اسحاق، که در عربی نیز به همین نام خوانده میشود، پسری است که خدا در پیری ابراهیم و ساره به آنان وعده داد، و دومین تن از سه پاتریارک بنیاسرائیل. نامش به معنای «میخندد» است، به یاد خندهای که وعدهٔ تولدش برانگیخت. پیدایش از او کمتر از پدر یا پسرش سخن میگوید: او پسری است که بر مذبح بسته شد، شوهر رفقه، پدر دو همزادِ رقیب، عیسو و یعقوب، و پیرمرد نابینایی که یعقوب با فریب برکت او را از آنِ خود میکند. سنت یهودی او را پاتریارک دعا و خشیت میداند و هر سال در جشن سال نو بستن او را به یاد میآورد. مسیحیان او را فرزند وعده و پیشنمونهای از مسیح میخوانند. در قرآن او پیامبر و موهبتی به ابراهیم است و فرشتگان تولدش را بشارت میدهند. با این همه، به باور بیشتر عالمان مسلمان، پسری که ابراهیم فرمان یافت قربانیاش کند اسماعیل بود، نه اسحاق.
در کتاب مقدس عبری
کتاب مقدس عبری
پسر خنده
چون خدا به ابراهیم وعدهٔ پسری از ساره داد، ابراهیم به روی درافتاد و خندید: آیا برای مردی صدساله پسری زاده شود، و ساره، که نود ساله است، بزاید؟ (پیدایش ۱۷:۱۷). خدا به او گفت پسر را اسحاق بنامد، به عبری یِصحاق، یعنی «میخندد». چون آن سه مهمان در ممری وعده را تکرار کردند، ساره پشت در خیمه در دل خود خندید و سپس انکار کرد (۱۸:۱۰–۱۵). هنگام تولد پسر، ساره گفت: «خدا خنده برای من ساخت، و هر که بشنود، با من خواهد خندید» (۲۱:۶). ابراهیم او را در روز هشتم ختنه کرد.
پیدایش ۱۷:۱۵–۲۱؛ ۱۸:۹–۱۵؛ ۲۱:۱–۷
کتاب مقدس عبری
اسحاق و اسماعیل
در ضیافت از شیر گرفتن اسحاق، ساره دید اسماعیل، پسر هاجر، «مِصَحِق» است، یعنی میخندد یا بازی میکند، واژهای از همان ریشهٔ نام اسحاق. از ابراهیم خواست کنیز و پسرش را بیرون کند، «زیرا که پسر کنیز با پسر من اسحاق، وارث نخواهد بود». خدا به ابراهیم گفت سخن ساره را بشنود، زیرا «ذریت تو از اسحاق خوانده خواهد شد»، اما وعده داد از اسماعیل نیز امتی پدید آورد (پیدایش ۲۱:۸–۱۳). دو برادر در پیدایش تنها یک بار دیگر به هم میرسند، در خاکسپاری پدرشان (نک. مدخل اسماعیل).
پیدایش ۲۱:۸–۲۱؛ ۲۵:۹
کتاب مقدس عبری
بستن
خدا ابراهیم را آزمود و به او فرمود «پسر خود را، که یگانه توست و او را دوست میداری، یعنی اسحاق را» بر کوهی در سرزمین موریا قربانی کند. اسحاق هیزم را میبرد و در راه پرسید: «اینک آتش و هیزم، لکن بره قربانی کجاست؟» ابراهیم پاسخ داد: «خدا بره قربانی را برای خود مهیا خواهد ساخت.» ابراهیم اسحاق را بر مذبح بست و کارد را بلند کرد، تا آنکه فرشته او را بازداشت و قوچی که در بیشهای گرفتار بود به جای او قربانی شد (پیدایش ۲۲). مدخل ابراهیم ماجرای بستن را به تفصیل بررسی میکند؛ در این مدخل ماجرا از سوی اسحاق دیده میشود.
پیدایش ۲۲:۱–۱۹
کتاب مقدس عبری
رفقه بر سر چاه
پس از مرگ ساره، ابراهیم خادم ارشد خود را نزد خویشانش در ارام نهرین فرستاد تا برای اسحاق زنی بیابد. خادم بر سر چاه شهر ناحور نشانهای از خدا خواست: دختری که به او و شترانش آب بدهد. رفقه، نوهٔ ناحور برادر ابراهیم، چنین کرد و پذیرفت با او برود. اسحاق شامگاه برای تفکر به صحرا رفته بود و آمدن شتران را دید. او رفقه را به خیمهٔ مادرش آورد و «دل در او بست. و اسحاق بعد از وفات مادر خود، تسلی پذیرفت» (پیدایش ۲۴:۶۳–۶۷). اسحاق در آن هنگام چهل ساله بود.
پیدایش ۲۴؛ ۲۵:۲۰
کتاب مقدس عبری
همزادان
رفقه بیست سال نازا بود، تا آنکه اسحاق برای او دعا کرد. دو همزاد در شکمش با هم کشمکش میکردند، و خدا به او گفت: «دو امت در بطن تو هستند… و بزرگ، کوچک را بندگی خواهد نمود.» عیسو نخست زاده شد، سرخفام و پرمو؛ یعقوب پس از او آمد، در حالی که پاشنهٔ برادرش را گرفته بود. عیسو شکارچی شد و یعقوب مردی آرام که در خیمهها میماند. «اسحاق، عیسو را دوست داشتی، زیرا که صید او را میخورد. اما رفقه، یعقوب را محبت نمودی» (پیدایش ۲۵:۲۱–۲۸).
پیدایش ۲۵:۱۹–۲۸
کتاب مقدس عبری
چاههای جرار
در قحطی، اسحاق به جرار رفت و در آنجا، مانند پدرش پیش از او، زنش را خواهر خود خواند، تا آنکه ابیملک پادشاه آن دو را با هم دید. اسحاق کامیاب شد، و فلسطینیان از حسد چاههایی را که ابراهیم کنده بود بستند. اسحاق آنها را دوباره گشود و چاههایی تازه کند. چون شبانان بر سر چاهها نزاع کردند، آنها را عسق («نزاع») و سطنه («دشمنی») نامید، و چاهی را که بر سرش نزاعی نشد رحوبوت («وسعت») خواند. در بئرشبع خدا بر او ظاهر شد، و او با ابیملک پیمان صلح بست (پیدایش ۲۶). این تنها فصل پیدایش است که اسحاق در آن چهرهٔ اصلی ماجراست.
پیدایش ۲۶
کتاب مقدس عبری
برکت ربوده
اسحاق، پیر و نابینا، عیسو را به شکار فرستاد تا پیش از مرگ او را برکت دهد. رفقه جامهٔ عیسو را به یعقوب پوشاند، دستهایش را در پوست بزغاله پیچید و او را با خوراکی که خود پخته بود نزد پدر فرستاد. اسحاق او را لمس کرد و گفت: «آواز، آواز یعقوب است، لیکن دستها، دستهای عیسوست»، و او را به شبنم آسمان، فربهی زمین و سروری بر برادرانش برکت داد. چون عیسو آمد، «لرزهای شدید بر اسحاق مستولی» شد، اما برکت را نمیشد بازپس گرفت؛ او برکتی کمتر به عیسو داد (پیدایش ۲۷). سپس اسحاق یعقوب را به فدان ارام فرستاد تا از میان خویشان رفقه زنی بگیرد.
پیدایش ۲۷؛ ۲۸:۱–۵
کتاب مقدس عبری
مرگ
اسحاق ۱۸۰ سال زیست، که در میان سه پاتریارک درازترین عمر است، و در ممری نزدیک حبرون درگذشت. «پسرانش عیسو و یعقوب او را دفن کردند» (پیدایش ۳۵:۲۷–۲۹)، چنانکه اسحاق و اسماعیل ابراهیم را به خاک سپرده بودند. یعقوب بعدها میگوید اسحاق و رفقه در مغارهٔ مکفیله به خاک سپرده شدند (۴۹:۳۱).
پیدایش ۳۵:۲۷–۲۹؛ ۴۹:۳۱
در سنت یهودی
میدراشتلمودمیراث یهودی
قربانیِ داوطلب
ربیها اسحاق را هنگام بستن مردی بالغ دانستند، و به یک حساب سیوهفت ساله، زیرا مرگ ساره را، که در فصل بعد آمده است، بیدرنگ پس از آن ماجرا میشمردند. او میتوانست مقاومت کند و نکرد. در برخی میدراشها از پدرش میخواهد او را محکم ببندد، مبادا بلرزد و قربانی را باطل کند. در ترگومهای آرامی، اسحاق هنگامی که بر مذبح خوابیده است فرشتگان آسمان را میبیند. یوسفوس، که در قرن اول میلادی مینوشت، او را بیستوپنج ساله و مشتاق قربانی شدن وصف میکند.
برشیت ربا ۵۶:۸ · ترگوم منسوب به یوناتان و ترگوم پارهها بر پیدایش ۲۲:۱۰ · یوسفوس، آثار باستانی یهود ۱.۱۳.۲–۴
میدراشتلمود
خاکستر و نابینایی
برخی متنهای ربّانی از «خاکستر اسحاق» سخن میگویند که بر مذبح انباشته شد، گویی قربانی به معنایی انجام گرفته بود. یک رأی در تلمود خاکستری را که در روزهای روزهداری همگانی بر سر مردم مینهند یادآور خاکستر اسحاق میداند (تعنیت ۱۶الف). برشیت ربا نابینایی اسحاق را چنین توضیح میدهد: هنگامی که او بسته بر مذبح بود، فرشتگان گریستند و اشکشان در چشمان او فرو ریخت. نویسندگان سدههای میانه، پس از کشتارهای جنگهای صلیبی، این روایتها را در شعرهایی به کار بردند و جامعههای یهودیِ شهید را به اسحاقی مانند کردند که رهانیده نشد.
تلمود بابلی، تعنیت ۱۶الف · برشیت ربا ۶۵:۱۰ · ش. اشپیگل، The Last Trial (۱۹۶۷)
تلمودکابالا
پاتریارک دعا و خشیت
تلمود بر آن است که هر یک از پاتریارکها یکی از نمازهای روزانه را بنیاد نهاد: ابراهیم نماز صبح را، اسحاق نماز عصر (منحا) را، به استناد آیهای که میگوید «هنگام شام، اسحاق برای تفکر به صحرا بیرون رفت»، و یعقوب نماز شامگاه را (براخوت ۲۶ب). پیدایش خدا را «هیبت اسحاق» میخواند (۳۱:۴۲، ۵۳). کابالا اسحاق را تجسم «گِوورا»، یعنی قدرت و داوری، کرد، در کنار «حِسِد» ابراهیم، یعنی مهر و نیکی سرشار. تلمود در جایی تصویر میکند که در آخرالزمان، هنگامی که ابراهیم و یعقوب از دفاع از گناهان اسرائیل درمیمانند، اسحاق به شفاعت از آنان برمیخیزد (شبات ۸۹ب).
تلمود بابلی، براخوت ۲۶ب؛ شبات ۸۹ب · پیدایش ۲۴:۶۳؛ ۳۱:۴۲
تلمودمیراث یهودی
شوفار سال نو
یهودیان در روز دوم روش هشانا پیدایش ۲۲ را در کنیسه میخوانند و شوفار، یعنی شاخ قوچ، را میدمند. در تلمود خدا میگوید: «در برابر من با شاخ قوچ بدمید تا بستن اسحاق پسر ابراهیم را به خاطر شما به یاد آورم و آن را چنان به حساب شما بگذارم که گویی خود را در برابر من بستهاید» (روش هشانا ۱۶الف). در نماز صبح روزانهٔ بسیاری از آیینها نیز داستان بستن خوانده میشود.
تلمود بابلی، روش هشانا ۱۶الف
در مسیحیت
عهد جدید
فرزند وعده
پولس اسحاق را فرزند وعدهٔ خدا میداند، که به قدرت خدا زاده شد، نه به روال طبیعت: «نسل تو در اسحاق خوانده خواهند شد» (رومیان ۹:۷). در تمثیل رسالهٔ غلاطیان، اسحاق، پسر زن آزاد، نماد کسانی است که برحسب روح زاده شدهاند (۴:۲۱–۳۱). رسالهٔ عبرانیان میگوید ابراهیم هنگام قربانی کردن اسحاق یقین داشت خدا میتواند او را از مردگان برخیزاند، «و همچنین او را در مثلی از اموات نیز بازیافت» (۱۱:۱۷–۱۹). برکت دادن اسحاق به یعقوب و عیسو «در امور آینده» نیز کاری از سر ایمان شمرده شده است (۱۱:۲۰).
رومیان ۹:۶–۱۳ · غلاطیان ۴:۲۱–۳۱ · عبرانیان ۱۱:۱۷–۲۰
آبای کلیسا
پیشنمونهای از مسیح
نویسندگان نخستین مسیحی بستن اسحاق را پیشنمایی از مصلوب شدن مسیح خواندند. ملیتون ساردیسی در قرن دوم نوشت اسحاق با بردن هیزم نمونهای از مسیح بود که صلیب خود را میبرد، اما اسحاق رهایی یافت و مسیح رنج کشید. به گفتهٔ او، نمونهٔ راستین بره قوچی بود که در بیشه گرفتار شد. ترتولیان و بسیاری از آبای بعدی این مقایسه را تکرار کردند، و هنر سدههای میانه بستن اسحاق را اغلب در کنار مصلوب شدن مسیح نشان میداد. برخی از آبا دیدار اسحاق با رفقه را نیز، که راهی دراز را تا او پیموده بود، نمادی از مسیح و کلیسا خواندند، یا به تعبیر اوریگن، نماد مسیح و جان مؤمن.
ملیتون ساردیسی، پارههای ۹–۱۱ · ترتولیان، بر ضد یهودیان ۱۰ · اوریگن، موعظههایی دربارهٔ سفر پیدایش، موعظههای ۸، ۱۰
در اسلام
قرآن
بشارت پسری دانا
قرآن میگوید فرشتگان، که به سوی قوم لوط میرفتند، ابراهیم را به «پسری دانا» بشارت دادند (۵۱:۲۸، ترجمهٔ الهی قمشهای). همسرش با فریاد پیش آمد، سیلی به صورت زد و گفت: «من زنی پیر و نازا هستم». در روایتی دیگر، او خندید و فرشتگان او را به اسحاق «و سپس … یعقوب» بشارت دادند. او پاسخ داد: «ای وای! آیا میشود من بزایم با آنکه پیری سالخوردهام و شوهرم نیز مردی پیر و فرتوت است؟» (۱۱:۷۱–۷۲، ترجمهٔ الهی قمشهای). فرشتگان پاسخ دادند که رحمت و برکات خدا بر اهل این خانه است.
قرآن ۱۱:۶۹–۷۳؛ ۱۵:۵۱–۵۶؛ ۵۱:۲۴–۳۰
قرآن
پیامبری از صالحان
قرآن اسحاق را در شمار پیامبرانی میآورد که خدا هدایتشان کرد (۶:۸۴)، و او را موهبتی به ابراهیم میخواند، و یعقوب را موهبتی افزون (نافله، ۲۱:۷۲). قرآن ابراهیم و اسحاق و یعقوب را «صاحب اقتدار و بصیرت» میخواند، برگزیده برای یاد سرای آخرت (۳۸:۴۵–۴۶، ترجمهٔ الهی قمشهای). پس از داستان قربانی میگوید: «و باز مژده فرزندش اسحاق را که پیغمبری از شایستگان است به او دادیم» (۳۷:۱۱۲، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و خدا ابراهیم و اسحاق هر دو را برکت داد (۳۷:۱۱۳). هنگامی که پسران یعقوب از خدای پدرانشان سخن میگویند، ابراهیم و اسماعیل و اسحاق را با هم نام میبرند (۲:۱۳۳).
قرآن ۲:۱۳۳، ۱۳۶؛ ۶:۸۴؛ ۱۹:۴۹–۵۰؛ ۲۱:۷۲–۷۳؛ ۳۷:۱۱۲–۱۱۳؛ ۳۸:۴۵–۴۷
قرآنتفسیرمیراث اهل سنتمیراث شیعه
آیا اسحاق همان پسرِ قربانی بود؟
قرآن در روایت قربانی نام پسر را نمیبرد (۳۷:۱۰۱–۱۰۷)، و عالمان مسلمانِ نخستین دو دسته بودند. برخی از صحابه و تابعین او را اسحاق میدانستند، و طبری پس از سنجیدن روایتها همین رأی را برگزید. دیگران او را اسماعیل میدانستند و یادآوری میکردند که بشارت اسحاق تنها پس از داستان قربانی میآید و مناسک حج در منا یادآور این ماجراست. با گذشت زمان، این رأی که او اسماعیل بود نزد عالمان اهل سنت و شیعه هر دو رأی غالب شد؛ ابن کثیر با قوت از آن دفاع کرد و رأی اسحاق را برگرفته از منابع یهودی دانست. مدخل اسماعیل و مدخل ابراهیم این پرسش را به تفصیل بیشتر بررسی میکنند.
طبری، جامع البیان، ذیل ۳۷:۱۰۱–۱۰۷ · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل ۳۷:۱۰۱–۱۱۳ · ر. فایرستون، Journeys in Holy Lands (۱۹۹۰)
میراث اهل سنتمیراث شیعه
اسحاق در سنت اسلامی پسین
مورخان مسلمان رویدادهای اصلی زندگی اسحاق را از کتاب مقدس و منابع دیگر بازمیگویند: ازدواج او با رفقه (رِفقا)، تولد همزادان، عیصو و یعقوب، و نابینایی او در پیری. برخی، مانند طبری، روایتی از داستان برکت را نیز میآورند. خاموشی قرآن دربارهٔ آن، و این باور که پیامبران فریب نمیدهند، عالمان بعدی را واداشت با این جزئیات به احتیاط برخورد کنند.
طبری، تاریخ الرسل و الملوک، ج ۱ · ابن کثیر، قصص الانبیاء (اسحاق)
تاریخمیراث یهودیمیراث اهل سنت
آرامگاه در حبرون
برای اسحاق و رفقه در مغارهٔ پاتریارکها در حبرون، یعنی مسجد ابراهیمی، قبرهای نمادین برپاست؛ این بنا درون حصار هیرودیسی بر فراز مغارهٔ مکفیله جای دارد. قبرهای نمادین آن دو در شبستان اصلی نماز است، که از ۱۹۹۴ بیشتر به نماز مسلمانان اختصاص یافته است، و تالارهای ابراهیم و یعقوب بیشتر کنیسهاند؛ هر جامعه در برخی روزهای مقدس به بخش جامعهٔ دیگر نیز راه دارد. مدخل ابراهیم تاریخ این مکان را بازمیگوید.
دانشنامهٔ اسلام، ویرایش دوم، «al-Khalīl» · یونسکو، فهرست میراث جهانی، «Hebron/Al-Khalil Old Town» (۲۰۱۷)
در میان سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
میدراشآبای کلیساقرآن
پسری که رضا داد
پیدایش در راه مذبح تنها یک پرسش بر زبان اسحاق مینهد و بر خود مذبح هیچ سخنی. هر سه سنت این خاموشی را در یک جهت پر کردند: پسر رضا داد. ربیها و یوسفوس اسحاق را مردی بالغ کردند که خود را پیشکش کرد. مسیحیان در او آن پسر، یعنی مسیح، را دیدند که «تا به موت … مطیع گردید» (فیلیپیان ۲:۸). در قرآن، چون ابراهیم خواب خود را به پسرش میگوید، پسر پاسخ میدهد: «ای پدر، هر چه مأموری انجام ده که ان شاء اللّه مرا از بندگان با صبر و شکیبا خواهی یافت» (۳۷:۱۰۲، ترجمهٔ الهی قمشهای). نام پسر هر چه باشد، هر سنت داستانی دربارهٔ فرمانبرداری پدر را به داستانی دربارهٔ فرمانبرداری پسر نیز بدل کرد.
پیدایش ۲۲:۷–۸ · برشیت ربا ۵۶:۸ · یوسفوس، آثار باستانی یهود ۱.۱۳.۴ · فیلیپیان ۲:۸ · قرآن ۳۷:۱۰۲
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریعهد جدیدقرآن
خنده در برابر تولدی ناممکن
تولد اسحاق نخستین نمونه از دستهای از داستانهاست: فرشتهای به پدر و مادری که برای فرزنددار شدن بیش از اندازه پیر یا نازا هستند وعدهٔ فرزند میدهد، و پدر یا مادر با ناباوری پاسخ میدهد. ساره میخندد (پیدایش ۱۸:۱۲)، و ابراهیم نیز در فصلی پیشتر خندیده بود. قرنها بعد، در انجیل لوقا، جبرائیل فرشته به زکریای کاهنِ سالخورده وعدهٔ پسری میدهد. زکریا میپرسد این چگونه ممکن است و تا تولد یحیی گنگ میماند (لوقا ۱:۱۸–۲۰). قرآن همین داستان را دربارهٔ زکریا میگوید: او میپرسد چگونه پسری خواهد داشت، با آنکه پیری به او رسیده و زنش نازاست، و نشانهاش سه روز خاموشی است (۳:۴۰–۴۱؛ ۱۹:۸–۱۰). مریم نیز میپرسد چگونه فرزندی بزاید، با آنکه مردی به او دست نزده است (لوقا ۱:۳۴؛ قرآن ۱۹:۲۰). در همهٔ این داستانها، تردید از آنِ آدمی است و پاسخ یکی است: برای خدا هیچ کاری ناممکن نیست.
پیدایش ۱۸:۱۰–۱۴ · لوقا ۱:۱۸–۲۰، ۳۴–۳۷ · قرآن ۳:۳۸–۴۱؛ ۱۱:۷۲–۷۳؛ ۱۹:۸–۱۰، ۲۰–۲۱