ابراهیم محور همهٔ این شجرهنامه است. پس از او نسل به دو شاخهٔ بزرگ خود تقسیم میشود: شاخهٔ اسماعیل به محمد و امامان میرسد و شاخهٔ اسحاق به موسی و داود و عیسی. یهودیان او را نخستین کسی میدانند که با خدا عهد بست و او را «اَوراهام اَوینو»، یعنی «ابراهیم پدر ما»، میخوانند. مسیحیان به پیروی از پولس او را پدر همهٔ ایمانداران مینامند. مسلمانان او را با نام ابراهیم خلیلالله، یعنی دوست خدا، گرامی میدارند: حنیفی که «به آیین یهود و نصاری نبود» (۳:۶۷، ترجمهٔ الهی قمشهای) و با اسماعیل کعبه را برافراشت. بهائیان او را از مظاهر ظهور الهی میشمارند و نسب بهاءالله را به او میرسانند. هر سنت او را الگوی ایمانی میداند که پیش از شریعت خودش بود، و هر یک پرسیده است این ایمان از او چه میخواست.
در سفر پیدایش
کتاب مقدس عبری
«بیرون شو»
داستان ابراهیم با فرمان و وعدهای آغاز میشود: «از ولایت خود، و از مولد خویش و از خانه پدر خود به سوی زمینی که به تو نشان دهم بیرون شو، و از تو امتی عظیم پیدا کنم و تو را برکت دهم… و از تو جمیع قبایل جهان برکت خواهند یافت.» او در ۷۵ سالگی همراه سارای، برادرزادهاش لوط و «اشخاصی که در حران پیدا کرده بودند» از حران به راه افتاد. به کنعان رسید و در شکیم و نزدیک بیتئیل مذبحهایی ساخت.
پیدایش ۱۲:۱–۹
کتاب مقدس عبری
ابرام ابراهیم میشود
ابرام ۹۹ ساله بود که خدا نام او را از ابرام، به معنای «پدر والامقام»، به ابراهیم تغییر داد، و پیدایش نام تازه را «اَو هَمون گوییم»، یعنی «پدر امتهای بسیار»، معنا میکند. سارای نیز ساره شد. به ابراهیم فرمان رسید خود و همهٔ مردان خانهاش را به نشانهٔ عهد ختنه کند. او همان روز چنین کرد، و اسماعیل ۱۳ ساله نیز همراه او ختنه شد.
پیدایش ۱۷:۱–۲۷
کتاب مقدس عبری
ایمانی که عدالت محسوب شد
ابراهیم هنوز فرزندی نداشت. خدا او را بیرون برد و گفت ستارگان را بشمارد: «ذریت تو چنین خواهد بود.» پیدایش میگوید: «به خداوند ایمان آورد، و او، این را برای وی عدالت محسوب کرد.» همان شب خدا در آیینی غریب با او عهد بست: ابراهیم جانورانی را دو پاره کرد، و تنوری پر دود و مشعلی فروزان از میان پارهها گذشت.
پیدایش ۱۵:۱–۲۱
کتاب مقدس عبری
نجات لوط و دیدار با ملکیصدق
چهار پادشاه شرقی لوط را به اسیری بردند، و ابراهیم با ۳۱۸ تن از مردان خانهاش در پی آنان تاخت و او را رهانید. در بازگشت، ملکیصدق، پادشاه سالیم و کاهن خدای تعالی، نان و شراب بیرون آورد و او را برکت داد، و ابراهیم دهیک همه چیز را به او داد. ابراهیم نپذیرفت چیزی از غنیمتها را برای خود نگه دارد.
پیدایش ۱۴:۱–۲۴
کتاب مقدس عبری
سه مهمان در ممری
ابراهیم در گرمای روز، در بلوطستان ممری، به در خیمهاش نشسته بود که سه مرد را دید. به استقبالشان دوید، رو بر زمین نهاد و شتابان برایشان نان و گوساله و کره و شیر آورد. یکی از آنان وعده داد ساره تا یک سال دیگر پسری خواهد داشت. این صحنه در یهودیت و مسیحیت و اسلام تصویر کلاسیک مهماننوازی شد.
پیدایش ۱۸:۱–۱۵
کتاب مقدس عبری
چونوچرا برای سدوم
چون خدا آشکار کرد سدوم را داوری خواهد کرد، ابراهیم با او چونوچرا کرد: «آیا داور تمام جهان، انصاف نخواهد کرد؟» او با چانهزنی شمار پارسایانی را که برای نجات شهر لازم بود از پنجاه به ده رساند. این ماجرا را اغلب نخستین بار در کتاب مقدس میدانند که انسانی به خاطر دیگران با خدا چونوچرا میکند.
پیدایش ۱۸:۱۶–۳۳
کتاب مقدس عبری
«او خواهر من است»
ابراهیم دو بار به پادشاهان بیگانه گفت ساره خواهر اوست، زیرا میترسید او را بکشند تا ساره را بگیرند: یک بار در مصر، هنگام قحطی، و بار دیگر در جرار، نزد ابیملک پادشاه. هر دو بار خدا ساره را حفظ کرد. در داستان دوم ابراهیم توضیح میدهد ساره به راستی خواهر ناتنی اوست، دختر پدرش اما نه دختر مادرش.
پیدایش ۱۲:۱۰–۲۰؛ ۲۰:۱–۱۸
کتاب مقدس عبری
بستن اسحاق
اوج داستان فرمان خداست: «اکنون پسر خود را، که یگانه توست و او را دوست میداری، یعنی اسحاق را بردار… و او را در آنجا… برای قربانی سوختنی بگذران.» ابراهیم صبح زود برخاست، سه روز تا سرزمین موریا راه پیمود، مذبحی ساخت، پسرش را بست و کارد را بلند کرد، تا آنکه فرشتهای بانگ زد و او را بازداشت. ابراهیم به جای پسر قوچی را قربانی کرد که در بیشهای گرفتار شده بود، و آن مکان را «یهوه یری»، یعنی «خداوند خواهد دید»، نامید. یهودیان این ماجرا را «عَقِدا»، یعنی بستن، میخوانند.
پیدایش ۲۲:۱–۱۹
کتاب مقدس عبری
مغارهٔ مکفیله
چون ساره در حبرون درگذشت، ابراهیم، که خود را «غریب و نزیل» میخواند، اصرار کرد بهای کامل غاری را برای گور به عفرون حتی بپردازد: ۴۰۰ مثقال نقره. این تنها زمینی بود که او در کنعان داشت. ابراهیم در ۱۷۵ سالگی، «پیر و سیر شده»، درگذشت و هر دو پسرش، اسحاق و اسماعیل، با هم او را همانجا به خاک سپردند.
پیدایش ۲۳:۱–۲۰؛ ۲۵:۷–۱۰
کتاب مقدس عبری
قطوره و پسرانش
پس از مرگ ساره، ابراهیم با قطوره ازدواج کرد و قطوره شش پسر برای او زایید: زمران، یقشان، مدان، مدیان، یشباق و شوحا. ابراهیم به آنان هدیههایی داد و ایشان را به سوی مشرق، دور از اسحاق، فرستاد. نوادگانشان در شمار قومهای عربستان آمدهاند، از جمله شبا و ددان و مدیان.
پیدایش ۲۵:۱–۶ · اول تواریخ ۱:۳۲–۳۳
کتاب مقدس عبریعهد جدید
دوست خدا
اشعیا اسرائیل را «ذریت دوست من ابراهیم» میخواند، و کتاب تواریخ از «ذریت دوست خویش ابراهیم تا ابدالاباد» سخن میگوید. رسالهٔ یعقوب نیز همین لقب را تکرار میکند. قرآن همین لقب، خلیل، را به کار میبرد، و در عربی ابراهیم را هنوز تنها «الخلیل»، یعنی «دوست»، میخوانند. شهر حبرون، آرامگاه او، به نام او «الخلیل» نامیده میشود.
اشعیا ۴۱:۸ · دوم تواریخ ۲۰:۷ · یعقوب ۲:۲۳ · قرآن ۴:۱۲۵
در سنت یهودی
میدراش
کاخ در آتش
چرا ابراهیم برگزیده شد؟ میدراشی مشهور او را به مسافری مانند میکند که کاخی را در آتش دید (یا، بنا بر خوانشی دیگر، غرق در نور) و پرسید: «آیا ممکن است این کاخ صاحبی نداشته باشد؟» صاحب کاخ سر بیرون آورد و گفت: «من صاحب آنم.» ابراهیم نیز به جهان نگریست و پرسید آیا این جهان سروری ندارد، و خدا پاسخ داد: «من سرور جهانم.»
برشیت ربا ۳۹:۱
تلمودمیدراش
کی خدا را شناخت؟
ربیها دربارهٔ سنی که ابراهیم در آن آفریدگار خود را شناخت همرأی نبودند. یک رأی در تلمود، با بیرون کشیدن عددی از یک آیه، میگوید او سه ساله بود. موسی بن میمون به پیروی از سنتی دیگر میگوید او از کودکی به جستوجو برخاست و در چهل سالگی، با این استدلال که افلاک آسمان باید محرکی داشته باشند، به یقین رسید.
تلمود بابلی، ندریم ۳۲الف · برشیت ربا ۶۴:۴ · موسی بن میمون، میشنه تورا، احکام بتپرستی ۱:۳
میشنامیدراش
ده آزمون
میشنا میگوید ابراهیم با ده آزمون آزموده شد و در همه پایدار ماند، تا آشکار شود عشقش به خدا چه اندازه بزرگ بود. فهرستها یکسان نیستند. پرقه د-ربی الیعزر با پنهان شدن او در نوزادی از مأموران پادشاه آغاز میکند (بازگوییهای بعدی نام این پادشاه را نمرود میگویند)، کورهٔ آتش را نیز در بر دارد، و با بستن اسحاق پایان مییابد.
میشنا، آووت ۵:۳ · پرقه د-ربی الیعزر ۲۶–۳۱ · موسی بن میمون، شرح میشنا، آووت ۵:۳
میدراش
خیمهای گشوده از چهار سو
سنتی ربّانی ایوب را با ابراهیم مقایسه میکند. خانهٔ ایوب از چهار سو برای مهمانان در داشت، اما ابراهیم به جای انتظار، خود به جستوجوی مسافران بیرون میرفت؛ به گفتهٔ این سنت، ایوب هرگز به نیمی از پایهٔ ابراهیم نرسید. بازگوییهای بعدی خیمهٔ خود ابراهیم را از چهار سو گشوده وصف کردند. ابراهیم در بئرشبع درخت شورهگزی کاشت، و یک رأی در تلمود آن را مهمانسرایی میداند که ابراهیم در آن به رهگذران خوراک میداد. چون رهگذران از او سپاس میگزاردند، به آنان میگفت سپاس خدایی را بگزارند که از خوراک او خوردهاند.
آووت د-ربی ناتان، نسخهٔ الف، فصل ۷ · پیدایش ۲۱:۳۳ · تلمود بابلی، سوطا ۱۰الف–ب
میدراش
«جانهایی که ساخته بودند»
پیدایش میگوید ابراهیم و ساره با «اشخاصی که در حران پیدا کرده بودند» به راه افتادند؛ عبارت عبری به معنای لفظی «جانهایی است که ساخته بودند». میدراش توضیح میدهد آنان مردم را به سوی خدا آوردند: ابراهیم به مردان میآموخت و ساره به زنان. از همین رو سنت یهودی ابراهیم را پدر نوکیشان میخواند. نوکیشِ یهودی نام «پسر ابراهیم پدر ما» را برمیگیرد. موسی بن میمون به یکی از نوکیشان نوشت که او نیز مانند هر یهودی دیگری میتواند در دعا بگوید «خدای پدران ما».
پیدایش ۱۲:۵ · برشیت ربا ۳۹:۱۴ · موسی بن میمون، نامه به عوبدیای نوکیش
میشناتلمود
تورات را پیش از نزولش نگاه داشت
به تعلیم ربیها، ابراهیم همهٔ تورات را پیش از نزول آن در سینا به جا میآورد. آنان این را از ستایش خدا دربارهٔ او برداشت کردند: «وصایا و اوامر و فرایض و احکام مرا نگاه داشت». میشنا میگوید او همهٔ تورات را نگاه داشت، و به گفتهٔ تلمود، او حتی احکامی را که ربیها بعدها وضع کردند نگاه میداشت.
پیدایش ۲۶:۵ · میشنا، قیدوشین ۴:۱۴ · تلمود بابلی، یوما ۲۸ب
تلمود
بیرون از اختربینی
وقتی خدا ابراهیم را بیرون برد تا ستارگان را بشمارد، ابراهیم در ستارگان خوانده بود که هرگز پسری نخواهد داشت. در تلمود خدا به او میگوید: «از اختربینیات بیرون آی؛ اسرائیل زیر فرمان ستارگان نیست.»
پیدایش ۱۵:۵ · تلمود بابلی، شبات ۱۵۶الف
میراث یهودی
آیا ابراهیم گناه کرد؟
مفسران یهودی ابراهیم را بیعیب نمیدانستند. نحمانیدس (رمبن)، مفسر بزرگ سدههای میانه، نوشت ابراهیم «ناخواسته گناهی بزرگ» مرتکب شد: در قحطی سرزمین موعود را ترک کرد و با خواهر خواندن ساره او را به خطر انداخت. رمبن میافزاید که به سبب همین گناه، تبعید نوادگان ابراهیم در مصر مقدر شد.
نحمانیدس (رمبن) بر پیدایش ۱۲:۱۰
میراث یهودیتلمود
شاخ قوچ
بستن اسحاق در کانون سال نو یهودی جای دارد. پیدایش ۲۲ در روز دوم روش هشانا خوانده میشود، و شوفار، یعنی شاخ قوچ، یادآور قوچی است که ابراهیم به جای اسحاق قربانی کرد. در تلمود خدا میگوید: «در برابر من با شاخ قوچ بدمید تا بستن اسحاق را به خاطر شما به یاد آورم.»
تلمود بابلی، روش هشانا ۱۶الف
کابالا
ابراهیم و مهرورزی
در کابالا هر یک از پاتریارکها تجسم یکی از صفات الهی (سفیروت) است. ابراهیم نمایندهٔ «حِسِد»، یعنی مهر و نیکی سرشار، است و اسحاق نمایندهٔ «گِوورا»، یعنی قدرت و داوری. سنت، سفر یصیرا را به ابراهیم نسبت میداد؛ این کتاب از متنهای کهن عرفان یهودی است و از آفرینش جهان با حروف و اعداد سخن میگوید.
زوهر، لخ لخا · سفر یصیرا، بخش پایانی (انتساب به ابراهیم)
در سنت مسیحی
عهد جدید
پدر همهٔ ایمانداران
پولس استدلال خود را دربارهٔ عادل شمرده شدن به ایمان بر ابراهیم بنا کرد. به گفتهٔ پولس، ابراهیم پیش از ختنه شدن «به خدا ایمان آورد و آن برای او عدالت محسوب شد»؛ پس او پدر همهٔ ایمانداران است، چه ختنهشده و چه ناختنه. در رسالهٔ غلاطیان، اهل ایمان فرزندان ابراهیماند، و برکت ابراهیم در مسیح به امتها میرسد.
رومیان ۴:۱–۲۵ · غلاطیان ۳:۶–۲۹
عهد جدید
ایمان و اعمال
رسالهٔ یعقوب همان آیه را برای نکتهای دیگر به کار میبرد: ابراهیم با اعمال عادل شمرده شد، آنگاه که اسحاق را بر مذبح گذراند، زیرا «ایمان با اعمال او عمل کرد». تنش میان پولس و یعقوب بر سر ابراهیم در مجادلههای دوران اصلاح دینی جایی برجسته یافت؛ لوتر رسالهٔ یعقوب را «رسالهای از کاه» خواند.
یعقوب ۲:۲۰–۲۴
عهد جدید
یقین داشت خدا میتواند مردگان را برخیزاند
رسالهٔ عبرانیان ایمان ابراهیم را میستاید. ابراهیم به ایمان بیرون رفت و «نمیدانست به کجا میرود»؛ در خیمهها زیست و چشم به راه شهری بود که معمار و سازندهٔ آن خداست. به گفتهٔ عبرانیان، ابراهیم هنگام قربانی کردن اسحاق یقین داشت که خدا میتواند او را از مردگان برخیزاند.
عبرانیان ۱۱:۸–۱۹
عهد جدید
آغوش ابراهیم
در مَثَل عیسی دربارهٔ مرد دولتمند و ایلعازر، مرد فقیر میمیرد و فرشتگان او را به «آغوش ابراهیم» میبرند؛ این تصویری از آرامش پارسایان درگذشته است. در انجیل یوحنا عیسی به مخالفانش میگوید: «پیش از آنکه ابراهیم پیدا شود من هستم.»
لوقا ۱۶:۱۹–۳۱ · یوحنا ۸:۵۶–۵۸
آبای کلیسا
اسحاق و هیزم
آبای کلیسا بستن اسحاق را پیشنمونهای از مصلوب شدن مسیح خواندند. اسحاق هیزم را از کوه بالا میبرد، چنانکه مسیح صلیب را برد؛ پدر پسر یگانهاش را قربانی میکند؛ و قوچ گرفتار در بیشه برای ملیتون ساردیسی یادآور صلیب است و برای آگوستین یادآور تاج خار. ملیتون و اوریگن از نخستین نویسندگانیاند که این خوانش را پروراندند.
ملیتون ساردیسی، پارههای ۹–۱۱ · اوریگن، موعظههایی دربارهٔ سفر پیدایش، موعظهٔ ۸ · آگوستین، شهر خدا ۱۶.۳۲
میراث مسیحی
مهماننوازی ابراهیم
بسیاری از مفسران مسیحی در سه مهمان ممری اشارهای به تثلیث دیدند. شمایل آندری روبلف از سه فرشته بر سر سفرهٔ ابراهیم (ح. ۱۴۱۱ یا ۱۴۲۵–۱۴۲۷)، که اغلب آن را تنها «تثلیث» مینامند، از نامدارترین آثار هنر روسی است. کنستانتین امپراتور در ممری کلیسایی ساخت، و رسالهٔ عبرانیان این صحنه را به یاد میآورد: «بعضی نادانسته فرشتگان را ضیافت کردند.»
آندری روبلف، تثلیث (گالری ترتیاکوف) · اوسبیوس، زندگی کنستانتین ۳.۵۱–۵۳ · عبرانیان ۱۳:۲
میراث مسیحیتاریخ
ترس و لرز
سورن کییرکگور، فیلسوف دانمارکی، در ۱۸۴۳ کتاب ترس و لرز را منتشر کرد که تأملی بر بستن اسحاق است. او پرسید چگونه میتوان ابراهیم را به سبب آمادگیاش برای کاری که اخلاق منع میکند پدر ایمان خواند، و این را «تعلیق غایتشناختی امر اخلاقی» نامید. این کتاب از آن پس اندیشهٔ جدید را دربارهٔ ایمان و اخلاق شکل داده است.
س. کییرکگور، Fear and Trembling (۱۸۴۳)
ابراهیم در قرآن
قرآن
حنیف، نه یهودی و نه مسیحی
قرآن ابراهیم را حنیف میخواند: پرستندهٔ راستکیش خدای یگانه، که از بتها روی گرداند. قرآن میگوید «ابراهیم به آیین یهود و نصاری نبود، لیکن به دین حنیف توحید و اسلام بود» (۳:۶۷، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و تورات و انجیل تنها پس از او فرو فرستاده شد. قرآن به مسلمانان فرمان میدهد از «آیین ابراهیم» (مِلّت ابراهیم) پیروی کنند (۳:۹۵، ترجمهٔ الهی قمشهای).
قرآن ۳:۶۵–۶۸، ۹۵؛ ۱۶:۱۲۰–۱۲۳
قرآن
از ستاره تا ماه و خورشید
قرآن میگوید ابراهیم ستارهای دید و گفت: «این پروردگار من است»؛ اما چون ستاره غروب کرد، گفت: «من چیزهای غروب کردنی و ناپدید شدنی را دوست ندارم» (۶:۷۶، ترجمهٔ الهی قمشهای). همین با ماه و سپس با خورشید تکرار شد. سرانجام گفت: «من با ایمان خالص روی به سوی خدایی آوردم که آفریننده آسمانها و زمین است» (۶:۷۹). مفسران بحث کردهاند آیا این جستوجوی خود او بود یا شیوهای برای تعلیم قومش.
قرآن ۶:۷۵–۷۹
قرآن
مناظره با پادشاه
پادشاهی، که مفسران او را نمرود دانستهاند، با ابراهیم دربارهٔ پروردگارش به جدل برخاست. ابراهیم گفت: «خدای من آن است که زنده گرداند و بمیراند.» پادشاه پاسخ داد: «من نیز زنده میکنم و میمیرانم.» ابراهیم گفت: «خداوند خورشید را از طرف مشرق برآورد، تو اگر توانی از مغرب بیرون آر» (۲:۲۵۸، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و آن کافر درماند.
قرآن ۲:۲۵۸
قرآن
چهار مرغ
ابراهیم از خدا خواست به او نشان دهد چگونه مردگان را زنده میکند، تا «دلم آرام گیرد» (۲:۲۶۰، ترجمهٔ الهی قمشهای). خدا به او فرمود چهار مرغ بگیرد، آنها را پارهپاره کند، بر سر هر کوهی پارهای بگذارد و آنها را بخواند. مرغان پروازکنان به سوی او آمدند.
قرآن ۲:۲۶۰
قرآن
مهمانانی که نخوردند
روایت قرآن از دیدار ممری چنین است: فرستادگانی با سلام نزد ابراهیم آمدند، و او شتابان گوسالهای بریان آورد. چون دید دستشان به سوی آن دراز نمیشود، ترسید. گفتند نترسد: آنان به سوی قوم لوط فرستاده شده بودند، و به او مژدهٔ پسری دادند. همسرش خندید. آنگاه ابراهیم برای قوم لوط به التماس برخاست، و قرآن او را چنین وصف میکند: «بسیار بردبار بود و بسیار دعا و تضرع داشت و بسیار مغفرت و آمرزش میطلبید» (۱۱:۷۵، ترجمهٔ الهی قمشهای).
قرآن ۱۱:۶۹–۷۶؛ ۵۱:۲۴–۳۷
قرآن
برافراشتن خانه
ابراهیم و اسماعیل پایههای کعبه را در مکه بالا بردند و دعا کردند: «پروردگارا (این خدمت) از ما قبول فرما… و فرزندان ما را نیز امتی تسلیم و رضای خود بدار… در میان آنان رسولی از خودشان برانگیز» (۲:۱۲۷–۱۲۹، ترجمهٔ الهی قمشهای). مسلمانان محمد را پاسخ این دعا میدانند. سپس خدا به ابراهیم فرمان داد مردم را به حج بخواند: آنان پیاده و سوار بر هر شتر لاغری از هر راه دوری خواهند آمد.
قرآن ۲:۱۲۵–۱۲۹؛ ۲۲:۲۶–۲۷
قرآنمیراث اهل سنت
مقام ابراهیم
در کنار کعبه مقام ابراهیم قرار دارد، سنگی که به گفتهٔ سنت جای پای ابراهیم بر آن مانده است، از هنگامی که برای ساختن دیوارها بر آن میایستاد. قرآن به مؤمنان میگوید «مقام ابراهیم را جایگاه پرستش خدا قرار دهید» (۲:۱۲۵، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و حاجیان پس از طواف کعبه پشت آن دو رکعت نماز میگزارند.
قرآن ۲:۱۲۵؛ ۳:۹۷
قرآن
دعا برای مکه
در سورهای که نام اوست، ابراهیم چنین دعا میکند: «پروردگارا، این شهر (مکه) را مکان امن و امان قرار ده و من و فرزندانم را از پرستش بتان دور دار… من برخی از ذرّیّه و فرزندان خود را به وادی بیکشت و زرعی نزد بیتالحرام تو مسکن دادم… پس تو دلهایی از مردمان را به سوی آنها مایل گردان و به انواع ثمرات آنها را روزی ده» (۱۴:۳۵–۳۷، ترجمهٔ الهی قمشهای).
قرآن ۱۴:۳۵–۴۱
قرآن
قربانی
قرآن میگوید خدا ابراهیم را به پسری بردبار مژده داد. چون پسر به سن کار و کوشش در کنار پدر رسید، ابراهیم گفت در خواب دیده است که او را قربانی میکند. پسر پاسخ داد: «ای پدر، هر چه مأموری انجام ده که ان شاء اللّه مرا از بندگان با صبر و شکیبا خواهی یافت» (۳۷:۱۰۲، ترجمهٔ الهی قمشهای). چون هر دو تسلیم شدند و ابراهیم او را به پیشانی بر خاک نهاد، خدا ندا داد که او رؤیا را به جا آورده است، و «ذبح بزرگی» را فدای پسر کرد (۳۷:۱۰۷). قرآن در اینجا نام پسر را نمیبرد. مسلمانان هر سال در عید قربان (عید اضحی) یاد این ماجرا را گرامی میدارند.
قرآن ۳۷:۹۹–۱۱۱
قرآن
صحف ابراهیم
قرآن از «صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَىٰ»، یعنی صحیفههای ابراهیم و موسی، سخن میگوید (۸۷:۱۹) و تعلیمهایی از آنها را میآورد، از جمله اینکه هیچ کس بار گناه دیگری را بر دوش نمیگیرد و برای آدمی جز حاصل کوشش خودش نیست. هیچ نسخهای از این صحیفهها بر جا نمانده است.
قرآن ۵۳:۳۶–۴۱؛ ۸۷:۱۸–۱۹
در حدیث و آیینهای مسلمانان
حدیث اهل سنتحدیث شیعه
«چنانکه بر ابراهیم درود فرستادی»
مسلمانان در هر نماز روزانه از خدا میخواهند بر محمد و خاندان محمد درود فرستد، «كَما صَلَّيْتَ عَلىٰ إِبْراهيمَ وَعَلىٰ آلِ إِبْراهيمَ»، یعنی چنانکه بر ابراهیم و خاندان ابراهیم درود فرستادی. این صیغه را پیامبر آموخت، و اهل سنت و شیعه هر دو آن را به کار میبرند.
صحیح بخاری ۳۳۷۰
حدیث اهل سنت
رمی شیطان در منا
گزارشی از ابن عباس یکی از مناسک حج را توضیح میدهد. چون ابراهیم برای گزاردن مناسک آمد، شیطان نزد جمرهٔ عقبه بر او ظاهر شد، و ابراهیم او را با هفت سنگریزه زد تا در زمین فرو رفت. شیطان بار دیگر نزد جمرهٔ دوم و سپس نزد جمرهٔ سوم ظاهر شد، و ابراهیم هر بار او را سنگ زد. حاجیان این سنگ زدن را نزد سه جمرهٔ منا (جمرات) تکرار میکنند.
حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین ۱۷۳۱ (صحیح شمرده شده است) · بیهقی، السنن الکبری ۹۶۹۳–۹۶۹۴ · مسند احمد ۲۷۹۴ (روایتی دیگر؛ سند آن ضعیف شمرده شده است)
حدیث اهل سنت
سه «دروغ»
حدیثی در صحیح بخاری میگوید ابراهیم تنها سه بار خلاف واقع گفت: دو بار «في ذات الله»، یعنی در راه خدا، آنگاه که گفت «من بیمارم» (۳۷:۸۹، ترجمهٔ الهی قمشهای) و «این کار را بزرگ آنها کرده است» (۲۱:۶۳)، و بار سوم آنگاه که ساره را خواهر خود خواند تا او را از ستمگری در امان دارد. عالمان توضیح دادند این سخنان «تعریض» بود، یعنی سخنانی راست که شنونده معنایی دیگر از آنها میفهمید، نه دروغ واقعی. برخی متکلمان، که فخر رازی از همه نامدارتر است، خود این روایت را رد کردند، زیرا آن را با عصمت پیامبران از گناه ناسازگار میدانستند؛ به گفتهٔ آنان، نسبت دادن دروغ به راویان بهتر از نسبت دادن آن به ابراهیم است.
صحیح بخاری ۳۳۵۸ · ابن حجر، فتح الباری، ذیل حدیث ۳۳۵۸ · فخر رازی، مفاتیح الغیب، ذیل ۳۷:۸۹
حدیث اهل سنت
نخستین کسی که جامه میپوشد
پیامبر گفت در روز رستاخیز مردم پابرهنه و عریان گرد آورده میشوند، و نخستین کسی که جامه بر تن او پوشانده میشود ابراهیم است.
صحیح بخاری ۳۳۴۹
حدیث شیعه
بنده، نبی، رسول، خلیل، امام
قرآن میگوید خدا ابراهیم را «به اموری امتحان فرمود» و سپس گفت: «من تو را به پیشوایی خلق برگزینم» (۲:۱۲۴، ترجمهٔ الهی قمشهای). حدیثهای شیعه از امام جعفر صادق این ترتیب را بیان میکنند: خدا ابراهیم را نخست بندهٔ خود گرفت، سپس نبی کرد، سپس رسول، سپس خلیل، و سرانجام امام. در آموزهٔ شیعه، امامتی که به ابراهیم داده شد مرتبهای بود که او تنها پس از نبوت و رسالت به آن رسید.
قرآن ۲:۱۲۴ · کلینی، الکافی ۱:۱۷۵، ح ۲ (کتاب الحجة)
قرآنمیراث شیعهمیراث اهل سنت
«عهد من به مردم ستمکار نخواهد رسید»
چون خدا ابراهیم را امام کرد، ابراهیم پرسید: «به فرزندان من چه؟» خدا پاسخ داد: «عهد من به مردم ستمکار نخواهد رسید» (۲:۱۲۴، ترجمهٔ الهی قمشهای). عالمان شیعه این را دلیل میگیرند که امام باید معصوم، یعنی مصون از گناه، باشد، و در نتیجه پیشوایی تنها به معصومانِ نسل ابراهیم میرسد و اوج آن دوازده اماماند. مفسران اهل سنت معمولاً این آیه را گستردهتر میفهمند: ستمکاران به پیشوایی دینی نخواهند رسید.
قرآن ۲:۱۲۴ · طبرسی، مجمع البیان، ذیل ۲:۱۲۴ · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل ۲:۱۲۴
حدیث شیعه
چرا خلیل خوانده شد
روایتهای گوناگون شیعه توضیح میدهند چرا خدا ابراهیم را خلیل خود گرفت: چون مردم را طعام میداد و شبها، هنگامی که دیگران خفته بودند، نماز میگزارد؛ چون هرگز کسی را نومید بازنگرداند و از هیچ کس جز خدا چیزی نخواست؛ یا چون بسیار سجده میکرد.
شیخ صدوق، علل الشرائع، ص ۳۵، ح ۴ · کلینی، الکافی، ج ۳، کتاب الصلاة (باب فضل السجود) · hadith.net، «Abraham [Ibrahim]»
حبرون
تاریخمیراث یهودیمیراث اهل سنت
مغارهٔ پاتریارکها
در حبرون، مغارهٔ مکفیلهٔ سنتی زیر بنایی عظیم قرار دارد که هیرودیس کبیر در قرن اول پ.م. ساخت، و آن را اغلب کاملترین بنای برجامانده از دوران هیرودیس وصف میکنند. یهودیان آن را «مغارهٔ پاتریارکها» و مسلمانان «حرم ابراهیمی» میخوانند. سنت آرامگاه ابراهیم و ساره، اسحاق و رفقه، و یعقوب و لیه را در آنجا میداند. این بنا در زمانهای گوناگون کلیسا، مسجد و کنیسه بوده است و نزد یهودیان و مسیحیان و مسلمانان مقدس است.
پیدایش ۲۳؛ ۴۹:۲۹–۳۲؛ ۵۰:۱۳ · یوسفوس، جنگ یهود ۴.۵۳۲ · یونسکو، «Hebron/Al-Khalil Old Town» (۲۰۱۷)
تاریخ
پرستشگاهی دوپاره
این بنا صحنهٔ درگیری نیز بوده است. در ۱۹۲۹ آشوبگران عرب ۶۷ یهودی را در حبرون کشتند. در ۱۹۹۴ باروخ گلدشتاین، شهرکنشینی اسرائیلی، ۲۹ مسلمان را در حال نماز در مسجد به گلوله بست و کشت. از آن پس بنا به دو بخش جداگانهٔ یهودی و مسلمان تقسیم شده است، و هر جامعه در برخی روزهای مقدس به همهٔ بنا دسترسی دارد.
گزارش کمیسیون شمگار (۱۹۹۴) · Encyclopaedia Judaica، «Hebron»
تاریخ و پژوهش
تاریخ
آیا ابراهیم شخصیتی تاریخی بود؟
در میانهٔ قرن بیستم، پژوهشگرانی به رهبری ویلیام ف. آلبرایت پاتریارکها را در عصر مفرغ میانی (ح. ۲۰۰۰–۱۵۰۰ پ.م.) جای دادند و آداب آنان را با متنهایی از ماری و نوزی سنجیدند. در دههٔ ۱۹۷۰ تامس ل. تامپسون و جان ون سیترز استدلال کردند که این همانندیها سست است و داستانها بازتاب دورهای بسیار متأخرتر، یعنی هزارهٔ اول پ.م.، است. بیشتر پژوهشگران انتقادی امروز این داستانها را نوشتههایی متأخر میدانند که شاید خاطرههایی کهنتر را نگه داشته باشند، و باستانشناسی نمیتواند این پرسش را فیصله دهد.
ت. ل. تامپسون، The Historicity of the Patriarchal Narratives (۱۹۷۴) · ج. ون سیترز، Abraham in History and Tradition (۱۹۷۵)
تاریخ
شترها
در پیدایش ابراهیم شتر دارد. در ۲۰۱۳ دو باستانشناس، لیدار ساپیر-هن و ارز بن-یوسف، شواهدی از سالیابی رادیوکربنی در درهٔ عربه منتشر کردند که نشان میداد شتر اهلی تنها در حدود اواخر قرن دهم پ.م. به جنوب شام رسید. برخی این را نشانهٔ آن میدانند که داستانها بعدها نوشته شدند. برخی دیگر میگویند شاید شتر پیشتر به شمار اندک شناخته بوده است، یا راوی گذشته را با تعبیرهای روزگار خود وصف کرده است.
پیدایش ۱۲:۱۶؛ ۲۴:۱۰ · ل. ساپیر-هن و ا. بن-یوسف، «The Introduction of Domestic Camels to the Southern Levant» (Tel Aviv 40، ۲۰۱۳)
تاریخ
«ادیان ابراهیمی»
تعبیر «ادیان ابراهیمی» برای یهودیت و مسیحیت و اسلام تعبیری جدید است. این تعبیر در قرن بیستم رواج یافت، بهویژه با نوشتههای لویی ماسینیون، اسلامشناس کاتولیک فرانسوی، که از «سه نیایش ابراهیم» سخن گفت. برخی پژوهشگران این اصطلاح را نقد میکنند، زیرا تفاوتهای واقعی را در فهم هر دین از ابراهیم میپوشاند.
ل. ماسینیون، «Les trois prières d'Abraham» · آ. هیوز، Abrahamic Religions: On the Uses and Abuses of History (۲۰۱۲)
در میان سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
عهد جدیدمیدراشقرآن
پدر همه، هر یک به شیوهٔ خود
هر سه سنت ابراهیم را الگوی ایمانی میدانند که پیش از شریعت خودشان بود، و هر یک او را به شیوهٔ خود از آنِ خود میشمارد. برای پولس، ابراهیم پیش از ختنه ایمان آورد، پس پدر همهٔ ایمانداران است، چه یهودی و چه غیریهودی. برای ربیها، ابراهیم تورات را پیش از نزولش نگاه داشت، و هر نوکیشی فرزند او میشود. برای قرآن، او «به آیین یهود و نصاری نبود» (۳:۶۷، ترجمهٔ الهی قمشهای)، بلکه حنیفی بود که تسلیم خدا شد، و اسلام مردم را به همان دین بازمیخواند. هر سنت ابراهیم را کسی میداند که پیش از جداییها ایستاده است و با این همه به سوی همان سنت اشاره میکند. این ادعای مشترک هم پیوندی میان ادیان است و هم سرچشمهٔ مجادله میان آنها.
رومیان ۴ · میشنا، قیدوشین ۴:۱۴ · قرآن ۳:۶۷
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریقرآنتفسیر
کدام پسر؟
پیدایش اسحاق را پسری میداند که ابراهیم فرمان یافت قربانیاش کند، و یهودیان و مسیحیان همیشه آن را چنین خواندهاند. قرآن نام پسر را نمیبرد. عالمان مسلمانِ سدههای نخست دو دسته بودند: بسیاری، از جمله طبری، او را اسحاق میدانستند. دیگران به سود اسماعیل استدلال کردند و گفتند قرآن تولد اسحاق را تنها پس از داستان قربانی بشارت میدهد، و خدا پیشتر به اسحاق وعدهٔ فرزندان داده بود. با گذشت زمان، اسماعیل رأی غالب اهل سنت شد. این رأی پیش از آنکه ابن تیمیه و ابن کثیر در اواخر سدههای میانه با قوت از آن دفاع کنند رواج یافته بود، و رأی غالب شیعه نیز همین است. هواداران مسلمان این رأی گاه یادآوری میکنند که خود پیدایش از «پسر خود را، که یگانه توست» سخن میگوید؛ این تعبیر به دقیقترین معنا تنها بر اسماعیلِ پیش از تولد اسحاق راست میآید. یهودیان و مسیحیان پاسخ میدهند که پیدایش آشکارا نام اسحاق را میبرد. هر دو طرف همداستاناند که آزمون، آزمون فرمانبرداری ابراهیم بود و خدا قربانی را بازداشت.
پیدایش ۲۲:۲ · قرآن ۳۷:۹۹–۱۱۳ · طبری، جامع البیان، ذیل ۳۷:۱۰۷ · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل ۳۷:۱۰۷ · ر. فایرستون، Journeys in Holy Lands (۱۹۹۰)
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
میراث یهودیحدیث اهل سنتمیراث شیعه
آیا ابراهیم ممکن بود خطا کند؟
داستانهایی که ابراهیم در آنها همسرش را خواهر خود خواند خوانندگان را در همهٔ سنتها به دشواری انداخت. نحمانیدس آشکارا گفت ابراهیم گناه کرد و تبعید نوادگانش در مصر پیامد آن بود. مفسران یهودی دیگر از او دفاع کردند. حدیث بخاری سخنان او را «دروغ» میخواند، اما بیشتر عالمان اهل سنت آنها را تعریضهایی راست دانستند. فخر رازی و بسیاری از عالمان شیعه، که پیامبران را از هر گناهی مصون میدانند، در خود حدیث تردید کردند. از آیههایی یکسان تصویرهایی بسیار متفاوت از پیامبر پدید آمد: مردی نمونه اما خطاپذیر، یا الگوی درستی کامل.
رمبن بر پیدایش ۱۲:۱۰ · صحیح بخاری ۳۳۵۸ · فخر رازی، ذیل ۳۷:۸۹ · سید مرتضی، تنزیه الانبیاء
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریقرآنعهد جدید
خیمهٔ گشوده
یکی از صحنههایی که کتابهای مقدس هر سه دین به یاد میآورند، سفرهای است که ابراهیم برای غریبهها گسترد. در پیدایش او به استقبال آنان میدود و برای پذیرایی میشتابد. در قرآن شتابان گوسالهای بریان میآورد. رسالهٔ عبرانیان در قالب فرمانی به آن اشاره میکند: از غریبنوازی غافل نشوید، زیرا بعضی نادانسته فرشتگان را مهمان کردند. ربیها او را میستایند که به جستوجوی مهمان بیرون میرفت، روایتهای مسلمانان میگویند خدا او را به سبب اطعام مردم خلیل خود گرفت، و مسیحیان این صحنه را همچون تصویری از خود خدا نقاشی کردند. از میان همهٔ فضیلتهای ابراهیم، شاید مهماننوازی با غریبهها همان است که سه سنت بیش از همه بر آن همداستاناند.
پیدایش ۱۸:۱–۸ · قرآن ۵۱:۲۴–۲۷ · عبرانیان ۱۳:۲ · آووت د-ربی ناتان، نسخهٔ الف، ۷