکشی موسی به حبشه، که در آن سردار سپاه مصر بود.
فیلون، دربارهٔ زندگی موسی · یوسفوس، آثار باستانی یهود ۲.۹–۴.۸
در مسیحیت
عهد جدید
شریعت و فیض
عهد جدید موسی را شریعتآور و پیامبری میداند که از آمدن مسیح خبر داد، و او را گرامی میدارد. انجیل یوحنا میگوید: «شریعت به وسیله موسی عطا شد، اما فیض و راستی به وسیله عیسی مسیح رسید» (۱:۱۷)، و از زبان عیسی میآورد: «اگر موسی را تصدیق میکردید، مرا نیز تصدیق میکردید چونکه او درباره من نوشته است» (۵:۴۶). پطرس و استیفان به وعدهٔ موسی استناد میکنند که خدا «نبیای را … از برادرانت، مثل من» مبعوث خواهد کرد (تثنیه ۱۸:۱۵؛ اعمال رسولان ۳:۲۲؛ ۷:۳۷). استیفان میافزاید که موسی «در تمامی حکمت اهل مصر تربیت یافته» بود (اعمال رسولان ۷:۲۲).
یوحنا ۱:۱۷؛ ۵:۴۶ · اعمال رسولان ۳:۲۲؛ ۷:۲۰–۴۴ · تثنیه ۱۸:۱۵
عهد جدیدآبای کلیسا
موسایی نو
نویسندگان مسیحی در عیسی موسایی نو دیدند. در انجیل متی، عیسای کودک از کشتار کودکان به فرمان پادشاهی جان به در میبرد، از مصر بیرون میآید و تعلیم بزرگ خود را بر کوهی میدهد. در ماجرای تبدیل هیئت، موسی و الیاس ظاهر میشوند و با عیسی گفتگو میکنند (متی ۱۷:۱–۸). پولس گذشتن از دریا را تعمید میداند، و مَن و آب صخره را خوراک و نوشیدنی روحانی، و میافزاید: «آن صخره مسیح بود» (اول قرنتیان ۱۰:۱–۴). عیسی بلند کرده شدن خود را با بلند کردن مار به دست موسی میسنجد (یوحنا ۳:۱۴).
متی ۲:۱۳–۱۸؛ ۵–۷؛ ۱۷:۱–۸ · اول قرنتیان ۱۰:۱–۴ · یوحنا ۳:۱۴
آبای کلیسا
صعود جان
گریگوری نیسایی در کتاب زندگی موسی، که در اواخر قرن چهارم م. نوشت، زندگی او را صعود جان به سوی خدا میخواند. بوتهٔ سوزان نور خداست، آنگاه که نخستین بار شناخته میشود؛ ابر تاریک سینا شناختی ژرفتر است، که در آن خدا فراتر از هر شناختی شناخته میشود؛ و دیدن قفای خدا یعنی همیشه در پی او رفتن، بیآنکه سفر هرگز به پایان برسد. این کتاب تا قرنها به نوشتههای عرفانی مسیحی شکل داد.
گریگوری نیسایی، زندگی موسی
میراث مسیحیکتاب مقدس عبری
شاخهای موسی
متن عبری خروج ۳۴:۲۹ میگوید چهرهٔ موسی «قاران»، یعنی «میدرخشید»؛ این فعل با «قِرِن»، یعنی «شاخ»، همریشه است. ژروم در ترجمهٔ لاتینیاش، ولگاتا، آن را «کورنوتا» (cornuta)، یعنی «شاخدار»، برگرداند. از همین رو هنرمندان غربی از قرن یازدهم م. اغلب برای موسی شاخهایی کوچک کشیدند، و نامدارترین نمونه تندیس میکلآنژ برای آرامگاه پاپ ژولیوس دوم است (ح. ۱۵۱۳–۱۵۱۵ م.). اینکه ژروم معنای عبری را بد فهمید یا «شاخدار» را استعارهای از جلال آورد، محل بحث است.
خروج ۳۴:۲۹–۳۵ · ژروم، ولگاتا، خروج ۳۴:۲۹ · ر. ملینکاف، The Horned Moses in Medieval Art and Thought (۱۹۷۰)
عهد جدیدنوشتههای منسوب (سودپیگرافا)
پیکر موسی
رسالهٔ یهودا میگوید میکائیل، رئیس فرشتگان، دربارهٔ جسد موسی با ابلیس منازعه کرد (یهودا ۹). نویسندگان نخستین مسیحی گفتند این داستان از اثری یهودی و گمشده آمده است، و آن اثر را معمولاً همان عروج موسی میدانند. وصیت موسی، اثری به لاتینی که بخشی از آن به جا مانده است، پیشگویی موسی را هنگام وداع با یوشع میآورد.
یهودا ۹ · وصیت موسی
در اسلام
قرآن
پیامبری که نامش بیش از همه آمده است
نام موسی حدود ۱۳۶ بار در قرآن آمده است، بیش از نام هر کس دیگر، و داستانش در سورههای بسیاری روایت شده است، مفصلتر از همه در سورههای ۷، ۲۰، ۲۶ و ۲۸. او یکی از پنج پیامبر اولوالعزم، یعنی صاحبان عزم استوار، است. قرآن میگوید «خدا با موسی … آشکار و روشن سخن گفت» (۴:۱۶۴، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و از همین رو او را کلیمالله، یعنی «کسی که خدا با او سخن گفت»، میخوانند. خدا تورات را به او داد، کتابی که در آن «هدایت و روشنایی» است (۵:۴۴، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و قرآن خود را تصدیقکنندهٔ آن میشمارد.
قرآن ۴:۱۶۴؛ ۵:۴۴؛ ۷:۱۰۳–۱۶۲؛ ۲۰:۹–۹۸؛ ۲۶:۱۰–۶۸؛ ۲۸:۳–۴۶؛ ۳۳:۷
قرآن
مادر و رود
قرآن میگوید خدا به مادر موسی وحی کرد که او را شیر دهد و چون بر او بترسد، به رود بیفکندش، و وعده داد او را به مادرش بازگرداند و از پیامبران مرسل گرداند (۲۸:۷). کسان فرعون او را از آب گرفتند. همسر فرعون گفت: «این کودک … نور دیده من و توست، او را مکشید» (۲۸:۹، ترجمهٔ الهی قمشهای). موسی هیچ دایهای را نپذیرفت، تا آنکه خواهرش، که از دور مینگریست، خانوادهای را برای شیر دادن او پیشنهاد کرد؛ بدینسان خدا او را به مادرش بازگرداند (۲۸:۱۰–۱۳).
قرآن ۲۰:۳۸–۴۰؛ ۲۸:۷–۱۳
قرآنحدیث اهل سنتحدیث شیعه
آسیه، همسر فرعون
در سنت اسلامی نام همسر فرعون آسیه بنت مزاحم است. قرآن او را برای مؤمنان نمونه میآورد و دعایش را چنین بازمیگوید: «بار الها … تو خانهای برای من نزد خود در بهشت بنا کن و مرا از شرّ فرعون … و کردارش … نجات بخش» (۶۶:۱۱، ترجمهٔ الهی قمشهای). بخاری از پیامبر روایت میکند که مردان بسیاری به کمال رسیدند، اما از زنان تنها مریم دختر عمران و آسیه همسر فرعون (بخاری ۳۴۱۱)؛ روایتی در تفسیر ثعلبی خدیجه و فاطمه را نیز میافزاید، برخلاف روایتهای معتبرتر. گزارشهای اهل سنت او را در شمار چهار زن برتر جهان یا بهشت میآورند، و سنت شیعه او را همراه خدیجه در بهشت جای میدهد.
قرآن ۲۸:۹؛ ۶۶:۱۱ · صحیح بخاری ۳۴۱۱ · سنن ترمذی ۳۸۷۸ · مسند احمد ۲۹۵۷
قرآن
مدین و دو دختر
موسی پس از آنکه مرد مصری را ناخواسته کشت («این کار از فریب و وسوسه شیطان بود»، ۲۸:۱۵، ترجمهٔ الهی قمشهای)، به مدین گریخت. بر سر چاه گوسفندان دو زن را آب داد، که منتظر بودند شبانان کارشان را تمام کنند، سپس در سایه نشست و دعا کرد: «بار الها، من به خیری … که تو … نازل فرمایی محتاجم» (۲۸:۲۴، ترجمهٔ الهی قمشهای). یکی از آن دو زن با شرم و حیا بازگشت تا او را نزد پدرش بخواند، و پدر به او پیشنهاد کرد یکی از دخترانش را در برابر هشت یا ده سال خدمت به همسری او درآورد (۲۸:۲۲–۲۸). بسیاری از مفسران این پدر را همان شعیب دانستند؛ دیگران نپذیرفتند (نک. مدخل یترون).
قرآن ۲۸:۱۴–۲۸
قرآن
آتش بر کوه
موسی با خانوادهاش در سفر بود که کنار کوه آتشی دید و رفت تا پارهای از آن بیاورد یا راهنمایی بیابد. از آن سرزمین مبارک، از آن درخت، ندا آمد: «ای موسی منم خدای یکتا پروردگار جهانیان» (۲۸:۳۰، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و به او گفته شد نعلین خود را بیرون آورد، زیرا در وادی مقدس طوی است (۲۰:۱۲). خدا پرسید: «اینک بازگو تا چه به دست راست داری؟» موسی پاسخ داد که عصای اوست، بر آن تکیه میکند و با آن برای گوسفندانش برگ میریزد. چون آن را افکند، ماری شد که میشتافت (۲۰:۱۷–۲۰، ترجمهٔ الهی قمشهای). دستش را از گریبان بیرون آورد و سپید و بیآسیب بیرون آمد (۲۰:۲۲). او از خدا خواست برادرش هارون را یاور او کند (۲۰:۲۹–۳۲).
قرآن ۲۰:۹–۳۶؛ ۲۷:۷–۱۲؛ ۲۸:۲۹–۳۵
قرآن
فرعون و ساحران
فرعون موسی را جادوگر خواند و ساحرانش را در روز جشنی به هماوردی فراخواند. ساحران ریسمانها و عصاهای خود را افکندند و چنین مینمود که آنها میجنبند؛ موسی عصای خود را افکند و عصا آنچه را آنان به نیرنگ ساخته بودند فرو بلعید. ساحران به سجده افتادند و گفتند به پروردگار هارون و موسی ایمان آوردهاند (۲۰:۷۰). فرعون تهدید کرد دست و پایشان را بر خلاف یکدیگر ببرد و آنان را به دار آویزد، و آنان پاسخ دادند که او را بر دلایل روشنی که به ایشان رسیده است برنمیگزینند (۲۰:۷۱–۷۳؛ ۷:۱۲۰–۱۲۶).
قرآن ۷:۱۰۳–۱۲۶؛ ۲۰:۵۶–۷۶؛ ۲۶:۳۴–۵۱
قرآن
دریا و پیکر فرعون
خدا طوفان و ملخ و شپشک و وزغ و خون را چون نشانههایی آشکار بر مصر فرستاد (۷:۱۳۳). سپس به موسی فرمود با عصایش به دریا بزند، و دریا شکافت و هر پارهاش چون کوهی بزرگ شد (۲۶:۶۳). چون آبها فرعون را فرو گرفت، فریاد زد: «اینک من ایمان آوردم که حقّا جز آن کسی که بنی اسرائیل به او ایمان دارند خدایی در عالم نیست»، و به او گفته شد: «اکنون باید ایمان بیاوری؟ در صورتی که از این پیش عمری به … نافرمانی زیستی… پس ما امروز … بدنت را برای عبرت آیندگان به ساحل نجات میرسانیم» (۱۰:۹۰–۹۲، ترجمهٔ الهی قمشهای). برخی نویسندگان جدید این آیه را با مومیاییهای به جا ماندهٔ فرعونان پیوند دادهاند.
قرآن ۷:۱۳۰–۱۳۷؛ ۱۰:۹۰–۹۲؛ ۲۶:۵۲–۶۸
قرآنتفسیر
«خود را به من آشکار بنما»
چون موسی به میعاد آمد و پروردگارش با او سخن گفت، موسی گفت: «خدایا خود را به من آشکار بنما که جمال تو را مشاهده کنم.» خدا پاسخ داد که موسی او را نخواهد دید، اما به کوه بنگرد: اگر کوه بر جای خود بماند، او را خواهد دید. چون پروردگارش بر کوه تجلی کرد، کوه را از هم پاشید و با خاک یکسان کرد، و موسی بیهوش افتاد. چون به هوش آمد، گفت: «خدایا تو منزه و برتری … به درگاه تو توبه کردم و من … اول کسی هستم که … ایمان دارم» (۷:۱۴۳، ترجمهٔ الهی قمشهای). این آیه در کانون بحثهای معتزله با اشاعره و دیگران قرار گرفت: معتزله میگفتند خدا هرگز دیده نمیشود، و اشاعره و دیگران بر آن بودند که مؤمنان او را در آخرت خواهند دید.
قرآن ۷:۱۴۲–۱۴۵ · زمخشری، الکشاف، ذیل ۷:۱۴۳ · فخر رازی، مفاتیح الغیب، ذیل ۷:۱۴۳
قرآنتفسیر
گوساله و سامری
در قرآن گوساله را نه هارون، بلکه سامری میسازد. او مشتی خاک از جای پای فرستاده را در آتش افکند، و گوساله بانگ برآورد (۲۰:۸۵–۸۸، ۹۶). هارون کوشید قوم را بازدارد، و چون موسی بازگشت به او التماس کرد که ای پسر مادرم، ریش و سرم را مگیر (۲۰:۹۴). موسی گوساله را سوزاند و خاکسترش را در دریا پراکند، و سامری را محکوم کرد که همهٔ عمر بگوید «لَا مِسَاسَ»، یعنی به من دست مزنید (۲۰:۹۷). اینکه سامری که بود و نامش چه نسبتی با سامریان یا با سامره دارد، از دیرباز محل بحث بوده است.
قرآن ۲:۵۱–۵۴؛ ۷:۱۴۸–۱۵۴؛ ۲۰:۸۳–۹۸
قرآنحدیث اهل سنت
موسی و خضر
سورهٔ ۱۸ میگوید موسی با خادم جوانش به راه افتاد تا در مجمعالبحرین، جایی که دو دریا به هم میرسند، بندهای از بندگان خدا را بیابد. به آن بنده از نزد خدا دانشی داده شده بود. سنت او را خضر، یعنی «سبز»، مینامد. موسی خواست همراه او شود و بیاموزد، و قول داد از او چیزی نپرسد، اما وقتی خضر کشتیای را سوراخ کرد، پسری را کشت و دیواری را بیمزد از نو ساخت، نتوانست خاموش بماند. خضر پیش از جدایی، دلایل پنهان هر کار را توضیح داد (۱۸:۶۰–۸۲). بخاری روایت میکند که این سفر از آنجا آغاز شد که موسی خود را داناترین مردم خواند و خدا از کسی داناتر از او به وی خبر داد (بخاری ۱۲۲).
قرآن ۱۸:۶۰–۸۲ · صحیح بخاری ۱۲۲، ۴۷۲۵
قرآن
قارون و گاو
دو ماجرای قرآنی دیگر به قوم موسی مربوط است. قارون (قورح) چنان توانگر بود که کلیدهای گنجهایش بر گروهی از مردان نیرومند گران میآمد؛ او لاف زد که ثروتش از دانش خود اوست، و زمین او و خانهاش را فرو برد (۲۸:۷۶–۸۲). در داستان گاو، که بلندترین سورهٔ قرآن نام خود را از آن گرفته است، خدا به بنیاسرائیل فرمان داد گاوی را قربانی کنند، و آنان پیوسته پرسیدند چگونه گاوی، تا آنکه آن را یافتند. مردهای را با پارهای از آن زدند و او زنده شد، و مفسران میافزایند که قاتل خود را نام برد (۲:۶۷–۷۳).
قرآن ۲:۶۷–۷۳؛ ۲۸:۷۶–۸۲
حدیث اهل سنتحدیث شیعه
موسی در حدیث
موسی بارها در حدیثها حاضر است:
- در سفر شبانهٔ پیامبر، موسی او را بارها بازگرداند تا از خدا بخواهد نمازهای روزانه را از پنجاه کم کند، تا به پنج رسید (بخاری ۳۴۹)؛ در گزارشی دیگر موسی در آسمان ششم است (بخاری ۳۸۸۷).
- پیامبر روز عاشورا را روزه گرفت، زیرا موسی در روزی که خدا او را از فرعون رهانید روزه گرفته بود، و گفت من به موسی از شما سزاوارترم (بخاری ۲۰۰۴).
- او به یارانش گفت او را بر موسی برتری ندهند، زیرا در روز رستاخیز موسی را خواهد یافت که پیش از او یک سوی عرش را گرفته است (بخاری ۲۴۱۱).
- او گفت موسی کنار راه، نزدیک تپهای از ریگ سرخ، به خاک سپرده شده است (بخاری ۱۳۳۹).
مجموعههای حدیث شیعه و اهل سنت هر دو روایت میکنند که پیامبر به علی گفت: «أنت مني بمنزلة هارون من موسى»، یعنی تو برای من همچون هارونی برای موسی (نک. مدخل هارون).
صحیح بخاری ۳۴۹، ۱۳۳۹، ۲۰۰۴، ۲۴۱۱، ۳۸۸۷ · مسند احمد ۲۹۵۷ · صحیح مسلم ۲۴۰۴
میراث اهل سنتتاریخ
نبی موسی
سنت اسلامی آرامگاه موسی را در نبی موسی میداند، در بیابان یهودیه، جنوب اریحا، و در آن سوی رود اردن روبهروی کوه نبو. بیبرس، سلطان مملوک، در ۱۲۶۹–۱۲۷۰ م. زیارتگاهی در آنجا ساخت، که بعدها گسترش یافت. مسلمانان فلسطین قرنها هر سال، نزدیک عید پاک، جشنی به نام موسم نبی موسی برگزار میکردند و از بیتالمقدس به آنجا دستهروی میکردند؛ این جشن در دوران حکومت بریتانیا کانون گردهماییهای ملی فلسطینیان شد. سنت یهودی و مسیحی، به پیروی از تثنیه، بر آن است که جای گور او معلوم نیست.
مجیرالدین، الانس الجلیل · دانشنامهٔ اسلام، ویرایش دوم، «Nabī Mūsā»
سنتهای دیگر
سامری
سامریان: پیامبر یگانه
برای سامریان، که تنها پنج کتاب موسی را کتاب مقدس میدانند، موسی پیامبر برتر و «سرور همهٔ پیامبران» است. به باور آنان هیچ کس همانند او برنخواهد خاست تا تاهب بیاید: پیامبری مانند موسی، وعدهداده در تثنیه ۱۸:۱۵، که عبادت راستین را بازخواهد گرداند. نیایشهای آنان او را با تعبیرهایی والا میستاید، و به باور آنان توراتِ دریافتشده در سینا در تورات سامری خودشان محفوظ مانده است. مرقه، حکیم و شاعر سامری قرن چهارم م.، میدراشهایی در ستایش او پدید آورد که در ممر مرقه گرد آمده است.
تثنیه ۱۸:۱۵ · ممر مرقه · Encyclopaedia Judaica، «Samaritans»
بهائی
آیین بهائی
بهائیان موسی را در شمار مظاهر ظهور الهی میآورند، همراه ابراهیم، عیسی، محمد، باب و بهاءالله، که هر یک همان پیام الهی را متناسب با روزگار خود آورد. بهاءالله در نوشتههایش بارها به او اشاره میکند، ظهور خود را همان ندایی معرفی میکند که از بوتهٔ سوزان با موسی سخن گفت، و نپذیرفتن موسی از سوی فرعون را با نپذیرفتن فرستادگان بعدی میسنجد.
بهاءالله، کتاب ایقان · بهاءالله، Gleanings from the Writings of Baháʼuʼlláh
تاریخ و پژوهش
تاریخ
آیا موسی شخصیتی تاریخی بود؟
هیچ منبع مصری از موسی، از حضور بنیاسرائیل در مصر یا از خروج یاد نمیکند، و باستانشناسی نشانی از جمعیتی بزرگ در سینا نیافته است. از این رو بسیاری از مورخان روایت خروج را حماسهای ملی و متأخر میدانند، شاید ساختهشده بر یاد گروههای کوچکتری که مصر را ترک کردند. دیگران از هستهای تاریخی دفاع میکنند. کسانی که داستان را میپذیرند تاریخ آن را یا بر پایهٔ ارقام کتاب مقدس قرن پانزدهم پ.م. میدانند، یا، بیشتر، قرن سیزدهم پ.م.، در روزگار رامسس دوم. نام موسی را با واژهٔ مصری «مسی» (msy)، به معنای «زادهٔ»، سنجیدهاند، که در نامهایی چون تحوتمس و رامسس دیده میشود.
و. گ. دیور، Who Were the Early Israelites and Where Did They Come From? (۲۰۰۳) · ج. ک. هافمایر، Israel in Egypt (۱۹۹۷) · ی. آسمان، Moses the Egyptian (۱۹۹۷)
تاریخ
موسای مصری
زیگموند فروید در واپسین کتابش، موسی و یکتاپرستی (۱۹۳۹)، استدلال کرد که موسی مصریای از پیروان آیین خورشیدپرستی آخناتونِ فرعون بود و بنیاسرائیلی که رهبریشان میکرد او را کشتند. کمتر مورخی این نظر را میپذیرد. یان آسمان، مصرشناس، بعدها بررسی کرد که یاد موسی، چه موسای مصری و چه موسای دشمن مصر، چگونه به تصورات اروپاییان از دین شکل داد، و این حوزه را «تاریخ حافظه» (mnemohistory) نامید.
ز. فروید، Moses and Monotheism (۱۹۳۹) · ی. آسمان، Moses the Egyptian (۱۹۹۷)
در میان سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریقرآن
«جلال خود را به من بنمایی» و «خود را به من آشکار بنما»
تورات و قرآن یکی از چشمگیرترین صحنههای خود را با همانندی نزدیک روایت میکنند. در خروج، موسی میخواهد جلال خدا را ببیند و پاسخ میشنود که هیچ کس نمیتواند روی او را ببیند و زنده بماند؛ خدا او را در شکاف صخره پناه میدهد و قفای خود را به او نشان میدهد (۳۳:۱۸–۲۳). در قرآن، موسی میخواهد به خدا بنگرد و پاسخ میشنود که او را نخواهد دید؛ خدا بر کوه تجلی میکند، کوه فرو میریزد و موسی بیهوش میافتد (۷:۱۴۳). در هر دو، موسی از هر پیامبر دیگری نزدیکتر با خدا سخن گفته است، و در هر دو همین نزدیکی به پاسخی منفی میانجامد. در یهودیت و مسیحیت و اسلام، متکلمان این صحنه را دستمایهٔ بحث دربارهٔ این کردند که آیا و چگونه میتوان خدا را دید.
خروج ۳۳:۱۸–۲۳ · قرآن ۷:۱۴۳ · گریگوری نیسایی، زندگی موسی ۲.۲۱۹–۲۵۵
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
قرآنمیراث یهودی
موسی و خضر، ربی یهوشوع و ایلیا
داستان قرآنی موسی و راهنمای رازآمیزش خویشاوندی یهودی و مشهور دارد. در حکایتی که نسیم قیروانی، ربی شمال آفریقایی قرن یازدهم م.، روایت میکند، ربی یهوشوع بن لوی میخواهد همراه ایلیا شود و قول میدهد از او چیزی نپرسد. ایلیا تنها گاو زن و شوهری تهیدست را میکشد، دیوار مرد ثروتمند خسیسی را تعمیر میکند، و آرزو میکند همهٔ اعضای کنیسهای که میزبانان بدی بودند رهبر شوند؛ سپس عدالت پنهان هر کار را توضیح میدهد. چون نسیم پس از قرآن و در میان مسلمانان مینوشت، پژوهشگران بحث کردهاند که آیا حکایت او از قرآن گرفته شده است یا هر دو از منابعی کهنتر مایه گرفتهاند. برخی نیز مجمعالبحرین قرآن را با افسانههای اسکندر میسنجند.
قرآن ۱۸:۶۰–۸۲ · نسیم بن یعقوب قیروانی، Ḥibbur yafeh meha-yeshuʿah · ب. م. ویلر، Moses in the Quran and Islamic Exegesis (۲۰۰۲)
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریعهد جدیدقرآنسامری
پیامبری مثل موسی
تثنیه وعده میدهد که خدا «نبیای را از میان تو … مثل من» مبعوث خواهد کرد (۱۸:۱۵). هر سنت این وعده را به شیوهٔ خود خوانده است. مفسران یهودی آن را رشتهٔ پیامبران پس از موسی دانستند، و در همان حال تأکید داشتند که هیچ یک همپایهٔ او نشد (تثنیه ۳۴:۱۰). مسیحیان، از پطرس و استیفان به بعد، آن را دربارهٔ عیسی خواندند (اعمال رسولان ۳:۲۲). نویسندگان مسلمان آن را دربارهٔ محمد خواندند و یادآور شدند که او نیز، مانند موسی، شریعتآور، رهبر قوم خود و پیامبری صاحب خانواده بود. قرآن نیز این دو را با هم میسنجد (۷۳:۱۵). سامریان چشم به راه تاهباند.
تثنیه ۱۸:۱۵–۱۸؛ ۳۴:۱۰ · اعمال رسولان ۳:۲۲؛ ۷:۳۷ · قرآن ۴۶:۱۲؛ ۷۳:۱۵
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریعهد جدیدحدیث اهل سنت
گوری که کسی نمیشناسد
تثنیه میگوید خدا موسی را در موآب به خاک سپرد و کسی تا امروز گور او را نمیداند (۳۴:۶)؛ تلمود تأکید میکند که با وجود نشانیهای دقیق تورات، کسی جای آن را نمیداند (سوطا ۱۳ب–۱۴الف)، و مفسران بعدی مانند گرسونیدس توضیح دادند که گور پنهان ماند تا نسلهای بعد او را نپرستند. با این همه، سنتهای پسین همچنان در جستوجوی آن بودند. رسالهٔ یهودا رئیس فرشتگان و ابلیس را در کشمکش بر سر جسد او نشان میدهد؛ در حدیثی در صحیح بخاری پیامبر به تپهای از ریگ سرخ کنار راه اشاره میکند؛ و مسلمانان نبی موسی را در دیدرس کوه نبو ساختند؛ زائران مسیحی بر آن کوه جایی را گرامی میدارند که موسی از آنجا سرزمین را دید. بر خود کوه نبو، کلیسایی بیزانسی و زیارتگاهی جدید از آنِ فرانسیسکنها نشانهٔ آن منظرهاند، نه نشانهٔ گور.
تثنیه ۳۴:۱–۶ · یهودا ۹ · صحیح بخاری ۱۳۳۹ · تلمود بابلی، سوطا ۱۳ب–۱۴الف · گرسونیدس (رلبگ)، ذیل تثنیه ۳۴:۶