پیدایش تنها چهار آیه به خنوخ میدهد، و او در پایان این آیهها نمیمیرد: «با خدا راه میرفت و نایاب شد، زیرا خدا او را برگرفت». از همین چند کلمه، یکی از بزرگترین مجموعههای افسانه در میان همهٔ چهرههای این شجرهنامه پدید آمد. نویسندگان یهودیِ ادبیات مکاشفهای او را کاتبی آسمانی و بینندهٔ رؤیاهای کتابهای خنوخ کردند، و عارفان یهودیِ بعدی او را فرشتهای به نام متاترون دانستند. مسیحیان او را همراه ایلیا از آن دو تن شمردند که هرگز نمردند، و چشم داشتند هر دو در آخرالزمان بازگردند. مسلمانان او را با نام ادریس پیامبر گرامی میدارند: نخستین کسی که با قلم نوشت و جامه دوخت، و قرآن دربارهٔ او میگوید: «مقام او را بلند و مرتبهاش را رفیع گردانیدیم». بسیاری از دانشمندان سدههای میانه، از مسلمان و غیرمسلمان، او را همان هرمس، پدر فلسفه، دانستند، و مقدسین آخرین زمان شهر مقدسی را به یاد میآورند که او ساخت و همراه او به آسمان برده شد.
در سفر پیدایش
کتاب مقدس عبری
چهار آیه
خنوخ وقتی به دنیا آمد که پدرش یارد ۱۶۲ ساله بود. در ۶۵ سالگی پدر متوشالح شد. پس از آن ۳۰۰ سال «با خدا راه میرفت» و پسران و دختران دیگری آورد. همهٔ عمرش ۳۶۵ سال بود و آنگاه «نایاب شد، زیرا خدا او را برگرفت». از ده مردی که در پیدایش ۵ آمدهاند، تنها گزارش خنوخ است که به مرگ او ختم نمیشود. (خبر مرگ نوح تا پیدایش ۹:۲۹ به تأخیر میافتد.)
پیدایش ۵:۱۸–۲۴؛ ۹:۲۹
کتاب مقدس عبری
«با خدا راه میرفت»
این تعبیر عبری تنها دربارهٔ یک تن دیگر به کار رفته است: نوح (پیدایش ۶:۹)، پسر نوهٔ خنوخ. ترجمهٔ یونانی هفتادتنان آن را کلمه به کلمه برنگرداند: در آنجا آمده است که خنوخ «مایهٔ خشنودی خدا بود» و «یافت نشد، زیرا خدا او را منتقل کرده بود». رسالهٔ عبرانیان همین عبارت یونانی را نقل میکند.
پیدایش ۵:۲۲، ۲۴؛ ۶:۹ · ترجمهٔ هفتادتنان، پیدایش ۵:۲۴ · عبرانیان ۱۱:۵
کتاب مقدس عبریعهد جدیدنوشتههای منسوب (سودپیگرافا)
هفتم از آدم
اگر آدم را نسل نخست بشماریم، خنوخ نسل هفتم است. نویسندگان باستان به این نکته اهمیت بسیار میدادند. رسالهٔ یهودا و کتاب خنوخ هر دو او را «هفتم از آدم» میخوانند، و عدد هفت در سراسر کتاب مقدس عدد کمال است.
اول تواریخ ۱:۱–۳ · یهودا ۱۴ · اول خنوخ ۶۰:۸؛ ۹۳:۳
کتاب مقدس عبری
رفتن پیش از بزرگان خاندان
اگر سنهایی را که پیدایش ۵ میدهد حساب کنیم، خنوخ هنگام مرگ آدم ۳۰۸ ساله بود. او ۵۷ سال بعد، در سال ۹۸۷ پس از آفرینش، برگرفته شد. شیث و انوش و قینان و مهللئیل و پدرش یارد همه هنوز زنده بودند؛ پس او پس از خود آدم نخستین کسی از نسل آدم بود که زمین را ترک کرد. پسرش متوشالح بعدها از همهٔ کسانی که در کتاب مقدس آمدهاند بیشتر عمر کرد.
پیدایش ۵ (حساب سنهایی که در آن آمده است) · آشر، Annales (سالهای ۶۲۲–۹۸۷ پس از آفرینش)
کتاب مقدس عبری
خنوخ دیگر
پیدایش از خنوخ دیگری هم نام میبرد: پسر قائن، که قائن نخستین شهر را به نام او نامید (پیدایش ۴:۱۷). در دو فهرست نسل، یعنی فهرست فرزندان قائن و فهرست فرزندان شیث، چند نام همانند دیده میشود: خنوخ و لمک، و نامهای نزدیک به هم عیراد و یارد، و متوشائیل و متوشالح. خوانندگان باستان میکوشیدند این دو خنوخ را از هم جدا کنند، و شاید تعبیر «هفتم از آدم» در رسالهٔ یهودا نیز بخشی از همین کوشش باشد.
پیدایش ۴:۱۷–۱۸؛ ۵:۱۸–۲۵
کتابهای خنوخ
نوشتههای منسوب (سودپیگرافا)
اول خنوخ: پنج کتاب در یک کتاب
اثری که با نام اول خنوخ شناخته میشود مجموعهای است از پنج نوشتهٔ یهودی از سدههای گوناگون، همه از زبان خنوخ:
- کتاب نگهبانان (بابهای ۱–۳۶)
- تمثیلها یا امثال (۳۷–۷۱)
- کتاب نجوم (۷۲–۸۲)
- رؤیاهای خواب، که مکاشفهٔ حیوانات را در بر دارد (۸۳–۹۰)
- رسالهٔ خنوخ (۹۱–۱۰۸)
کتاب نجوم و کتاب نگهبانان را معمولاً از قرن سوم پ.م. میدانند. بنابراین این دو از کهنترین نوشتههای یهودیِ بیرون از کتاب مقدس عبریاند.
گ. و. ا. نیکلزبرگ، 1 Enoch 1 (Hermeneia، ۲۰۰۱) · پ. ف. اسلر، «Taking 1 Enoch Seriously» (Bible and Interpretation، ۲۰۱۸)
نوشتههای منسوب (سودپیگرافا)
نگهبانان
کتاب نگهبانان داستان کوتاه پیدایش ۶ را دربارهٔ «پسران خدا»، که از دختران آدمیان زن گرفتند، گسترش میدهد. دویست فرشته، یعنی نگهبانان، به سرکردگی شمیحازا بر کوه حرمون سوگند میخورند و به زمین فرود میآیند. از آنان غولانی زاده میشوند، و خودِ نگهبانان هنرهای ممنوع را به آدمیان میآموزند. عسائیل فلزکاری و ساختن سلاح و آرایش را یاد میدهد؛ دیگران افسون و نشانههای ستارگان را. فرشتگان هبوطکرده از خنوخ، که «کاتب عدالت» خوانده میشود، میخواهند نزد خدا برایشان شفاعت کند. خنوخ شفاعت میکند و در رؤیایی میبیند که درخواست آنان رد شده است. طوفان پاسخ شری است که آنان پدید آوردند.
اول خنوخ ۶–۱۶ · پیدایش ۶:۱–۴
نوشتههای منسوب (سودپیگرافا)
تقویمی ۳۶۴ روزه
در کتاب نجوم، اوریئیلِ فرشته گردش خورشید و ماه و ستارگان را به خنوخ نشان میدهد. سالی که این کتاب میآموزد درست ۳۶۴ روز، یعنی ۵۲ هفته، است؛ پس جشنها همیشه در یک روز معین هفته میافتند. کتاب یوبیلها و برخی از طومارهای دریای مرده از همین تقویم دفاع میکنند، و چنین مینماید که این تقویم گروههایی از یهودیان آن روزگار را از تقویم معبد جدا میکرد.
اول خنوخ ۷۲–۸۲ · یوبیلها ۶:۳۲–۳۸
نوشتههای منسوب (سودپیگرافا)
«آن پسر انسان»
تمثیلها چهرهای آسمانی را وصف میکنند، برگزیده یا پسر انسان، که بر تخت جلال مینشیند و پادشاهان را داوری میکند. در پایان، خنوخ میشنود که خودش همان پسر انسان است، هرچند مترجمان و مفسران در خواندن این سطر همرأی نیستند. تمثیلها تنها بخش اول خنوخ است که در میان طومارهای دریای مرده پیدا نشده است. بیشتر پژوهشگران آن را از حدود آغاز تاریخ میلادی میدانند، نزدیک به زمانی که انجیلها تعبیر «پسر انسان» را برای عیسی به کار بردند.
اول خنوخ ۴۶–۴۸؛ ۷۱:۱۴ · نیکلزبرگ و وندرکام، 1 Enoch 2 (Hermeneia، ۲۰۱۲)
نوشتههای منسوب (سودپیگرافا)
تاریخ به زبان جانوران
در مکاشفهٔ حیوانات، سراسر تاریخ از آدم تا جنگهای مکابیان در قالب حکایتی تمثیلی روایت میشود. نیاکان گاوهای نر سفیدند، بنیاسرائیل گلهای گوسفند است، قومهای دیگر جانوران درنده و پرندگان شکاریاند، و نگهبانان ستارگانیاند که فرو میافتند. در پایان، گاو نر سفیدی که همهٔ آفریدگان در او دگرگون میشوند نشانهٔ آغازی نو برای بشر است.
اول خنوخ ۸۵–۹۰
میراث مسیحیتاریخ
یافته در اتیوپی، تأییدشده در قمران
اروپا بیش از هزار سال کتاب خنوخ را تنها از نقلقولها میشناخت، بیش از همه از نقلقولهای گئورگیوس سنکلوس، وقایعنگار بیزانسی. در ۱۷۷۳، جیمز بروس، جهانگرد اسکاتلندی، نسخههایی به زبان گعز (حبشی کلاسیک) از اتیوپی با خود آورد. کلیسای ارتدکس تواحدوی اتیوپی در تمام این مدت کل کتاب را در کتاب مقدس خود نگه داشته بود و هنوز هم، همراه با یوبیلها، نگه میدارد. در دههٔ ۱۸۸۰ نسخهای یونانی از ۳۲ باب نخست در اخمیم مصر پیدا شد. سپس از غارهای قمران پارههایی آرامی از حدود دوازده نسخه بیرون آمد، از همهٔ بخشها جز تمثیلها. همین بیشتر پژوهشگران را قانع کرد که بخش عمدهٔ کتاب نخست به آرامی نوشته شده است.
ج. ت. میلیک، The Books of Enoch: Aramaic Fragments of Qumrân Cave 4 (۱۹۷۶) · فهرست کتابهای قانونی کلیسای ارتدکس تواحدوی اتیوپی
نوشتههای منسوب (سودپیگرافا)
دوم خنوخ: ۳۶۶ کتاب
کتاب دوم تقریباً بهتمامی به اسلاوی کلیسایی کهن باقی مانده است (چند پارهٔ قبطی هم در ۲۰۰۹ شناسایی شد). در این کتاب دو فرشته خنوخ را از آسمانها میگذرانند و به پیشگاه خدا میبرند. او در آنجا هرچه به او میگویند در ۳۶۶ کتاب مینویسد (این شمار در نسخهها فرق میکند). سپس سی روز به زمین بازمیگردد تا به پسرانش تعلیم دهد، و پس از آن برای همیشه برگرفته میشود. کتاب با داستان غریب تولد معجزهآسای ملکیصدق، برادرزادهٔ نوح، پایان مییابد. تاریخ و خاستگاه آن هنوز محل بحث است؛ بسیاری از پژوهشگران آن را از قرن اول میلادی میدانند.
دوم خنوخ ۱–۲۳؛ ۳۶؛ ۷۱–۷۲ · ف. ای. اندرسن، «2 Enoch»، در چارلزورث (ویراستار)، Old Testament Pseudepigrapha 1 (۱۹۸۳)
نوشتههای منسوب (سودپیگرافا)
نخستین نویسنده، در یوبیلها
کتاب یوبیلها در قرن دوم پ.م. نوشته شد. این کتاب خنوخ را نخستین انسانی میخواند که نوشتن و دانش و حکمت آموخت. او نشانههای آسمان را مینویسد تا مردم فصلها را بشناسند، و با ادنی (در ترجمهٔ چارلز: ادنا)، دختر دانئیل، ازدواج میکند. سپس شش یوبیل سال را با فرشتگان میگذراند. سرانجام او را در باغ عدن جای میدهند و او در آنجا داوری جهان را مینویسد. به ترجمهٔ جیمز وندرکام، به سبب او آبهای طوفان به سرزمین عدن نرسید. ر. ه. چارلز این آیه را وارونه خوانده است: به خوانش او، طوفان عدن را هم فرا گرفت.
یوبیلها ۴:۱۷–۲۵؛ ۱۰:۱۷ · ج. ک. وندرکام، Jubilees (Hermeneia، ۲۰۱۸) · ر. ه. چارلز، The Book of Jubilees (۱۹۱۳)
نوشتههای منسوب (سودپیگرافا)مانوی
کتاب غولان
داستان دیگری از خنوخ، کتاب غولان، سرگذشت پسران نگهبانان را دنبال میکند: آنان نابودی خود را در خواب میبینند و نزد خنوخ کس میفرستند تا خوابهایشان را تعبیر کند. نسخههایی آرامی از این کتاب در قمران پیدا شده است. کتاب زندگی دومی هم داشت: مانی پیامبر در قرن سوم میلادی آن را برگرفت، و پارههایی از آن به فارسی میانه و سغدی و اویغوری در تورفان، در آسیای میانه، یافت شد.
4Q203، 4Q530–532 (قمران) · و. ب. هنینگ، «The Book of the Giants» (BSOAS 11، ۱۹۴۳)
در سنت مسیحی
عهد جدیدنوشتههای منسوب (سودپیگرافا)
نقلقولی در عهد جدید
رسالهٔ یهودا پیشگویی «خنوخ که هفتم از آدم بود» را نقل میکند: «اینک خداوند با هزاران هزار از مقدسین خود آمد» تا بر بیدینان داوری کند. این نقلقول از اول خنوخ ۱:۹ است. این روشنترین نمونهای است که نویسندهای از عهد جدید کتابی بیرون از کتاب مقدس عبری را در مقام نبوت نقل میکند. به همین سبب برخی در کلیسای نخستین در خود رسالهٔ یهودا هم تردید داشتند.
یهودا ۱۴–۱۵ · اول خنوخ ۱:۹ · ژروم، دربارهٔ مردان نامدار ۴
عهد جدید
نمونهٔ ایمان
رسالهٔ عبرانیان خنوخ را در شمار قهرمانان ایمان میآورد. پیش از آنکه برگرفته شود، دربارهٔ او گواهی داده شد که خدا را خشنود ساخته است، و «بدون ایمان تحصیل رضامندی او محال است». نسبنامهٔ عیسی در انجیل لوقا نیز از او میگذرد.
عبرانیان ۱۱:۵–۶ · لوقا ۳:۳۷
آبای کلیسا
کتاب مقدس یا نه؟
کلیسای نخستین دربارهٔ کتاب خنوخ دو دسته بود. ترتولیان از آن در مقام کتاب مقدسِ اصیل دفاع کرد. به گفتهٔ او، برخی آن را نمیپذیرفتند، چون باور نداشتند از طوفان جان به در برده باشد؛ اما نوح، پسر نوهٔ خنوخ، میتوانست آن را نگه دارد. آگوستین پذیرفت که خنوخ برخی چیزها را به الهام الهی نوشته است. با این همه، به نظر او کتابهایی که به نام خنوخ مانده بود بهحق بیرون از فهرست کتابهای قانونی ماند، زیرا چنان کهن بودند که اصالتشان را نمیشد ثابت کرد. کلیساهای لاتین و یونانی سرانجام هر دو آن را کنار گذاشتند؛ کلیسای اتیوپی چنین نکرد.
ترتولیان، دربارهٔ آرایش زنان، کتاب ۱، فصل ۳ · آگوستین، شهر خدا، کتاب ۱۵، فصل ۲۳؛ کتاب ۱۸، فصل ۳۸
آبای کلیسامیراث مسیحی
دو شاهد
مکاشفه ۱۱ از دو شاهد سخن میگوید که در روزهای آخر نبوت میکنند، به دست وحش کشته میشوند و پس از سه روز و نیم دوباره برمیخیزند. کهنترین تفسیر، آن دو را خنوخ و ایلیا میداند، تنها دو کسی که به گفتهٔ کتاب مقدس نمردند. هیپولیتوس رومی، در اوایل قرن سوم میلادی، از نخستین نویسندگانی است که این را آشکارا میگوید. ترتولیان دلیلش را میآورد: مرگ آن دو لغو نشده، بلکه به تأخیر افتاده است تا با خون خود دجال را نابود کنند.
مکاشفه ۱۱:۳–۱۲ · هیپولیتوس، دربارهٔ مسیح و دجال ۴۳ · ترتولیان، دربارهٔ روح ۵۰
میراث مسیحی
چشمبهراه بر دروازهٔ بهشت
در انجیل نیقودیموس، مسیح آدم و درستکاران را از عالم مردگان بیرون میآورد و به بهشت میبرد. بر دروازهٔ بهشت با دو پیرمرد روبهرو میشوند. آن دو میگویند خنوخ و ایلیا هستند و زنده به آنجا برده شدهاند. آنان چشم به راهاند تا در آخرالزمان بازگردند، با دجال بجنگند، کشته شوند و پس از سه روز و نیم دوباره زنده شوند. این صحنه در موعظهها و نمایشهای دینی سدههای میانه در سراسر اروپا تکرار شد.
انجیل نیقودیموس (نزول به عالم مردگان) ۲۵
میراث مسیحی
گرامیداشت در شمار نیاکان
کلیساهای شرقی در یکشنبهٔ نیاکان مقدس، پیش از عید میلاد مسیح، خنوخ را در شمار نیاکان درستکار مسیح یاد میکنند. کلیسای حواری ارمنی نیز در تقویم قدیسان خود او را از نیاکان مقدس میشمارد.
منائیون بیزانسی، یکشنبهٔ نیاکان مقدس · تقویم کلیسای ارمنی
در سنت یهودی
اپوکریفا (کتب قانونی ثانی)
ستایش در کتابهای حکمت
یشوع بن سیراخ، که حدود ۱۸۰ پ.م. مینوشت، دو بار خنوخ را میستاید. یک بار او را برای همهٔ نسلها «نشانهٔ معرفت» میخواند (ترجمهٔ یونانی: «نمونهٔ توبه»). بار دیگر میگوید هیچکس بر زمین مانند او آفریده نشد، «زیرا او از زمین برگرفته شد». حکمت سلیمان نام او را نمیآورد، اما معمولاً این بخش را دربارهٔ او میدانند: مرد درستکاری که «ربوده شد تا بدی فهمش را دگرگون نکند»، زیرا در زمانی کوتاه به کمال رسید.
یشوع بن سیراخ ۴۴:۱۶؛ ۴۹:۱۴ · حکمت سلیمان ۴:۱۰–۱۴
میراث یهودی
نمونهٔ توبه
فیلون اسکندرانی، فیلسوف یهودی قرن اول میلادی، خنوخ را مردی میدانست که از زندگی بدتر به زندگی بهتر روی آورد. نزد فیلون، «منتقل شدن» یعنی گذر از یک شیوهٔ زندگی به شیوهای دیگر، و «یافت نشدن» یعنی کناره گرفتن از جمع و روی آوردن به زندگی در تنهایی.
فیلون، دربارهٔ ابراهیم ۱۷–۲۶
میدراش
احتیاط ربّانی
برخی از حکیمان در برشیت ربا آشکارا با خنوخ سردی نشان میدهند. ربی حاما بر هوشعیا میگوید نام او در دفتر بدکاران نوشته شد. ربی آیبو میگوید او دورو (حَنِف) بود، گاه درستکار و گاه بدکار، پس خدا او را هنگامی برگرفت که درستکار بود. وقتی بدعتگذاران (اپیقورسیم) با استناد به پیدایش میگفتند خنوخ هرگز نمرد، ربی اباهو پاسخ داد که «برگرفتن» در کتاب مقدس میتواند به معنای مرگ باشد، و به حزقیال ۲۴:۱۶ استناد کرد. بسیاری از پژوهشگران این را واکنشی به ادعاهای بلندی میدانند که گروههای دیگر دربارهٔ خنوخ داشتند.
برشیت ربا ۲۵:۱ · آ. ی. رید، Fallen Angels and the History of Judaism and Christianity (۲۰۰۵)
میراث یهودی
خوانش راشی
راشی، مفسر بزرگ قرن یازدهم میلادی، همین راه محتاطانه را میرود. به گفتهٔ او، خنوخ درستکار بود اما دلش زود میلغزید و ممکن بود به بدی بگراید؛ پس خدا شتاب کرد و او را پیش از وقتش میراند. راشی میگوید از همین روست که آیه میگوید «نایاب شد»: او سالهای عمرش را به پایان نبرد.
راشی بر پیدایش ۵:۲۴
ترگوم
متاترون، کاتب بزرگ
یکی از ترجمههای آرامی تورات راه مخالف را میرود. ترگوم منسوب به یوناتان پیدایش ۵:۲۴ را چنین برمیگرداند: خنوخ به راستی در پیشگاه خداوند خدمت کرد و به کلام خداوند به فلک بالا رفت، و نام او متاترون، کاتب بزرگ، خوانده شد. در اینجا نیای کهن به کاتب و فرشتهای آسمانی بدل شده است.
ترگوم منسوب به یوناتان، ذیل پیدایش ۵:۲۴
تلمود
«دو قدرت در آسمان»
تلمود از چهار حکیم میگوید که به «باغ» (پردس) تأملات عرفانی درآمدند. یکی از آنان، الیشع بن ابویه، متاترون را دید که در آسمان نشسته بود و ثوابهای بنیاسرائیل را مینوشت. او با این استدلال که در آسمان تنها خدا مینشیند، نتیجه گرفت: «شاید دو قدرت هست». سپس از ایمان برگشت و از آن پس تنها اَحِر، یعنی «دیگری»، خوانده شد. برای اصلاح این خطا، متاترون شصت تازیانهٔ آتشین خورد. متاترون در تلمود بابلی تنها سه بار آمده است، و تلمود هیچجا نمیگوید او همان خنوخ بود.
تلمود بابلی، حگیگا ۱۴ب–۱۵الف؛ سنهدرین ۳۸ب؛ عوودا زارا ۳ب
میراث یهودی
سوم خنوخ: «یهوهٔ کوچک»
کاملترین روایت کهن از خنوخ در مقام متاترون را سوم خنوخ میآورد. پژوهشگران این اثر عرفان یهودی را، که سفر هیخالوت هم نامیده میشود، معمولاً از اواخر دوران باستان یا پس از آن میدانند. (تاریخ ترگوم منسوب به یوناتان، که آن هم خنوخ و متاترون را یکی میداند، محل بحث است.) ربی اسماعیل به آسمان هفتم بالا میرود و با متاترون دیدار میکند، و متاترون آشکار میکند که همان خنوخ پسر یارد است. خدا او را برگرفت تا بر نسل طوفان گواه باشد. گوشتش به شعله بدل شد، ۷۲ بال و تختی به او دادند، و او را «یهوهٔ کوچک» خواندند. گرشوم شولم بر آن بود که دو سنت در اینجا به هم آمیختهاند: یکی دربارهٔ فرشتهای سرکرده همچون میکائیل، که یهوئیل هم خوانده میشد، و دیگری دربارهٔ خنوخِ برگرفتهشده.
سوم خنوخ ۳–۱۶ · گ. شولم، «Metatron»، Encyclopaedia Judaica · گ. شولم، Major Trends in Jewish Mysticism (۱۹۴۱)، گفتار ۲
میراث یهودی
در شمار کسانی که زنده به بهشت رفتند
فهرستی ربّانی نُه کس را نام میبرد که زنده به باغ عدن درآمدند. نخست خنوخ پسر یارد است، و پس از او ایلیا، ماشیح، العاذار خادم ابراهیم، حیرام پادشاه صور، عبدملک حبشی، یعبیص، بتیه دختر فرعون و ساره دختر اشیر. برخی روایتها ربی یهوشوع بن لوی را هم میافزایند.
درخ ارص زوطا ۱
میدراش
راز تقویم
در پرقه د-ربی الیعزر، راز کبیسه، یعنی شیوهٔ هماهنگ نگه داشتن تقویم قمری با خورشید، از آدم به خنوخ رسید و خنوخ آن را به نوح سپرد. این روایت نیز، مانند کتاب نجوم، خنوخ را نگاهدار زمان میکند، این بار در فضایی ربّانی.
پرقه د-ربی الیعزر ۸
میراث یهودی
خنوخ پادشاه و اسبان آتشین
سفر هیاشار، بازنویسیای عبری از سفر پیدایش که احتمالاً در اوایل قرن شانزدهم در ایتالیا نوشته شد (کهنترین چاپ بازماندهاش چاپ ونیز، ۱۶۲۵، است)، داستان بلندتری میآورد. خنوخ از مردم کناره گرفت تا در خلوت خدا را بندگی کند، و چون بیرون آمد مردم او را پادشاه کردند. سالهای بسیار بر آنان فرمان راند و به آنان تعلیم داد. سرانجام در گردبادی، با اسبان و ارابههای آتشین، به آسمان بالا رفت، چنانکه بعدها ایلیا رفت. برخی از پیروانش از بازگشتن سر باز زدند. وقتی پادشاهان به جستوجوی آنان آمدند، تنها برفی انبوه یافتند و نشانی از آن مردان ندیدند.
سفر هیاشار ۳:۳۶–۳۸
کابالا
خنوخ کفشگر
سنتی در کابالا خنوخ را کفشگر میداند. او با هر بخیه رویهٔ کفش را به زیره میپیوست، یعنی جهانهای بالا را با جهان پایین یگانه میکرد، و اینگونه برکت را فرود میآورد. اسحاق عکایی، کابالیست قرن سیزدهم و چهاردهم میلادی، این داستان را از قول استادش یهودا هدرشان اشکنازی ثبت کرد. بازگوییهای بعدی از یگانه کردن ذات قدوس با شخینا، یعنی حضور الهی، سخن میگویند، و استادان حسیدی آن را الگویی برای بندگی خدا در کار روزمره کردند. جدا از این، زوهر از «کتاب خنوخ» در مقام کتابی کهن در حکمت یاد میکند.
اسحاق عکایی، Meʾirat ʿEinayim · م. ایدل، Enoch: From Patriarch to Angel (در The Angelic World، ۲۰۰۸) · زوهر ۱:۳۷ب
ادریس در اسلام
قرآن
صدّیق و پیامبر
قرآن دو بار از ادریس نام میبرد. در سورهٔ مریم او «شخصی بسیار راستگو (صدّیق) و پیغمبری عظیم الشأن» است، و خدا میگوید: «مقام او را بلند و مرتبهاش را رفیع گردانیدیم» (۱۹:۵۶–۵۷، ترجمهٔ الهی قمشهای). در سورهٔ انبیاء نام او با اسماعیل و ذوالکفل در شمار صابران آمده است، که خدا آنان را به رحمت خود درآورد. قرآن جزئیات دیگری نمیآورد، و هیچجا نه نام پدرش را میبرد و نه او را به خنوخ پیوند میدهد.
قرآن ۱۹:۵۶–۵۷؛ ۲۱:۸۵–۸۶
میراث اهل سنتمیراث شیعه
ادریس همان اخنوخ است
مورخان نخستین مسلمان ادریس را همان خنوخِ کتاب مقدس میدانند و او را اخنوخ بن یارد مینامند. ابن اسحاق، در نسبنامهٔ آغاز سیرهٔ پیامبر، اخنوخ را از نیاکان محمد میشمارد. او میافزاید: «وهو إدريس النبي فيما يزعمون، والله أعلم» (او، چنانکه ادعا میکنند، همان ادریس پیامبر است، و خدا داناتر است)، و به گفتهٔ او اخنوخ نخستین کس از فرزندان آدم بود که نبوت یافت و با قلم نوشت. این یکیانگاری بهزودی دیدگاه رایج شد.
ابن هشام، السیرة النبویة (نسبنامه) · طبری، تاریخ الرسل و الملوک، ج ۱
تفسیرحدیث شیعه
چرا «ادریس»؟
بسیاری از مفسران این نام را از فعل عربی «دَرَسَ»، به معنای درس خواندن، میگیرند، زیرا او کتابهای آسمانی را بسیار میخواند و درس میداد. روایتی منسوب به امام جعفر صادق در تفسیر قمی نیز همین را میگوید. دیگران، مانند زمخشری و بیضاوی، این نظر را نقل میکنند اما به دلیلی دستوری نمیپذیرند: این نام همهٔ اِعرابهای عربی را نمیپذیرد (غیرمنصرف است)، و این نشان میدهد که نامی بیگانه است.
قرطبی، الجامع، ذیل ۱۹:۵۶ · تفسیر قمی، ذیل ۱۹:۵۶ · زمخشری، الکشاف و بیضاوی، انوار التنزیل، ذیل ۱۹:۵۶
میراث اهل سنتتفسیر
نخستین با قلم و سوزن و ستارگان
ابن اسحاق ادریس را نخستین کسی میداند که با قلم نوشت. مفسران بعدی، مانند ثعلبی و قرطبی، «نخستین»های دیگری هم میافزایند:
- نخستین کسی که با قلم نوشت
- نخستین کسی که پارچه برید و جامه دوخت (پیش از او مردم پوست جانوران میپوشیدند)
- نخستین کسی که در ستارگان و حساب آنها نظر کرد
ابن کثیر یادآور میشود که بسیاری از عالمان ادریس را هرمس، «هرمس الهرامسة»، میخوانند، اما میافزاید که دروغهای بسیاری دربارهٔ او میگویند.
ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج ۱ (ادریس) · قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ذیل ۱۹:۵۶
حدیث اهل سنت
سی صحیفه
حدیثی بلند منسوب به ابوذر کتابهایی را برمیشمارد که خدا فرو فرستاد: ۵۰ صحیفه بر شیث، ۳۰ صحیفه بر اخنوخ (ادریس)، ۱۰ صحیفه بر ابراهیم، ۱۰ صحیفه بر موسی پیش از تورات، و سپس تورات و انجیل و زبور و قرآن. این حدیث چهار پیامبر «سریانی» را هم نام میبرد: آدم، شیث، اخنوخ، که نخستین کسی بود که با قلم نوشت، و نوح. ناقدان حدیث آن را بسیار ضعیف (ضعیف جداً) میدانند، زیرا یکی از راویانش، ابراهیم بن هشام غسانی، به دروغگویی متهم بوده است.
صحیح ابن حبان ۳۶۱ (ابوذر)، همراه با داوریهای آلبانی و ارنؤوط
حدیث اهل سنت
آسمان چهارم
در روایت اسراء و معراج پیامبر در صحیح بخاری و صحیح مسلم، پیامبر در هر آسمان با پیامبری دیگر دیدار میکند. ادریس در آسمان چهارم است. مفسران این را با مقام بلندی پیوند میدهند که قرآن از آن سخن میگوید. آدم و ابراهیم محمد را «الابن الصالح» (پسر درستکار) میخوانند، اما ادریس، مانند موسی و عیسی، میگوید: «مرحباً بالنبي الصالح والأخ الصالح» (خوش آمدی، ای پیامبر درستکار و برادر درستکار).
صحیح بخاری ۳۴۹، ۳۲۰۷، ۳۸۸۷ · صحیح مسلم ۱۶۲
حدیث اهل سنتتصوف
برادر، نه پدر؟
چون ادریس «برادر» میگوید و نه «پسر»، برخی عالمان تردید کردند که او همان خنوخ، نیای محمد، باشد. بخاری هر دو دیدگاه را نشان میدهد. او در باب ادریس، ادریس را جدّ پدر نوح میخواند، یا به قولی جدّ خود نوح. در باب الیاس، روایتی از ابن مسعود و ابن عباس میآورد که الیاس همان ادریس است. ابن عربی عارف این یکیانگاری را جدی گرفت. در فصوص الحکم او برای هر یک فصّی جداگانه هست، حکمت قدوسی برای ادریس و حکمت ایناسی برای الیاس. فصّ دوم با این سخن آغاز میشود که الیاس همان ادریس است؛ ادریسی که به آسمان برده شد و دوباره فرو فرستاده شد. بیشتر عالمان یکیانگاری او با خنوخ را نگه داشتند. ابن کثیر مستقیماً به استدلال «برادر» پاسخ میدهد: شاید راوی لفظ دقیق را حفظ نکرده باشد، یا ادریس از سر فروتنی و ادب چنین گفته است.
صحیح بخاری، کتاب احادیث الانبیاء (بابهای ادریس و الیاس) · ابن عربی، فصوص الحکم، فصهای ۴ و ۲۲ · ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج ۱
تفسیرمیراث اهل سنت
ادریس و فرشتهٔ مرگ
داستانی پرآوازه را به کعبالاحبار نسبت میدهند، یهودیای یمنی که در روزگار خلیفه عمر مسلمان شد. فرشتهای به سبب کارهای نیک فراوان ادریس با او دوست شد، و ادریس از او خواست با فرشتهٔ مرگ سخن بگوید تا عمرش دراز شود. فرشته ادریس را بر بالهای خود تا آسمان چهارم برد، و در آنجا به فرشتهٔ مرگ برخوردند که فرود میآمد. فرشتهٔ مرگ حیرت کرد. به او فرمان داده بودند جان ادریس را در آسمان چهارم بگیرد، و مانده بود چگونه چنین کند، در حالی که ادریس بر زمین بود. همانجا جانش را گرفت. طبری این داستان را در تفسیرش نقل میکند. ابن کثیر آن را از اسرائیلیات میشمارد، یعنی داستانهایی از میراث یهودیان و مسیحیان، که برخی از آنها را ناپسند میدانست.
طبری، جامع البیان، ذیل ۱۹:۵۷ · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل ۱۹:۵۷
حدیث شیعه
وصیی در زنجیره
سنت شیعه پیامبران و اوصیای تعیینشدهٔ آنان را زنجیرهای پیوسته از هدایت الهی از آدم تا امام دوازدهم میداند. ادریس حلقهای از این زنجیره است، میان نسل شیث و نوح. کتاب اثبات الوصیة، منسوب به مسعودی، این زنجیره را وصی به وصی دنبال میکند.
اثبات الوصیة (منسوب به مسعودی) · شیخ صدوق، کمال الدین، باب ۲۲
حدیث شیعه
نخستین غیبت
کمال الدین شیخ صدوق، کتاب کلاسیک شیعه دربارهٔ امام دوازدهمِ غایب، داستانهای پیامبران پیشین را با غیبت ادریس آغاز میکند. پادشاهی ستمگر به زمین مردی مؤمن طمع کرد. به اصرار ملکه، دستور داد آن مرد را بکشند و زمینش را گرفت. ادریس پیام خدا را دربارهٔ نابودی او آورد. وقتی ملکه چهل مرد فرستاد تا او را بکشند، ادریس در غاری پنهان شد و فرشتهای برایش خوراک میآورد. پادشاه کشته شد، پادشاهیاش ویران شد و سگان گوشت ملکه را خوردند. ادریس نپذیرفت برای قومش دعای باران کند، و بیست سال باران نبارید، در حالی که ستمگر بعدی پیروان او را آزار میداد، تا آنکه مردم توبه کردند. ادریس چون بازگشت، به پیروانش وعده داد که گشایش به دست یکی از فرزندانش، نوح، خواهد آمد، و آنگاه خدا او را بالا برد. صدوق این داستان را همچون پیشینهای نقل میکند: دورانی دراز از پنهانی، جامعهای آزاردیده و رهانندهای وعدهدادهشده.
شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، باب ۱ (غیبت ادریس)
حدیث شیعهمیراث شیعه
خانهٔ او در کوفه
بنا بر روایتهایی از امام صادق در الکافی، مسجد سهله در کوفه خانهٔ ادریس بود و او در آنجا خیاطی میکرد. همین مسجد با ابراهیم و خضر نیز پیوند دارد. به گفتهٔ سنت شیعه، مهدی پس از ظهور با خانوادهاش در آنجا ساکن خواهد شد.
کلینی، الکافی، ج ۳، کتاب الصلاة، باب مسجد السهلة · ویکیشیعه، «Al-Sahla Mosque»
هرمس و نخستین فیلسوف
تاریخمیراث اهل سنت
سه هرمس
ابومعشر، منجم بغدادی قرن نهم میلادی، از سه حکیم به نام هرمس سخن گفت. نخستین آنان پیش از طوفان میزیست و همان کسی بود که عبریان خنوخ و عربها ادریس مینامند. او از بیم ویرانیای که در راه بود، اهرام و پرستشگاههای مصر علیا را ساخت و همهٔ دانشها را بر دیوارهایشان نقش کرد تا بر جای بمانند. هرمس دوم پس از طوفان در بابل میزیست، و هرمس سوم، در مصر، دربارهٔ کیمیا نوشت. این داستان در نوشتههای عربی و سپس لاتینی بهگستردگی پخش شد.
فان بلادل، The Arabic Hermes (۲۰۰۹)، فصل ۴ · ابن جلجل، طبقات الاطباء
تاریخهرمسی
پیامبر صابئان
صابئان بتپرست حرّان، که تا دوران اسلامی بر جای ماندند، هرمس را همراه با آغاثاذیمون از پیامبران خود میشمردند. نویسندگان مسلمانِ ملل و نحل، مانند شهرستانی، این را ثبت کردهاند. این امر پیوند هرمس و ادریس و دانشهای کهن را استوارتر کرد.
شهرستانی، الملل و النحل · فان بلادل، The Arabic Hermes (۲۰۰۹)
بهائی
نخستین کسی که به فلسفه پرداخت
به نوشتهٔ بهاءالله، بنیانگذار آیین بهائی، در یکی از الواحش، نخستین کسی که خود را وقف فلسفه کرد ادریس بود. به گفتهٔ او، برخی او را هرمس هم خواندند، و او در هر زبانی نامی ویژه دارد. ویراستاران لوح حکمت این عبارت را در یادداشتهای خود بر آن لوح نقل کردهاند. در این یادداشتها سخن دیگری از او هم آمده است: او حکمت بلینوس (آپولونیوس)، حکیم متأخر، را به نوشتههای هرمسی بازمیگرداند.
بهاءالله، به نقل در یادداشتهای لوح حکمت، Tablets of Baháʼu'lláh (bahai.org)
مانوی
پیشروان مانی
مانی، بنیانگذار آیین مانوی در قرن سوم میلادی، خود را واپسین فرد از رشتهای از فرستادگان میدانست. کدکس مانی کلن مکاشفههایی را میآورد که گویا به آدم، سِتِل، انوش، سام و خنوخ داده شده بود. این مکاشفهها در آنجا گواه آن است که هر رسول راستین آنچه را در آسمان دید نوشت.
کدکس مانی کلن
در متون مقدسین آخرین زمان
مقدسین آخرین زمان
شهر صهیون
کتاب موسی، بخشی از «مروارید گرانبها» که از کتابهای مقدس مقدسین آخرین زمان است، دو باب بلند به خنوخ میدهد. او پیامبری جوان و کندزبان است و به این کار رغبتی ندارد، اما واعظی چنان نیرومند میشود که زمین میلرزد و رودها راه خود را برمیگردانند. او قومی به نام صهیون گرد میآورد، «یکدل و یکرأی»، که «فقیری در میانشان نبود». سرانجام کل شهر به آسمان برده میشود و این سخن بر سر زبانها میافتد: «صهیون گریخته است». مقدسین آخرین زمان چشم به راه بازگشت آن در آخرالزماناند.
کتاب موسی ۶:۲۶–۷:۶۹ (مروارید گرانبها) · ا. پ. شید و م. ل. بوئن، The Book of Moses (BYU RSC، ۲۰۲۱)، فصل مربوط به کتاب موسی ۷
مقدسین آخرین زمان
خدایی که میگرید
در رؤیایی تکاندهنده، خنوخ میبیند که خدا بر شرارت آدمیان میگرید. او میپرسد خدای آسمان، که قدوس و جاودان است، چگونه میتواند بگرید. خدا پاسخ میدهد: اشکهایش برای فرزندان خود اوست، که از یکدیگر نفرت دارند و رنج را برمیگزینند. نویسندگان مقدسین آخرین زمان اغلب به این بخش اشاره میکنند، به سبب تصویری که از خدایی صاحب احساس ترسیم میکند.
کتاب موسی ۷:۲۸–۴۰
مقدسین آخرین زمان
۴۳۰ سال
متون مقدسین آخرین زمان همچنین میگویند آدم خنوخ را در ۲۵ سالگی دستگذاری کرد و در ۶۵ سالگی برکت داد. این متون ۳۶۵ سالِ پیدایش را نگه میدارند، اما آن را جور دیگری میشمارند: خنوخ پس از ۶۵ سالگی ۳۶۵ سال با خدا راه رفت، پس هنگام برگرفته شدن ۴۳۰ ساله بود. کتاب موسی همچنین برای صهیون ۳۶۵ سال پیش از بالا برده شدنش میشمارد.
اصول و پیمانها ۱۰۷:۴۸–۴۹ · کتاب موسی ۷:۶۸؛ ۸:۱
تاریخ و پژوهش
تاریخ
نام
نام عبری حَنوخ از ریشهای به معنای وقف کردن یا تشرّف دادن میآید، همان ریشهٔ حنوکا، جشن تقدیس دوبارهٔ معبد. پژوهشگران غربی برای نام عربی ادریس خاستگاههای دیگری هم پیشنهاد کردهاند، اما هیچیک مقبول همگان نیفتاده است.
فرهنگ عبری براون–درایور–بریگز (Brown–Driver–Briggs)، ریشهٔ ح ن ک
تاریخ
انمدورانکی، پادشاه سیپار
فهرستهای پادشاهان بینالنهرین نام پادشاهانی را میآورند که پیش از طوفان فرمان راندند. در چند روایت، هفتمین آنان انمدورانکی (یا انمدورانا) از سیپار است، شهر شمش، خدای خورشید، و فرمانرواییای ۲۱٬۰۰۰ ساله به او نسبت میدهند. متنی بابلی میگوید شمش و اَدَد او را به انجمن خود درآوردند و رازهای غیبگویی را به او آموختند، و او آنها را به پیشگویان سپرد. بسیاری از پژوهشگران، بهویژه جیمز وندرکام، در او الگویی برای خنوخ دیدهاند: خنوخ نیز هفتم است، او نیز رازهای آسمانی مییابد، و عمرش ۳۶۵ سال است، به شمار روزهای سال خورشیدی. دیگران محتاطترند، و سث سندرز بخشهایی از این استدلال را «افسانهپردازی دانشگاهی» خوانده است.
و. گ. لمبرت، «Enmeduranki and Related Matters» (JCS 21، ۱۹۶۷) · ج. ک. وندرکام، Enoch and the Growth of an Apocalyptic Tradition (۱۹۸۴) · س. ل. سندرز، «Enoch's Imaginary Ancestor: From Ancient Babylonian Scholarship to Modern Academic Folklore»، JAJ 9.2 (۲۰۱۸)، ۱۵۵–۱۷۷
تاریخ
حکیمی که به آسمان رفت
سنت بینالنهرین از هفت حکیم فرزانه (اَپکالو) نیز سخن میگوید که پیش از طوفان تمدن را برای آدمیان آوردند. متنی آیینی از بابل میگوید هفتمین آنان، اوتوابزو، «به آسمان بالا رفت». ریکله بورگر، آشورشناس، در این همانندی نزدیکی با عروج خنوخ دید، و پژوهشگران بعدی، مانند آمار آنوس، مقایسهٔ او را پی گرفتند.
ر. بورگر، «Die Beschwörungsserie bīt mēseri und die Himmelfahrt Henochs» (JNES 33، ۱۹۷۴) · آ. آنوس، «On the Origin of Watchers» (JSP 19.4، ۲۰۱۰)
در میان سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
حدیث شیعهکابالا
خیاط و کفشگر
دو سنت به این بینندهٔ رؤیاهای پیش از طوفان سوزنی میدهند. در روایتهای شیعه او در خانهاش در کوفه خیاطی میکند، و در تاریخهای عمومی مسلمانان نخستین کسی است که جامه دوخت. در کابالا او کفشگری است که با هر بخیه آسمان و زمین را به هم میپیوندد. هیچیک از دو سنت برای شناساندن او به این پیشه نیازی ندارد، و هر دو آن را بخشی از قداست او میدانند: مردی که با خدا راه میرفت یا به مقامی بلند رسید، در همان حال با دستانش کار میکرد. پژوهشگران دربارهٔ نسبت این دو روایت همرأی نیستند. مایکل اشنایدر از خاستگاهی اسلامی برای داستان کفشگر دفاع کرده است، و موشه ایدل از سنتی گمشده دربارهٔ خنوخ در میان یهودیان اشکنازی. این پرسش هنوز باز است.
الکافی، ج ۳ (مسجد سهله) · م. اشنایدر، «Enoch, a Mystical Cobbler and Islamic Tradition» (Kabbalah 6، ۲۰۰۱) · م. ایدل، The Angelic World (۲۰۰۸)
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
نوشتههای منسوب (سودپیگرافا)ترگوممیراث اهل سنتبهائی
نخستین کاتبِ همه
تقریباً هر سنتی که خنوخ را به یاد میآورد قلمی در دست او میگذارد:
- یوبیلها او را نخستین کسی میداند که نوشتن آموخت.
- اول خنوخ او را کاتب عدالت میخواند، و در دوم خنوخ او در آسمان صدها کتاب مینویسد.
- ترگوم منسوب به یوناتان او را متاترون، کاتب بزرگ، مینامد.
- مورخان مسلمان ادریس را نخستین کسی میدانند که با قلم نوشت.
- سنت هرمسی او را پدر دانشها میداند، و لوحی از بهاءالله او را نخستین فیلسوف میخواند.
خود پیدایش از نوشتن چیزی نمیگوید. میتوان چنین دید که عمر کوتاه و پایان رازآلود او جایی خالی به جا گذاشت، و هر فرهنگی آن را با والاترین آرمان خود از دانش پر کرد.
یوبیلها ۴:۱۷ · اول خنوخ ۱۲:۴ · ترگوم منسوب به یوناتان، پیدایش ۵:۲۴ · ابن هشام، السیرة · الواح بهاءالله (Tablets of Baháʼu'lláh)، یادداشتهای لوح حکمت
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریمیدراشآبای کلیساتفسیر
آیا مرد؟
پیدایش این پرسش را باز میگذارد، و خوانندگان بسیاری کوشیدهاند پاسخی قطعی برایش بیابند.
- رسالهٔ عبرانیان آشکارا میگوید خنوخ مرگ را ندید.
- ربی اباهو، در برشیت ربا، به بدعتگذاران پاسخ داد که «برگرفتن» یعنی مردن.
- عارفان یهودی بعدها از همه فراتر رفتند و او را به فرشته بدل کردند.
- آبای کلیسا او را زنده نگه داشتند، اما وعده دادند که در پایان، در مقام یکی از دو شاهد، خواهد مرد.
- مفسران مسلمان دو دستهاند. در داستان کعب، ادریس زنده بالا برده میشود و سپس در آسمان چهارم میمیرد، اما بسیاری از مفسران بر آناند که او در آسمان یا در بهشت زنده است.
در بیشتر این خوانشها، خنوخ بالا برده میشود اما همچنان در حدی معین نگه داشته میشود. مفسران مسلمان خود این پرسش را با بالا برده شدن عیسی مقایسه کردهاند، پیامبر دیگری که به گفتهٔ قرآن خدا او را بالا برد.
عبرانیان ۱۱:۵ · برشیت ربا ۲۵:۱ · ترتولیان، دربارهٔ روح ۵۰ · طبری، ذیل ۱۹:۵۷
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
حدیث شیعهحدیث اهل سنتمیراث مسیحیمیراث یهودی
خنوخ، ایلیا و آن پنهان
خنوخ بارها با ایلیا جفت میشود. هر دو زنده برگرفته شدند. مسیحیان آن دو را دو شاهد روزهای آخر میدانند. بخاری دیدگاهی را نگه داشته است که الیاس را همان ادریس میداند، و ابن عربی بر آن بنا میکند. داستان غیبت ادریس نزد صدوق شباهت چشمگیری به زندگی ایلیا در اول پادشاهان دارد، هرچند ترتیب رویدادها فرق میکند. در آنجا ایلیا خشکسالی را اعلام میکند و کنار نهری پنهان میشود، و غرابها به او خوراک میرسانند (باب ۱۷). بعدها اخاب به اصرار ایزابل تاکستان نابوت را تصرف میکند، و ایلیا پیشگویی میکند که سگان ایزابل را خواهند خورد (باب ۲۱). در یهودیت، ایلیا کسی است که پیش از ماشیح بازمیگردد. در اندیشهٔ شیعه، ادریسِ پنهان، که بازمیگردد تا رهانندهای را نوید دهد، نخستین الگوی امام غایب است. یک خوانش این است: در این سنتها، مردی که بیآنکه بمیرد رفت، چهرهای میشود که مؤمنان انتظار رستگاری را در او مجسم میکنند.
کمال الدین، باب ۱ · اول پادشاهان ۱۷–۲۱؛ دوم پادشاهان ۲:۱۱؛ ۹:۳۶ · ملاکی ۴:۵ (در متن عبری ۳:۲۳) · مکاشفه ۱۱
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبرینوشتههای منسوب (سودپیگرافا)تاریخ
۳۶۵ یا ۳۶۴؟
پیدایش به خنوخ ۳۶۵ سال عمر میدهد، به اندازهٔ سال خورشیدی، و همین یکی از دلایلی است که پژوهشگران او را به سیپار، شهر خورشید، پیوند میدهند. کتاب نجوم، که به نام او نوشته شده، سالی ۳۶۴ روزه میآموزد. متون مقدسین آخرین زمان عدد ۳۶۵ را نگه میدارند، اما آن را به سالهای صهیون و به راه رفتن خنوخ با خدا نسبت میدهند. این عدد نماد شد، و هر جماعتی در آن تقویم یا معنایی را خواند که برایش اهمیت داشت.
پیدایش ۵:۲۳ · اول خنوخ ۷۲–۸۲ · اصول و پیمانها ۱۰۷:۴۹ · کتاب موسی ۷:۶۸