آدم در یهودیت و مسیحیت و اسلام نخستین انسان است، و در هر سه دین داستان آفرینش او و روزگارش در بهشت و هبوطش به زمین اندیشههای بنیادین آن دین را دربارهٔ سرشت انسان در خود دارد. یهودیت سرچشمهٔ ارزش هر انسان را در او میبیند؛ مسیحیت گناه او را زخمی میداند که مسیح، «آدم آخر»، برای درمانش آمد؛ اسلام او را نخستین پیامبر و خلیفهٔ خدا در زمین میشمارد، مردی که لغزید و توبه کرد و بخشوده شد. منداییان او را بنیانگذار دین خود میدانند و بهائیان نخستین مظهر ظهور الهی در دور کنونی؛ در روایت شفاهی ایزدیان نیز از قومی یاد میشود که تنها از نسل آدماند.
آفرینش
کتاب مقدس عبریقرآن
سرشته از خاک
پیدایش میگوید خدا آدم را از خاک زمین سرشت و در بینی او روح حیات دمید. در عبری میان «آدام» به معنای انسان و «اَداما» به معنای خاک بازی لفظی هست. قرآن همین دو مرحله را وصف میکند: آدم از گل، از خاک، یا از «گل و لای کهنه متغیر» (۱۵:۲۶، ترجمهٔ الهی قمشهای) شکل گرفت، سپس خدا از روح خود در او دمید و به فرشتگان فرمود بر او سجده کنند.
پیدایش ۲:۷ · قرآن ۱۵:۲۶–۲۹؛ ۳۸:۷۱–۷۲؛ ۳:۵۹
حدیث شیعه
چرا آدم نامیده شد
از امام باقر و امام صادق روایت شده است که آدم را به سبب «ادیم الارض»، یعنی رویهٔ زمین، آدم نامیدند، زیرا از آن آفریده شد. امام علی در خطبهای دربارهٔ آفرینش میگوید خدا خاکی سخت و نرم و شیرین و شور گرد آورد، آن را در آب خیساند تا پاک شد و ورز داد تا به هم چسبید.
شیخ صدوق، علل الشرائع · نهج البلاغه، خطبهٔ ۱
تلمودمیدراشحدیث اهل سنت
خاکی از همهٔ سرزمینها
به تعلیم ربی مئیر، خاک تن آدم از سراسر جهان گرد آمد؛ ربی دیگری در همان بخش تن او را از بابل، سرش را از سرزمین اسرائیل و اندامهایش را از سرزمینهای دیگر میداند. راشی به پیروی از میدراشی کهنتر علت را چنین توضیح میدهد: تا انسان هر جا بمیرد، زمین او را بپذیرد. در سنت اسلامی از پیامبر روایت شده است: خدا آدم را از مشتی خاک آفرید که از همهٔ زمین برگرفته بود؛ از این رو فرزندان آدم مانند زمین شدند، سرخ و سفید و سیاه و میان اینها، نرمخو و درشتخو، بد و نیک.
تلمود بابلی، سنهدرین ۳۸الف–ب · راشی بر پیدایش ۲:۷ · پرقه د-ربی الیعزر ۱۱ · سنن ابی داود ۴۶۹۳؛ جامع ترمذی ۲۹۵۵
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
تلمودمیدراشحدیث اهل سنت
همهٔ زمین در یک انسان
بنا بر روایتها، یک ربی و پیامبر هر دو یک تصویر را به کار بردهاند: خدا آدم را از خاکی آفرید که از سراسر زمین گرد آمده بود. هر سنت درس خود را از آن گرفت. در تفسیر یهودی معنایش این است که همهٔ زمین خانهٔ هر انسان است و او را هر جا بمیرد میپذیرد؛ در حدیث، علت گوناگونی مردمان در رنگ و در خوی را توضیح میدهد. در هر دو، گوناگونی آدمیان به خودِ آفرینش نخستین انسان بازمیگردد.
سنهدرین ۳۸الف · راشی بر پیدایش ۲:۷ · ابوداود ۴۶۹۳
کتاب مقدس عبریحدیث اهل سنتمیراث مسیحی
به صورت خدا
پیدایش میگوید خدا آدم را «بصورت خود» آفرید، نر و ماده. این عبارت پایهٔ تعلیم یهودی و مسیحی دربارهٔ کرامت انسان شد، یعنی آموزهٔ صورت خدا (imago Dei). در حدیثی از صحیح بخاری آمده است که خدا آدم را «على صورته»، یعنی «به صورت او»، آفرید. عالمان مسلمان بحث کردهاند آیا ضمیر «او» به خدا بازمیگردد یا به خود آدم. در وجه دوم معنا چنین است: آدم به همان صورتی آفریده شد که پیشتر برایش مقدر شده بود.
پیدایش ۱:۲۶–۲۷؛ ۹:۶ · صحیح بخاری ۶۲۲۷
کتاب مقدس عبریحدیث اهل سنتتلمود
آفریده در روز ششم
پیدایش آفرینش انسان را در روز ششم مینهد، واپسین روز پیش از آرام گرفتن خدا. در حدیثی از صحیح مسلم، جمعه بهترین روزی خوانده شده است که خورشید در آن برمیآید: آدم در این روز آفریده شد، در این روز به بهشت درآمد و در این روز از آن بیرون رانده شد. تلمود روز ششم را ساعت به ساعت شرح میدهد: خاک او در ساعت نخست گرد آمد، در ساعت دهم گناه کرد و در ساعت دوازدهم رانده شد.
پیدایش ۱:۲۶–۳۱ · صحیح مسلم ۸۵۴ · تلمود بابلی، سنهدرین ۳۸ب
حدیث اهل سنتتلمود
قامتی غولآسا، و نخستین سلام
در حدیثی از صحیح بخاری آمده است که خدا آدم را با قامتی شصت ذراعی آفرید. خدا به او فرمود به گروهی از فرشتگان سلام کند و به پاسخشان گوش دهد، زیرا همان سلامِ فرزندانش خواهد بود. آدم گفت «السلام عليكم» و فرشتگان پاسخ دادند «السلام عليك ورحمة الله». از آن پس قامت مردمان پیوسته کوتاهتر شده است، و هر کس به بهشت درآید به صورت آدم خواهد بود. تلمود نیز برای آدم در آغاز قامتی بس بلند قائل است، از زمین تا آسمان، که خدا پس از گناهش آن را کوتاه کرد.
صحیح بخاری ۳۳۲۶ · تلمود بابلی، سنهدرین ۳۸ب؛ حگیگا ۱۲الف
تلمود
چرا تنها یک انسان آفریده شد
میشنا میپرسد چرا خدا بشر را با یک تن آغاز کرد و چند پاسخ میدهد. نخست، برای آنکه بیاموزد هر کس یک جان را تباه کند چنان است که جهانی را تباه کرده، و هر کس یک جان را نجات دهد چنان است که جهانی را نجات داده است. دیگر، برای صلح، تا کسی به دیگری نگوید: «نیای من از نیای تو بزرگتر بود.» دیگر، تا کسی ادعا نکند در آسمان قدرتهای بسیار هست. دیگر، برای نشان دادن بزرگی خدا: انسان سکهها را با یک قالب میزند و همه یکسان درمیآیند، اما خدا هر انسانی را با مهر نخستین انسان نقش زد و هیچ دو تنی همانند نیستند. و سرانجام، تا هر کس بتواند بگوید: «جهان به خاطر من آفریده شد.»
میشنا، سنهدرین ۴:۵
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
قرآنتلمودتاریخ
«مثل آن باشد که همه مردم را کشته»
قرآن درست پس از داستان دو پسر آدم میگوید خدا به همین سبب بر بنیاسرائیل حکم کرد: هر کس کسی را جز به قصاص یا برای فساد در زمین بکشد «مثل آن باشد که همه مردم را کشته»، و هر کس جانی را نجات دهد «مثل آن است که همه مردم را حیات بخشیده» (۵:۳۲، ترجمهٔ الهی قمشهای). این عبارت بسیار به تعلیم میشنا دربارهٔ آدم و قائن نزدیک است، و خود قرآن آن را حکمی میشمارد که پیشتر به بنیاسرائیل داده شده بود. پژوهشگران دربارهٔ چگونگی رسیدن این سخن به عربستان بحث میکنند؛ امروز مسلمانان و یهودیان هر دو این دو متن را در کنار هم، همچون آموزهای مشترک دربارهٔ حرمت جان، نقل میکنند.
قرآن ۵:۳۲ · میشنا، سنهدرین ۴:۵
فرشتگان و ابلیس
قرآن
خلیفهای در زمین
وقتی خدا به فرشتگان گفت در زمین خلیفهای، یعنی جانشین یا نمایندهای، خواهد گماشت، پرسیدند آیا کسی را در زمین میگمارد که در آن فساد کند و خون بریزد، حال آنکه آنان او را تسبیح میگویند. خدا پاسخ داد: «من چیزی… میدانم که شما نمیدانید» (۲:۳۰، ترجمهٔ الهی قمشهای).
قرآن ۲:۳۰
میدراشتلمود
فرشتگان معترض
ربیها نیز فرشتگان را معترض تصور کردهاند. در میدراشی، فرشتگان چند دسته شدند: محبت گفت «آفریده شود»، زیرا کارهای محبتآمیز خواهد کرد؛ راستی گفت «آفریده نشود»، زیرا سراسر دروغ خواهد بود؛ عدالت موافق بود و صلح مخالف. خدا راستی را بر زمین افکند و انسان را آفرید. در تلمود، چند گروه از فرشتگان پرسیدند «انسان چیست که او را به یادآوری» و سوختند؛ سرانجام باقی فرشتگان پاسخ دادند جهان از آنِ خداست و هر چه بخواهد با آن میکند.
برشیت ربا ۸:۵ · تلمود بابلی، سنهدرین ۳۸ب · مزامیر ۸:۴
قرآنکتاب مقدس عبریمیدراش
نامها
قرآن میگوید خدا «همه اسماء را به آدم یاد داد» (۲:۳۱، ترجمهٔ الهی قمشهای)، سپس فرشتگان را به آزمونی خواند و آنان از عهدهاش برنیامدند؛ آدم نامها را به آنان گفت، و خدا به یادشان آورد که نهان آسمانها و زمین را میداند. در پیدایش، خدا جانوران را نزد آدم میآورد تا ببیند چه نامی بر آنها مینهد. میدراشی این دو اندیشه را به هم میپیوندد: خدا نخست از فرشتگان خواست جانوران را نام نهند و نتوانستند، آنگاه آدم بر همهٔ آفریدگان، بر خودش و بر خدا نام نهاد.
قرآن ۲:۳۱–۳۳ · پیدایش ۲:۱۹–۲۰ · برشیت ربا ۱۷:۴
تفسیرحدیث شیعه
آن نامها چه بود؟
مفسران مسلمان پاسخهای بسیاری دادهاند: نام همهٔ چیزها، از بزرگ تا کوچک؛ نام فرشتگان؛ یا نام فرزندان آدم، که پیشاپیش به او نشان داده شدند. تفسیر شیعه میافزاید نام حجتهای خدا بر زمین، یعنی پیامبر و امامان، نیز در میان آن نامها بود.
طبری، جامع البیان، ذیل ۲:۳۱ · شیخ صدوق، کمال الدین
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
قرآنمیدراش
چرا فرشتگان کوتاه آمدند
هر دو سنت فرشتگانی را تصویر میکنند که در حکمت آفرینش انسان تردید دارند، و هر دو به این تردید پاسخی همانند میدهند. در قرآن پاسخ دانش است: از آدم کاری برمیآید که از فرشتگان برنمیآید، یعنی نام نهادن. در میدراش نیز مسابقهٔ نامگذاری همین نکته را نشان میدهد، و ارادهٔ خدا بر اعتراض چیره میشود. در خود کتاب مقدس تنها آمده است که آدم بر جانوران نام نهاد؛ اعتراض فرشتگان و آن مسابقه میان قرآن و ربیها مشترک است. پژوهشگران هنوز دربارهٔ رابطهٔ این دو بحث میکنند.
قرآن ۲:۳۰–۳۳ · برشیت ربا ۸:۵؛ ۱۷:۴ · ثاقب حسین، «Adam and the names»، BSOAS، ۲۰۲۴
قرآن
سرپیچی ابلیس
خدا به فرشتگان فرمان داد بر آدم سجده کنند، و همه سجده کردند جز ابلیس، که از جن بود. چون خدا علت را از او پرسید، پاسخ داد: «من از او بهترم، که مرا از آتش و او را از خاک آفریدهای» (۷:۱۲، ترجمهٔ الهی قمشهای). او رانده شد، اما تا روز رستاخیز مهلت خواست و یافت، و سوگند خورد فرزندان آدم را از هر سو گمراه کند.
قرآن ۲:۳۴؛ ۷:۱۱–۱۸؛ ۱۵:۲۸–۴۳؛ ۱۸:۵۰؛ ۳۸:۷۱–۸۵
نوشتههای منسوب (سودپیگرافا)
همان سرپیچی در کتابی مسیحی
این داستان در کتاب مقدس نیست، اما در کتابی کهن به نام زندگی آدم و حوا آمده است، که مسیحیان آن را به چند زبان نگه داشتهاند. این ماجرا در نسخههای لاتینی و ارمنی و گرجی هست، ولی در نسخهٔ یونانی، معروف به مکاشفهٔ موسی، نیست. در آنجا میکائیل، رئیس فرشتگان، فرشتگان را فرامیخواند تا بر آدم، همچون صورت خدا، سجده کنند. شیطان سر باز میزند: بر کسی جوانتر و فروتر از خود سجده نمیکند، زیرا خود پیشتر آفریده شده است. او و فرشتگانش از آسمان رانده میشوند، و رشک او به آدم سبب میشود حوا را وسوسه کند.
زندگی آدم و حوا (Vita Adae et Evae) ۱۲–۱۶ · غار گنجها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
قرآننوشتههای منسوب (سودپیگرافا)میراث یهودی
غرور آفریدهٔ کهنتر
قرآن و نوشتههای کهن مسیحی صحنهای مشترک دارند که در کتاب مقدس نیست: روحی بزرگ از سجده بر انسانِ تازهآفریده سر باز میزند و از سر غرور سقوط میکند. دلیلها فرق دارد. در زندگی آدم و حوا، شیطان به تقدم استناد میکند: او زودتر آفریده شده است. در قرآن، ابلیس به ماده استناد میکند: آتش از گل برتر است. در غار گنجها، نوشتهای سریانی، شیطان همین استدلال را میآورد: او آتش و روح است و بر چیزی از خاک سجده نمیکند. جریان اصلی یهودیت ربّانی این مضمون را برنگرفت؛ این مضمون با تأکید آن بر اینکه پرستش تنها از آنِ خداست بهآسانی سازگار نمیشود.
قرآن ۷:۱۲ · زندگی آدم و حوا ۱۴ · غار گنجها
حوا
کتاب مقدس عبریقرآنحدیث اهل سنت
مادر همهٔ زندگان
پیدایش میگوید آدم زن خود را حوا نامید، «زیرا که او مادر جمیع زندگان است». قرآن هرگز نام او را نمیآورد؛ او «زوج» آدم، یعنی جفت اوست، و از همان نفس واحد آفریده شده است. در حدیث نام او حوّاء آمده است.
پیدایش ۳:۲۰ · قرآن ۴:۱؛ ۷:۱۸۹
کتاب مقدس عبریمیدراشحدیث اهل سنتحدیث شیعه
از دنده؟
پیدایش میگوید خدا در خواب آدم یکی از دندههای او، یا یکی از پهلوهایش، را گرفت و از آن زنی بنا کرد. میدراشی آن را «پهلو» میخواند: آدم نخست با دو چهره آفریده شد و خدا او را با اره دو نیم کرد. در حدیثی از صحیح بخاری آمده است که زن از دنده آفریده شد و کجترین جای دنده بالای آن است، پس با زنان به نیکی رفتار کنید. حدیثهای شیعه از امام باقر داستان دنده را رد میکنند و میگویند خدا حوا را از همان گلی آفرید که آدم را از آن آفریده بود. شیخ صدوق این روایتها را چنین با هم سازگار کرد: حوا از گلی ساخته شد که از ساختن دندههای آدم باقی مانده بود، نه از دندهای برگرفته از تن او.
پیدایش ۲:۲۱–۲۳ · برشیت ربا ۸:۱ · صحیح بخاری ۳۳۳۱ · عیاشی، تفسیر، به نقل مجلسی، بحار الانوار · شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
قرآنکتاب مقدس عبریحدیث شیعه
یک نفس، دو خوانش
مسئلهٔ دنده یکی از جاهایی است که سنتها بیش از همه دربارهٔ زنان در آن بحث کردهاند. قرآن تنها میگوید آدمیان از «یک تن» آفریده شدند و جفت او «هم از آن» آفریده شد (۴:۱، ترجمهٔ الهی قمشهای)؛ مفسران این را یا «از تن او» فهمیدهاند یا «از همان سرشت». برخی خوانندگان یهودی و مسیحی، همسو با حدیثهای شیعه در ردّ داستان دنده، بر این نکته پای فشردهاند: حوا از همان مایهٔ آدم ساخته شد و از این رو با او برابر است. برخی دیگر از همین آیهها نتیجههایی دربارهٔ ترتیب و اقتدار گرفتهاند.
قرآن ۴:۱ · پیدایش ۲:۲۱–۲۳ · اول قرنتیان ۱۱:۸–۹
میراث یهودی
لیلیت
فرهنگ عامهٔ یهودی در سدههای میانه، که نخستین بار در الفبای بن سیرا به نگارش درآمد، از زنی پیش از حوا سخن میگوید. لیلیت مانند آدم از خاک ساخته شد و جایگاهی فروتر را نپذیرفت، پس باغ را ترک کرد و دیو شد. این داستان هرگز جزو تعلیم اصلی یهودی نبود، اما در کابالا و ادبیات جدید عمری دراز یافت.
الفبای بن سیرا
کتاب مقدس عبریقرآنعهد جدید
تقصیر با که بود؟
در پیدایش مار با زن سخن میگوید؛ زن میخورد و به شوهرش نیز میدهد. در نامهٔ اول به تیموتاوس، زن بود که فریب خورد، نه آدم. قرآن داستان را جور دیگری میگوید: شیطان هر دو را وسوسه کرد، هر دو خوردند، هر دو برهنگی خود را دیدند و هر دو آمرزش خواستند. در یک جا شیطان تنها با آدم سخن میگوید، و این آدم است که «نافرمانی خدای کرد» (۲۰:۱۲۱، ترجمهٔ الهی قمشهای). حوا هیچگاه بهتنهایی مقصر شمرده نمیشود.
پیدایش ۳:۱–۱۳ · اول تیموتاوس ۲:۱۴ · قرآن ۷:۱۹–۲۳؛ ۲۰:۱۲۰–۱۲۱
میراث اهل سنتحدیث شیعه
فرزندان آدم چگونه ازدواج کردند
عالمان مسلمان پرسیدهاند نسل بشر چگونه ادامه یافت. دیدگاهی رایج در میان اهل سنت، که پیشینهاش به عالمان نخستین میرسد، چنین است: حوا هر بار دوقلویی، پسری و دختری، میزاد و هر پسر با خواهرِ زادهٔ بطنی دیگر ازدواج میکرد؛ این حکم بعدها منسوخ شد. حدیثهای شیعه در این باره یکسان نیستند. روایتهایی منسوب به امام صادق ازدواج خواهر و برادر را رد میکنند: خدا دو حوری از بهشت به نامهای نزله و منزله فرستاد تا همسر دو تن از پسران آدم شوند. روایتهایی دیگر از امام سجاد میگویند چنین ازدواجی در آن روزگار روا بود، و مفسران جدید شیعه مانند علامه طباطبایی همین دیدگاه را پذیرفتهاند.
طبری، تاریخ · شیخ صدوق، علل الشرائع، باب ازدواج فرزندان آدم · طبرسی، الاحتجاج · طباطبایی، المیزان، ذیل ۴:۱
میراث اهل سنتتاریخ
آرامگاه حوا در جده
سنت اسلامی فرود آمدن حوا و گور او را در جده میداند، شهری که نامش را در زبان مردم با «جَدّه» به معنای مادربزرگ پیوند میدهند. ادریسیِ جغرافیدان در قرن دوازدهم میلادی از این آرامگاه یاد کرد، و جهانگردانی چون ابن جبیر آن را وصف کردهاند. زائران سدهها به زیارت آن میرفتند، تا آنکه در ۱۹۲۸ ویران شد و در ۱۹۷۵، همسو با مخالفت سعودیها با تعظیم قبور، با بتن پوشانده شد.
ادریسی، نزهة المشتاق · ابن جبیر، رحلة · ویکیپدیا، «Tomb of Eve»
بهشت و هبوط
کتاب مقدس عبریقرآنتفسیر
درخت
در پیدایش دو درخت ویژه هست: درخت معرفت نیک و بد، که خوردن از آن ممنوع بود، و درخت حیات. قرآن تنها از «این درخت» سخن میگوید؛ شیطان آن را درخت ابدیت و ملک جاودانی خواند. مفسران دربارهٔ نوع آن گمانهایی زدهاند: گندم، تاک، انجیر و جز آن.
پیدایش ۲:۹، ۱۶–۱۷؛ ۳:۲۲ · قرآن ۲:۳۵؛ ۷:۱۹–۲۰؛ ۲۰:۱۲۰ · طبری، جامع البیان، ذیل ۲:۳۵
کتاب مقدس عبریحدیث شیعهتفسیر
بهشت آدم کجا بود؟
پیدایش عدن را در مشرق مینهد و میگوید نهری آن را سیراب میکرد که به چهار شاخه تقسیم میشد، از جمله دجله و فرات. عالمان مسلمان بحث کردهاند آیا بهشت آدم همان بهشت جاودان بود یا باغی در زمین. حدیثی شیعی از امام صادق میگوید این باغی از باغهای دنیا بود و خورشید و ماه در آن طلوع و غروب میکردند: اگر بهشت جاودان بود، آدم هرگز از آن بیرون نمیآمد.
پیدایش ۲:۸–۱۴ · کلینی، الکافی، ج ۳
قرآنمیراث شیعهمیراث اهل سنت
گناه، یا ترک اولی؟
قرآن آشکارا میگوید «آدم نافرمانی خدای کرد و گمراه شد» (۲۰:۱۲۱، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و در آیهٔ بعد میگوید خدا او را برگزید، توبهاش را پذیرفت و هدایتش کرد. متکلمان شیعه، که پیامبران را از هر گناهی مصون میدانند، آن نهی را اندرزی ارشادی میدانند، نه حکمی شرعی: آدم «ترک اولی» کرد و آسایش بهشت را از دست داد. بسیاری از متکلمان اهل سنت میگویند این لغزش پیش از نبوت او بود یا فراموشیای بخشودنی بود، زیرا قرآن میگوید «فراموش کرد» (۲۰:۱۱۵).
قرآن ۲۰:۱۱۵–۱۲۲ · سید مرتضی، تنزیه الانبیاء
عهد جدیدآبای کلیسامیراث مسیحی
گناه نخستین
پولس نوشت گناه به واسطهٔ یک انسان به جهان آمد و با گناه مرگ، و بدین سان مرگ به همهٔ مردم رسید. آگوستین این را به آموزهٔ گناه نخستین بسط داد: همهٔ آدمیان در تقصیر آدم شریکاند و برای رستگاری به فیض نیاز دارند. مسیحیان ارتدکس شرقی معمولاً به جای آن از «گناه نیاکانی» سخن میگویند، یعنی میرایی و ضعفی موروثی، نه تقصیری موروثی.
رومیان ۵:۱۲–۲۱ · آگوستین، شهر خدا، کتابهای ۱۳–۱۴
میراث مسیحی
«ای خطای خجسته»
سرود اکسولتت، که در شبزندهداری عید پاک در کلیساهای غربی خوانده میشود، گناه آدم را ضروری و «خطایی خجسته» (felix culpa) میخواند، زیرا منجیای چنین بزرگ به ارمغان آورد.
اکسولتت (سرود اعلام عید پاک)
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
قرآنعهد جدیدتلمود
سه خوانش از هبوط
یک نافرمانی در سه سنت سه وزن متفاوت دارد. برای مسیحیت غربی، سرچشمهٔ وضع گناهآلود انسان است و تنها مسیح میتواند آن را جبران کند. برای اسلام، لغزشی است که بیدرنگ بخشوده شد، و هر انسان بی هیچ گناه موروثی زاده میشود: «هیچ نفسی بار (گناه) دیگری را بر دوش نگیرد» (۶:۱۶۴، ترجمهٔ الهی قمشهای). برای یهودیت، گناه آدم مرگ را به جهان آورد ولی تقصیری موروثی نه؛ هر انسان با میلی به نیکی و میلی به بدی زاده میشود و در گزینش آزاد است. تصویری که هر سنت از آدم دارد سراسر روایتش از رستگاری را شکل میدهد.
رومیان ۵:۱۲ · قرآن ۲:۳۷؛ ۶:۱۶۴ · تلمود بابلی، براخوت ۶۱الف
قرآنحدیث شیعهحدیث اهل سنت
کلمات توبه
قرآن میگوید آدم «از خدای خود کلماتی آموخت» (۲:۳۷، ترجمهٔ الهی قمشهای) و بخشوده شد، و دعای آدم و حوا را چنین میآورد: «خدایا، ما بر خویش ستم کردیم و اگر تو ما را نبخشی و به ما رحمت و رأفت نفرمایی سخت از زیانکاران خواهیم بود» (۷:۲۳). روایتی در الکافی کلمات دیگری از ستایش و اعتراف را نقل میکند. حدیثهای شیعه میافزایند آدم پنج نور را نزد عرش خدا دیده بود و به نام محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین دعا کرد. در روایتی از منابع اهل سنت، در المستدرکِ حاکم نیشابوری، آدم «بحق محمد» دعا میکند؛ حاکم آن را صحیح شمرد، اما ذهبی و بسیاری از محدثان متأخر اهل سنت آن را ساختگی دانستند.
قرآن ۲:۳۷؛ ۷:۲۳ · کلینی، الکافی، ج ۸ · شیخ صدوق، معانی الاخبار · حاکم نیشابوری، المستدرک
نوشتههای منسوب (سودپیگرافا)
توبه در رودها
در زندگی آدم و حوا، آن دو پس از رانده شدن ایستاده در رودها توبه میکنند: آدم چهل روز در اردن و حوا سیوهفت روز در دجله، در آبی تا گردن. شیطان در هیئت فرشتهٔ نور حوا را راضی میکند زودتر از آب بیرون آید، و بدین سان بار دوم او را میفریبد.
زندگی آدم و حوا ۶–۱۱
زندگی بر زمین
میراث اهل سنتحدیث شیعهتفسیر
کجا فرود آمدند
قرآن نمیگوید آدم و حوا کجا فرود آمدند، و روایتهای اسلامی در این باره اختلاف دارند. ابن کثیر دیدگاه حسن بصری را نقل میکند: آدم در هند فرود آمد و حوا در جده. روایتهای بعدی آن کوه را سرندیب در سریلانکا مینامند و میگویند آن دو در عرفات بار دیگر یکدیگر را یافتند، نامی که با «تعارف»، یعنی بازشناختن یکدیگر، پیوند دارد. ابن کثیر روایتی از ابن عمر را هم میآورد: آدم بر کوه صفا فرود آمد و حوا بر مروه، همان دو کوهی که حاجیان امروز میانشان راه میروند. حدیثهای شیعه این روایت دوم را ترجیح میدهند و نامها را چنین توضیح میدهند: صفا از «مصطفی» یعنی برگزیده، و مروه از «مرأة» یعنی زن.
ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل ۲:۳۶ (روایتهای حسن بصری و ابن عمر) · کلینی، الکافی، کتاب الحج · شیخ صدوق، علل الشرائع
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
میراث اهل سنتمیراث مسیحیتاریخ
یک ردپا، چهار دین
در سریلانکا، بر قلهٔ آدم، کوهی ۲۲۴۳ متری، گودالی سنگی به درازای حدود ۱٫۸ متر را ردپا میدانند و گرامی میدارند. بوداییان آن را ردپای بودا میدانند؛ هندوها ردپای شیوا؛ مسلمانان ردپای آدم، جایی که نخستین بار بر زمین ایستاد یا هزار سال به توبه بر یک پا ایستاد؛ و برخی مسیحیان، از زمان ورود پرتغالیها، ردپای توما، از حواریون. زائران هر چهار دین هنوز شبهنگام از آن بالا میروند تا طلوع خورشید را ببینند. کمتر جایی چنین آشکار نشان میدهد یک مکان مقدس چگونه میتواند همزمان چند داستان را در خود جای دهد.
ویکیپدیا، «Adam's Peak» · sripada.org
قرآنحدیث شیعهمیراث اهل سنت
نخستین خانه
قرآن خانهٔ مکه را «اول خانهای که برای عبادت خلق بنا شد» میخواند (۳:۹۶، ترجمهٔ الهی قمشهای). روایتهای بسیاری در مجموعههای اهل سنت و شیعه آن را به آدم پیوند میدهند: خدا برای او خیمهای از بهشت در جای کعبه برپا کرد، آدم نخستین خانه را آنجا ساخت و نخستین حج را گزارد. قرآن خود میگوید خدا جای خانه را به ابراهیم نشان داد و ابراهیم و اسماعیل پایههای آن را بالا بردند؛ بسیاری از مفسران این را بازسازی پرستشگاهی کهنتر میدانند.
قرآن ۳:۹۶؛ ۲:۱۲۷؛ ۲۲:۲۶ · کلینی، الکافی، کتاب الحج · ازرقی، اخبار مکه
قرآنحدیث اهل سنت
پیمان پیش از تولد
قرآن میگوید خدا از فرزندان آدم، از پشت آنان، ذریهشان را برگرفت و آنان را بر خودشان گواه ساخت: «آیا من پروردگار شما نیستم؟» گفتند: «بلی، ما گواهی دهیم» (۷:۱۷۲، ترجمهٔ الهی قمشهای). حدیثی در جامع ترمذی این صحنه را وصف میکند: خدا دست بر پشت آدم کشید و هر جانی که تا روز قیامت زاده خواهد شد از آن بیرون آمد، و میان دو چشم هر یک نوری بود.
قرآن ۷:۱۷۲ · جامع ترمذی ۳۰۷۶
حدیث اهل سنت
سالهایی برای داود
در همان حدیث، آدم در میان جانها یکی را دید که نورش او را به شگفتی واداشت. خدا به او گفت این داود است و شصت سال عمر به او داده شده؛ آدم از خدا خواست چهل سال از عمر خودش بر آن بیفزاید. چون فرشتهٔ مرگ نزد آدم آمد، آدم اعتراض کرد که هنوز چهل سال از عمرش مانده است، و بخشش خودش را به یادش آوردند. حدیث میافزاید: آدم انکار کرد، پس فرزندانش انکار میکنند؛ آدم فراموش کرد، پس فرزندانش فراموش میکنند؛ آدم گناه کرد، پس فرزندانش گناه میکنند. بنا بر روایتی دیگر، خدا آنگاه این قرار را با گواهی فرشتگان نوشت، و نوشتن قراردادها از آنجا آغاز شد.
جامع ترمذی ۳۰۷۶ · مسند احمد
میدراشکابالا
هفتاد سال برای داود
سنت یهودی تقریباً همین داستان را میگوید. به آدم نشان دادند برای جان داود هیچ سالی مقدر نشده و او در دم تولد خواهد مرد، پس آدم هفتاد سال از هزار سالِ مقدرِ خود را به داود بخشید. از همین رو آدم ۹۳۰ سال زیست و داود هفتاد سال. کتابی یهودی و کهنتر، کتاب یوبیلها، ۹۳۰ سال را جور دیگری توضیح میدهد: خدا هشدار داده بود آدم روزی که از درخت بخورد خواهد مرد، و چون یک روز نزد خدا هزار سال است، آدم هفتاد سال کمتر از یک روز کامل زیست.
یلقوط شمعونی، پیدایش ۴۱ · زوهر، ویشلح · کتاب یوبیلها ۴:۲۹–۳۰
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
حدیث اهل سنتمیدراش
یک بخشش در دو سنت
این از چشمگیرترین همانندیهای روایات اسلامی و یهودی است. در هر دو، فرزندان آدم به او نشان داده میشوند، جان داود دلش را نرم میکند و آدم از عمر خود سالهایی به او میبخشد. شمارها فرق دارد: چهل در حدیث و هفتاد در میدراش، که ۹۳۰ سالِ آدم در پیدایش را هم توضیح میدهد. نتیجهٔ اخلاقی هم یکی نیست. حدیث با این داستان فراموشکاری انسان و نیاز به نوشتن قراردادها را توضیح میدهد؛ میدراش با آن بخشندگی آدم را نشان میدهد و نخستین انسان را به پادشاه آینده پیوند میزند.
ترمذی ۳۰۷۶ · یلقوط شمعونی، پیدایش ۴۱
آدم در باورهای پسین
عهد جدید
آدم آخر
پولس آدم را همتای مسیح میداند: «چنانکه در آدم همه میمیرند در مسیح نیز همه زنده خواهند گشت» (اول قرنتیان ۱۵:۲۲). آدم انسان اول بود، نفسی زنده؛ مسیح «آدم آخر» است، روحی حیاتبخش. نافرمانی آدم محکومیت آورد و فرمانبرداری مسیح پارسایی میآورد.
اول قرنتیان ۱۵:۲۱–۲۲، ۴۵–۴۹ · رومیان ۵:۱۴–۱۹
قرآن
عیسی همانند آدم
قرآن نیز عیسی را با آدم مقایسه میکند: «همانا مثل (خلقت) عیسی به امر خدا مثل خلقت آدم است که او را از خاک بساخت، سپس بدان خاک گفت: (بشری به حد کمال) باش، همان دم چنان گشت» (۳:۵۹، ترجمهٔ الهی قمشهای).
قرآن ۳:۵۹
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
عهد جدیدقرآن
دو مقایسهٔ عیسی با آدم
مسیحیت و اسلام هر دو عیسی را با مقایسه با آدم توضیح میدهند و به نتیجههایی وارونه میرسند. برای پولس، عیسی سرِ تازهٔ بشریت است و آنچه آدم کرد جبران میکند، و مسیحیان در ادامه به الوهیت او اقرار میکنند. در قرآن، این مقایسه نشان میدهد تولد بیپدر عیسی را بیش از آدم الهی نمیکند، آدمی که نه پدر داشت و نه مادر.
اول قرنتیان ۱۵:۴۵ · قرآن ۳:۵۹
میراث مسیحی
آدم قدیس
کلیساهای ارتدکس شرقی و دیگر کلیساهای شرقی آدم و حوا را در شمار قدیسان، در میان نیاکان مقدس، گرامی میدارند و در یکشنبهٔ نیاکان مقدس، دومین یکشنبه پیش از عید میلاد، یادشان را بزرگ میدارند. شمایل رستاخیز در عید پاک ارتدکس مسیح را نشان میدهد که دروازههای هاویه را میشکند و مچ دست آدم و حوا را گرفته، آنان را از گورهایشان بیرون میکشد.
تقویم آیینی ارتدکس · شمایل آناستاسیس
کابالا
آدم قدمون
در کابالا، بهویژه در نظام اسحاق لوریا، آدم قدمون، یعنی «انسان ازلی»، نخستین و برترین صورتبندی نور الهی است و آدمِ زمینی بازتابی از آن است.
کابالای لوریایی (حییم ویتال، عص حییم)
مندایی
بنیانگذار آیین مندایی
منداییان عراق و ایران آدم را بنیانگذار دین خود میدانند، نخستین کسی که تعلیم این دین را از جهان نور دریافت کرد. متنهای آنان از آدم کسیا، یعنی «آدم نهان»، نیز سخن میگویند، همتای آسمانی روح.
گنزا ربا · ویکیپدیا، «Mandaeism»
بهائی
نخستین مظهر ظهور در این دور
بهائیان آدم را نخستین مظهر ظهور الهی در دور کنونی، یعنی «دور آدمی»، میدانند؛ این دور از ابراهیم و موسی و عیسی و محمد میگذرد و به باب و بهاءالله میرسد. چون در تعالیم بهائی آفرینش آغازی ندارد، وجود دورهایی پیشتر نیز از آن لازم میآید. عبدالبهاء تعلیم داد که داستان باغ را نمیتوان به معنای ظاهری گرفت: آدم به معنای روح آسمانی آدم است، حوا نفس انسانی او، و مار دلبستگی به جهان مادی.
عبدالبهاء، مفاوضات، فصل ۳۰ و ۴۱ · بهائیپدیا، «Adam»
ایزدی
کوزههای ایزدی
روایتی شفاهی از ایزدیان میگوید آدم و حوا بر سر این کشمکش داشتند که کدامیک بهتنهایی سرچشمهٔ نسل بشر است. هر یک تخمهٔ خود را نُه ماه در کوزهای سربسته نگه داشت. در کوزهٔ حوا جز حشره چیزی نبود؛ در کوزهٔ آدم کودکی بود به نام شهید بن جَر، یعنی «گواه، پسر کوزه»، نیای ایزدیان، و از این رو ایزدیان تنها از نسل آدماند. برخی سرودهای دینی ایزدی از این هم فراتر میروند و جامعهٔ ایزدی را پیش از آدم موجود میدانند. مشهورترین روایت مکتوب در مصحف رش، یعنی «کتاب سیاه»، آمده است؛ بسیاری از پژوهشگران گمان میبرند کسانی بیرون از جامعهٔ ایزدی آن را در قرن نوزدهم گرد آوردهاند، هرچند شاید روایت شفاهی اصیلی را نگه داشته باشد.
روایت شفاهی ایزدی · مصحف رش (کتاب سیاه) · دانشنامهٔ بریتانیکا، «Yazīdī» و «Mashaf rash»
درگذشت و خاکسپاری
کتاب مقدس عبریحدیث اهل سنتمیراث شیعه
عمر آدم
پیدایش عمر آدم را ۹۳۰ سال میداند. از حدیثِ بخشیدن چهل سال به داود عمری برابر هزار سال منهای چهل، یعنی ۹۶۰ سال، برمیآید. مورخان مسلمان رقمهایی از جمله ۹۳۰ و ۹۳۶ را گزارش کردهاند، و برخی روایتهای شیعی ۱۰۳۰ سال را ذکر میکنند.
پیدایش ۵:۵ · جامع ترمذی ۳۰۷۶ · طبری، تاریخ · al-Islam.org، «The Ethos of Prophet Adam»
میراث اهل سنتحدیث شیعه
مکه و نجف
روایتهای اسلامی میگویند آدم در مکه درگذشت و در غاری در کوه ابوقبیس، کنار کعبه، به خاک سپرده شد. حدیثهای شیعه میافزایند نوح تابوت آدم را با خود به کشتی برد و پس از طوفان او را دوباره در نجف به خاک سپرد، جایی که امروز در کنار نوح و امام علی آرمیده است.
طبری، تاریخ · ابن قولویه، کامل الزیارات · شیخ طوسی، تهذیب الاحکام
میدراشمیراث یهودی
مغارهٔ مکفیله
سنت یهودی آدم و حوا را در مغارهٔ مکفیله در حبرون به خاک میسپارد. نام کهن حبرون، قریه اربع، یعنی «شهر چهار»، را چنین توضیح میدهند: شهرِ چهار زوجی که آنجا به خاک سپرده شدهاند، یعنی آدم و حوا، ابراهیم و ساره، اسحاق و رفقه، و یعقوب و لیه.
برشیت ربا ۵۸:۴ · تلمود بابلی، عیروبین ۵۳الف
آبای کلیسامیراث مسیحی
جلجتا
مسیحیان نخستین بر این باور بودند که آدم در جلجتا، «جای جمجمه»، به خاک سپرده شده است؛ پس مسیح بر فراز گور آدم به صلیب کشیده شد. اوریگن و اپیفانیوس این باور را گزارش کردهاند، و کتاب سریانی غار گنجها میگوید سام و ملکیصدق پس از طوفان پیکر آدم را از کشتی به جلجتا بردند. به همین سبب در بسیاری از تمثالهای مصلوب جمجمهای پای صلیب دیده میشود، و کلیسای مقبرهٔ مقدس زیر جلجتا نمازخانهای به نام آدم دارد.
اوریگن، تفسیر انجیل متی · اپیفانیوس، پاناریون ۴۶ · غار گنجها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
حدیث شیعهمیراث اهل سنتمیدراشآبای کلیسا
آدم در خاک مقدس
هر سنت آدم را در جایی به خاک میسپارد که مقدس میداند. یهودیان او را کنار پاتریارکها در حبرون جای میدهند و آفرینش او را به جای مذبح معبد پیوند میزنند؛ مسیحیان او را زیر صلیب در جلجتا به خاک میسپارند؛ روایتهای اهل سنت او را کنار کعبه در مکه مینهند؛ و حدیثهای شیعه در نجف، کنار امام علی. میان دو تا از این سنتها پژواکی دیگر نیز هست: هم غار گنجهای سریانیِ مسیحی و هم حدیثهای شیعه میگویند کشتی نوح بقایای آدم را از طوفان گذراند، پیش از آنکه در آرامگاه نهاییاش نهاده شود.
برشیت ربا ۱۴:۸؛ ۵۸:۴ · غار گنجها · کامل الزیارات
تاریخ و پژوهش
تاریخ
دو روایت آفرینش
بیشتر پژوهشگران کتاب مقدس پیدایش ۱ و پیدایش ۲–۳ را دو روایت میدانند که در اصل جدا بودهاند. در روایت نخست، انسان نر و ماده با هم در روز ششم آفریده میشود؛ در روایت دوم، نخست مرد سرشته میشود و زن پس از او، از پهلویش. مفسران یهودی و مسیحی از دیرباز این دو را دو نگاه مکمل دانستهاند.
پیدایش ۱:۱–۲:۴الف؛ ۲:۴ب–۳:۲۴
تاریخ
همانندهایی در خاور نزدیک باستان
اسطورههای بینالنهرین نیز از انسانهایی سخن میگویند که از گل ساخته شدند: در حماسهٔ آتراهاسیس، خدایان گل را با خون خدایی کشتهشده میآمیزند تا کارگرانی بیافرینند. در اسطورهٔ آداپا، به مردی دانا خوراک زندگی پیشکش میشود، اما او به هشدار خدایی دیگر آن را نمیپذیرد و بدین سان جاودانگی را از دست میدهد؛ این مضمون به درخت حیات در پیدایش نزدیک است.
حماسهٔ آتراهاسیس · اسطورهٔ آداپا
تاریخ
«حوای میتوکندریایی» و «آدم کروموزوم وای»
ژنشناسان این نامها را برای آخرین نیای مشترک همهٔ انسانهای زنده از سوی مادری و از سوی پدری به کار میبرند. اینها برچسبهایی وامگرفتهاند، نه زوجِ کتابهای مقدس: آن دو تن لزوماً همزمان نزیستهاند، و هر یک در میان بسیاری مردمان دیگر میزیست. اندیشمندان دینی به شیوههای گوناگون پاسخ میدهند، از خواندن آدم همچون نماد تا دیدن او همچون نخستین انسانِ مخاطبِ خدا، در میان مردمانی دیگر که از پیش میزیستند. کلیسای کاتولیک تعلیم میدهد که پیدایش زبانی تمثیلی دارد اما رویدادی واقعی از آغاز تاریخ را بازمیگوید، و بخشنامهٔ هومانی گنریس (Humani generis) از پیوس دوازدهم (۱۹۵۰) اندیشهٔ چند پدر و مادر نخستین را رد کرد. عالمان مسلمان دو دستهاند: گروهی تکامل انسان را میپذیرند و آدم را آفرینشی ویژه میدانند، و گروهی آن را رد میکنند.
پوزنیک و همکاران، Science، ۲۰۱۳ · تعالیم کلیسای کاتولیک ۳۹۰ · پیوس دوازدهم، Humani generis، بند ۳۷