ذوالکفل از پیامبرانی است که قرآن نامشان را میبرد بیآنکه داستانی از آنان بگوید. نام او دو بار آمده است، هر دو بار در فهرستی: یک بار با اسماعیل و ادریس در شمار صابران، و بار دیگر با اسماعیل و الیسع در شمار نیکان. نامش به معنای «صاحب کِفل» است، و کِفل میتواند بهره، بهرهٔ دوچندان یا ضمانت معنا دهد؛ عالمان مسلمان هرگز بر سر هویت او همرأی نشدند. برخی او را پسر ایوب دانستند و برخی حزقیال، پیامبر کتاب مقدس؛ دیگران او را الیاس، یوشع یا زکریا شمردند، یا مرد صالحی که این نام را به سبب وفا به پیمانی یافت. زیارتگاههایش نیز به همین اندازه گوناگوناند: آرامگاه حزقیال در کفل عراق، که یهودیان و مسلمانان آن را گرامی میدارند، و زیارتگاهی روستایی در کفل حارس در کرانهٔ باختری، که یهودیان آن را مدفن یوشع و کالیب میدانند.
در قرآن
قرآن
دو آیه
«و (نیز یاد آر حال) اسماعیل و ادریس و ذو الکفل را که همه بندگان صابر ما بودند. و ما آنها را به رحمت … خود درآوردیم، زیرا آنان از نیکان عالم به شمار بودند» (۲۱:۸۵–۸۶، ترجمهٔ الهی قمشهای). «و باز یاد کن از اسماعیل و یسع و ذو الکفل که همه از نیکوان جهان بودند» (۳۸:۴۸). قرآن بیش از این دربارهٔ او چیزی نمیگوید. جای گرفتن او در میان پیامبران بیشتر عالمان را بر آن داشت که او را پیامبر بشمارند؛ اقلیتی او را تنها مردی صالح میدانستند.
قرآن ۲۱:۸۵–۸۶؛ ۳۸:۴۸
تفسیر
نام
کِفل میتواند به معنای سهم یا بهره، بهویژه بهرهٔ دوچندان، باشد؛ یا ضمانت و تعهد (همریشه با «کفالت»)؛ یا باری که کسی بر دوش میگیرد. هر توضیحی از این نام با یکی از یکیانگاریها جور میآید: مردی که وظیفهای را بر عهده گرفت و به انجام رساند، مردی که بهرهای دوچندان از پاداش یافت، یا نامی برگرفته از جایی به نام کفل.
طبری، جامع البیان (ذیل ۲۱:۸۵) · راغب اصفهانی، المفردات (ک ف ل)
او که بود؟
تفسیرمیراث اهل سنت
مرد پیمان
مشهورترین توضیح را طبری از مجاهد و دیگران نقل میکند. در این روایت، پیامبری سالخورده از بنیاسرائیل، که اغلب او را الیسع (الیشع) میدانند، جانشینی میجست. او پرسید چه کسی پیمان میبندد روزها روزه بگیرد، شبها نماز بگزارد و هرگز خشمگین نشود. جوانی پیمان بست و به جانشینی گماشته شد. ابلیس روزهای پیاپی در هنگام استراحت نیمروزی او، در هیئت پیرمردی شاکی، نزدش آمد تا خشمش را برانگیزد، اما او هرگز از کوره درنرفت. او را ذوالکفل نامیدند، زیرا به پیمانش وفا کرد. برخی روایتها میگویند او پیامبر نبود، بلکه داوری صالح بود.
طبری، جامع البیان (ذیل ۲۱:۸۵) · ابن کثیر، قصص الانبیاء (ذوالکفل)
میراث اهل سنت
پسر ایوب
وهب بن منبه، در روایتی که حاکم نیشابوری نگاه داشته است، گفت پس از مرگ ایوب، خدا پسرش بشر را به پیامبری فرستاد و او را ذوالکفل نامید، و او در شام میزیست. بنا بر این دیدگاه، ذوالکفل از طریق عیسو از نسل اسحاق است، و از همین رو کارت او در این شجرهنامه کنار کارت اسحاق آمده است.
حاکم نیشابوری، المستدرک (روایت وهب بن منبه)، به نقل سیوطی، معترک الاقران · ابن کثیر، قصص الانبیاء (ذوالکفل)
میراث اهل سنتمیراث شیعه
حزقیال و نامزدهای دیگر
بسیاری از عالمان و جهانگردان مسلمان ذوالکفل را همان حزقیال (حزقیل) دانستند، که آرامگاهش در روستای کفل در عراق، میان نجف و حله، است. دیگران الیاس، یوشع، زکریا یا اشعیا را پیشنهاد کردند. حدیثی شیعی نام اصلی او را عویدیا میآورد، که گاه با عوبدیا یکی دانسته میشود. هیچیک از این یکیانگاریها پشتوانهای در خود قرآن ندارد، و طبری و ابن کثیر چند تا از آنها را گزارش میکنند بیآنکه میانشان داوری کنند.
ابن کثیر، قصص الانبیاء (ذوالکفل) · مجلسی، بحار الانوار، ج ۱۳ · دانشنامهٔ اسلام، ویرایش دوم، «Dhu ’l-Kifl»
حدیث اهل سنت
«کفل»ی دیگر در حدیث
ترمذی حدیثی دربارهٔ مردی از بنیاسرائیل به نام کفل نقل میکند که گناهکاری نامدار بود. زنی که کفل به او مزد داده بود لرزید و گریست و گفت تنها نیاز او را به این کار واداشته است. کفل او را با همان پول رها کرد، توبه کرد و همان شب درگذشت، و پس از آن بر در خانهاش نوشتهای یافتند که خدا کفل را آمرزیده است. ترمذی این حدیث را حسن شمرد؛ دیگران آن را ضعیف میدانند. ابن کثیر احتمال داد که این کفل، که بی «ذو» از او نام برده شده، مردی دیگر باشد.
سنن ترمذی ۲۴۹۶ · مسند احمد (حدیث ابن عمر، کفل)
تاریخ
پیشنهادی جدید: بودا
در قرن بیستم برخی نویسندگان مسلمان پیشنهاد کردند که ذوالکفل همان بوداست. آنان «کفل» را صورت عربی کاپیلاواستو، زادشهر بودا، خواندند و به این سخن قرآن استناد کردند که هر امتی پیامبری داشته است. این اندیشه در جنوب آسیا تا اندازهای رواج یافته است، اما بیشتر بر پایهٔ نام استوار است (برخی هوادارانش انجیرِ سورهٔ ۹۵ را نیز درخت بودا میدانند) و دیدگاه اقلیت باقی مانده است.
ویکیپدیا، «Gautama Buddha in world religions» · قرآن ۳۵:۲۴؛ ۹۵:۱
زیارتگاهها
تاریخمیراث یهودیمیراث اهل سنتمیراث شیعه
آرامگاه حزقیال در کفل
آرامگاه کفل، نزدیک فرات و در جنوب حله، از قرنها پیش همچون آرامگاه حزقیال گرامی داشته میشود. بنیامین تودلایی، جهانگرد یهودی قرن دوازدهم میلادی، از زیارتهای بزرگ یهودیان به آنجا خبر داده است. این مکان، با کتیبههای عبری در درون بنا، تا کوچ بیشتر یهودیان عراق در ۱۹۵۰–۱۹۵۱ زیارتگاه یهودیان ماند. مسلمانان آن را آرامگاه حزقیل پیامبر، یا ذوالکفل، میدانند؛ منارهٔ آن از دورهٔ ایلخانان در قرن چهاردهم است. این بنا اکنون در منطقهای که بیشتر ساکنانش شیعهاند قرار دارد و همچون زیارتگاهی اسلامی نگهداری میشود.
بنیامین تودلایی، سفرنامه · دانشنامهٔ اسلام، ویرایش دوم، «al-Kifl»
تاریخمیراث یهودیمیراث اهل سنت
کفل حارس
روستای فلسطینی کفل حارس، نزدیک سلفیت در کرانهٔ باختری، زیارتگاههایی دارد که مسلمانان محلی آنها را به ذوالکفل و پیامبرانی دیگر نسبت میدهند. سنت یهودی این روستا را همان تمنه حارس (یا تمنه سارح) میداند، جایی که به گفتهٔ کتاب یوشع، یوشع در آن به خاک سپرده شد (یوشع ۲۴:۳۰). یهودیان آرامگاههایی را در آنجا از آنِ یوشع، پدرش نون، و کالیب میدانند و گرامی میدارند. زائران یهودی، با همراهی نظامیان اسرائیلی، به آنجا میروند، بهویژه در سالگرد درگذشت یوشع.
یوشع ۱۹:۵۰؛ ۲۴:۳۰ · داوران ۲:۹ · ویکیپدیا، «Kifl Haris»
در میان سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
قرآنکتاب مقدس عبریعهد جدید
نامی بیداستان
ذوالکفل از چهرههایی است که متن مقدس نامشان را میبرد اما چندان وصفشان نمیکند، و سنت بعدی برایشان زندگینامه ساخت. قرآن او را کنار ادریس میآورد، که مسلمانان او را با خنوخ یکی میدانند؛ پیدایش دربارهٔ خنوخ تنها میگوید که «با خدا راه میرفت» و برگرفته شد (پیدایش ۵:۲۴). کتاب مقدس ملکیصدق را دارد، که در سه آیه از پیدایش پدیدار میشود و در مزامیر، رسالهٔ عبرانیان و طومارهای دریای مرده کاهنی جاودان میشود. در هر مورد، خاموشی متن راه را برای یکیانگاریها گشود: مسلمانان ذوالکفل را با پیامبران شناختهشدهٔ کتاب مقدس تطبیق دادند، چنانکه یهودیان و مسیحیان ملکیصدق را با سام یا با چهرهای آسمانی یکی دانستند.
قرآن ۱۹:۵۶–۵۷؛ ۲۱:۸۵ · پیدایش ۵:۲۴؛ ۱۴:۱۸–۲۰ · مزامیر ۱۱۰:۴ · عبرانیان ۷
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
میراث یهودیمیراث اهل سنتمیراث شیعه
یک زیارتگاه، چند پیامبر
دو زیارتگاه ذوالکفل نشان میدهند که جاهای مقدس چگونه میان سنتها مشترک ماندهاند و نامهای تازه گرفتهاند. در کفل، یهودیان قرنها بر سر آرامگاهی دعا کردند که مسلمانان نیز گرامیاش میداشتند، زیر گنبدی با کتیبههای عبری و کنار منارهای اسلامی. در کفل حارس، همان آرامگاهها برای زائران یهودی از آنِ یوشع و نون و کالیباند و برای روستاییان از آنِ ذوالکفل و پیامبرانی دیگر. در هر دو جا، نامی از قرآن که داستانی ندارد به پیامبری پیوند خورده است که داستانش در کتاب مقدس آمده، و خاطرههای دو جامعه از آن مکان در هم آمیخته است.
بنیامین تودلایی، سفرنامه · یوشع ۲۴:۳۰ · دانشنامهٔ اسلام، ویرایش دوم، «Dhu ’l-Kifl»