حبقوق، هشتمین تن از دوازده پیامبر کوچک (انبیای صغیر)، در کتاب مقدس نه پدری دارد، نه شهری و نه تاریخی. کتاب کوتاه او گفتوگویی است: از خدا میپرسد چرا بیدادگری بیکیفر میماند؛ پاسخ میشنود که خدا کلدانیان را برمیانگیزد؛ میپرسد خدای قدوس چگونه قومی را به کار میگیرد که از کیفردیدگانش بدتر است؛ و پاسخ میشنود که «مرد عادل به ایمان خود زیست خواهد نمود» (حبقوق ۲:۴). سنت یهودی (سدر عولام ربا ۲۰) او را در سلطنت منسی مینهد، و از همین رو کارت او اینجا آمده است؛ بیشتر پژوهشگران امروزی کتاب را به روزگار برآمدن بابل، در حدود سلطنت یهویاقیم، نسبت میدهند. تلمود میگوید او همهٔ فرمانها را در همین آیه خلاصه کرد؛ پولس و سپس لوتر بر آن بنا کردند؛ و اهل قمران آن را بر جماعت خود تطبیق دادند. نویسندگان مسلمان در مزمور پایانی کتاب او پیشگویی آمدن محمد را یافتند.
در کتاب مقدس عبری
کتاب مقدس عبری
«ای خداوند تا به کی فریاد برمیآورم»
کتاب چنین آغاز میشود: «وحی که حبقوق نبی آن را دید» (حبقوق ۱:۱). از پدر، سبط، شهر یا پادشاهی نام نمیبرد، و حبقوق در هیچ جای دیگر کتاب مقدس عبری نمیآید. او نخست از سوی قوم با خدا سخن میگوید: «ای خداوند تا به کی فریاد برمیآورم و نمیشنوی؟ تا به کی نزد تو از ظلم فریاد برمیآورم و نجات نمیدهی؟» (۱:۲). شریعت سست شده است و عدالت هرگز صادر نمیشود، «چونکه شریران عادلان را احاطه مینمایند. بنابراین عدالت معوج شده صادر میگردد» (۱:۴).
حبقوق ۱:۱–۴
کتاب مقدس عبری
کلدانیان و شکایت دوم
خدا پاسخ میدهد: «زیرا که اینک آن امت تلخ و تندخو، یعنی کلدانیان را برمیانگیزانم که در وسعت جهان میخرامند تا مسکنهایی را که از آن ایشان نیست به تصرف آورند» (حبقوق ۱:۶). این پاسخ پرسشی دشوارتر پیش میآورد: «چشمان تو پاکتر است از اینکه به بدی بنگری و به بیانصافی نظر نمیتوانی کرد. پس چرا خیانتکاران را ملاحظه مینمایی و حینی که شریر کسی را که از خودش عادلتر است میبلعد، خاموش میمانی؟» (۱:۱۳). کلدانی قومها را چون ماهی در دام میگیرد و سپس برای دام خود قربانی میگذراند (۱:۱۴–۱۷).
حبقوق ۱:۵–۱۷
کتاب مقدس عبری
دیدهبانگاه و رؤیا
«بر دیدهبانگاه خود میایستم و بر برج برپا میشوم. و مراقب خواهم شد تا ببینم که او به من چه خواهد گفت» (حبقوق ۲:۱). پاسخ رؤیایی است که باید نوشته شود: «رویا را بنویس و آن را بر لوحها چنان نقش نما که دونده آن را بتواند خواند. زیرا که رویا هنوز برای وقت معین است … اگرچه تاخیر نماید برایش منتظر باش زیرا که البته خواهد آمد» (۲:۲–۳). سپس آیهای میآید که کتاب بیش از همه با آن شناخته میشود: «اینک جان مرد متکبر در او راست نمیباشد، اما مرد عادل به ایمان خود زیست خواهد نمود» (۲:۴). واژهٔ عبری «اِمونا» افزون بر ایمان، معنای پایداری هم دارد.
حبقوق ۲:۱–۴
کتاب مقدس عبری
پنج وای
باقی باب ۲ سرودی طعنهآمیز است با پنج «وای» بر ستمگر: بر کسی که آنچه را از آن او نیست میافزاید، آشیانهٔ خود را بر جای بلند میسازد، «شهری به خون بنا میکند» (حبقوق ۲:۱۲)، همسایهاش را مست میکند و بر بتهای گنگ توکل دارد. در میان آنها این وعده آمده است: «زیرا که جهان از معرفت جلال خداوند مملو خواهد شد به نحوی که آبها دریا را مستور میسازد» (۲:۱۴؛ مقایسه کنید با اشعیا ۱۱:۹)، و باب با این سخن پایان مییابد: «اما خداوند در هیکل قدس خویش است پس تمامی جهان به حضور وی خاموش باشد» (۲:۲۰).
حبقوق ۲:۵–۲۰ · اشعیا ۱۱:۹
کتاب مقدس عبری
دعای حبقوق
باب ۳ مزموری است با عنوان «دعای حبقوق نبی بر شجونوت» (حبقوق ۳:۱)، با دستورهای موسیقایی همانند دستورهای مزامیر (۳:۱۹). این مزمور آمدن خدا را از جنوب وصف میکند: «خدا از تیمان آمد و قدوس از جبل فاران، سلاه. جلال او آسمانها را پوشانید و زمین از تسبیح او مملو گردید» (۳:۳). پایانش اعتمادی است بیهیچ نشانی از گشایش: «اگرچه انجیر شکوفه نیاورد و میوه در موها یافت نشود … لیکن من در خداوند شادمان خواهم شد و در خدای نجات خویش وجد خواهم نمود» (حبقوق ۳:۱۷–۱۸).
حبقوق ۳
تاریخ و پژوهش
تاریخمیراث یهودی
کی نبوت کرد؟
کتاب از هیچ پادشاهی نام نمیبرد. سدر عولام ربا، گاهشمار ربّانی، یوئیل و ناحوم و حبقوق را در سلطنت منسی مینهد (باب ۲۰)؛ کتاب پادشاهان تنها میگوید که در روزگار منسی «خداوند به واسطهٔ بندگان خود، انبیا تکلم نموده» (دوم پادشاهان ۲۱:۱۰)، بیآنکه نامشان را بیاورد. بیشتر پژوهشگران امروزی تاریخ کتاب را از روی کلدانیانش، یعنی بابلیان، تعیین میکنند. قدرت بابلیان با سقوط نینوا در ۶۱۲ پ.م. و نبرد کرکمیش در ۶۰۵ پ.م. بالا گرفت، و این پژوهشگران حبقوق را در روزگار یهویاقیم (۶۰۹–۵۹۸ پ.م.) و همروزگار ارمیا مینهند؛ برخی دیگر پایان سلطنت یوشیا را ترجیح میدهند.
سدر عولام ربا ۲۰ · دوم پادشاهان ۲۱:۱۰ · حبقوق ۱:۶ · Encyclopaedia Judaica، «Habakkuk»
تاریخ
پشر حبقوق
در میان نخستین طومارهای دریای مرده، که در ۱۹۴۷ در غار ۱ قمران پیدا شد، تفسیری (پِشِر) بر حبقوق ۱–۲ هست با نشانهٔ 1QpHab. این تفسیر نبوت را پیشگویی تاریخ جماعت خود میخواند: کلدانیان در آن کتیم میشوند، که معمولاً آنان را رومیان میدانند، و شریر «کاهن شریر» میشود، دشمن معلم عدالتِ این فرقه. به گفتهٔ پشر، خدا به حبقوق نگفت این دوران کی به سر میرسد، اما «همهٔ رازهای سخنان بندگانش، پیامبران» را بر معلم آشکار کرد (1QpHab ۷:۱–۵). پشر حبقوق ۲:۴ را بر «همهٔ کسانی که در خاندان یهودا شریعت را به جا میآورند» تطبیق میدهد، کسانی که خدا رهایشان خواهد کرد «به سبب رنجشان و به سبب ایمانشان به معلم عدالت» (1QpHab ۸:۱–۳).
1QpHab (پشر حبقوق)، ستونهای ۲، ۷–۸ · گ. ورمش، The Complete Dead Sea Scrolls in English
در سنت یهودی
تلمود
همهٔ فرمانها در یک فرمان
ربی سیملای میآموخت که ۶۱۳ فرمان به موسی داده شد، و پیامبران پسین آنها را در اصلهایی هرچه کمتر گرد آوردند: داود در یازده (مزامیر ۱۵)، اشعیا در شش (اشعیا ۳۳:۱۵)، میکاه در سه (میکاه ۶:۸)، و باز اشعیا در دو (اشعیا ۵۶:۱). سپس پیشنهاد میشود که عاموس آنها را به یکی رساند: «مرا بطلبید و زنده بمانید» (عاموس ۵:۴)؛ اما راو نحمان بر یصحاق اعتراض میکند که این سخن میتواند به معنای طلبیدن خدا در سراسر تورات باشد. تلمود سرانجام میگوید: چنین نیست، بلکه حبقوق آمد و همه را بر یک اصل استوار کرد: «مرد عادل به ایمان خود زیست خواهد نمود» (حبقوق ۲:۴).
تلمود بابلی، مکوت ۲۳ب–۲۴الف
کابالا
پسر زن شونمی
زوهر حبقوق را همان پسری میداند که الیشع به زن شونمی وعده داد، «در این وقت موافق زمان حیات، پسری در آغوش خواهی گرفت» (دوم پادشاهان ۴:۱۶)، و بعدها او را از مرگ زنده کرد (۴:۳۲–۳۷). زوهر نام «حَوَقّوق» را از «حیبّوق»، یعنی در آغوش گرفتن، میگیرد و میگوید این نام به دو آغوش اشاره دارد: آغوش مادرش، و آغوش الیشع، هنگامی که بر کودک مرده دراز کشید و او را زنده کرد. سنت ربّانی به همین سان یونس را همان پسر بیوهزنی دانست که ایلیا زندهاش کرد (نک. مدخل یونس).
زوهر ۱:۷؛ ۲:۴۴–۴۵ · دوم پادشاهان ۴:۸–۳۷
تلمودمیراث یهودی
شاووعوت و دیدهبانگاه
تلمود قرائتی از حبقوق را هفطارای شاووعوت، عید عطای تورات، قرار میدهد (مگیلا ۳۱الف)؛ مفسران این گزینش را با رؤیای آمدن خدا از تیمان و فاران توضیح میدهند و آن را وحی سینا میخوانند. جایی که این عید را دو روز نگه میدارند، حبقوق ۲:۲۰–۳:۱۹ را در روز دوم میخوانند. تلمود همچنین میگوید حونیِ دایرهکش دایرهای کشید و درون آن برای باران دعا کرد، و در این کار همان کرد که حبقوق کرد، آنجا که گفت «بر دیدهبانگاه خود میایستم» (حبقوق ۲:۱؛ تعنیت ۲۳الف).
تلمود بابلی، مگیلا ۳۱الف؛ تعنیت ۲۳الف
در عهد جدید و سنت مسیحی
عهد جدید
«عادل به ایمان زیست خواهد نمود»
پولس دو بار حبقوق ۲:۴ را چون چکیدهٔ انجیل خود نقل میکند: «که در آن عدالت خدا مکشوف میشود، از ایمان تا ایمان، چنانکه مکتوب است که عادل به ایمان زیست خواهد نمود» (رومیان ۱:۱۷)، و «اما واضح است که هیچکس در حضور خدا از شریعت عادل شمرده نمیشود، زیرا که ‹عادل به ایمان زیست خواهد نمود›» (غلاطیان ۳:۱۱). رسالهٔ عبرانیان حبقوق ۲:۳–۴ را به صورت یونانیاش میآورد: «لکن عادل به ایمان زیست خواهد نمود و اگر مرتد شود نفس من با وی خوش نخواهد شد» (عبرانیان ۱۰:۳۷–۳۸). در کتاب اعمال، پولس اهل کنیسهٔ انطاکیهٔ پیسیدیه را با حبقوق ۱:۵ هشدار میدهد (اعمال رسولان ۱۳:۴۱).
رومیان ۱:۱۷ · غلاطیان ۳:۱۱ · عبرانیان ۱۰:۳۷–۳۸ · اعمال رسولان ۱۳:۴۰–۴۱
میراث مسیحیتاریخ
لوتر و اصلاح دینی
مارتین لوتر در دیباچهٔ آثار لاتینی خود (۱۵۴۵) به یاد میآورد که از عبارت «عدالت خدا» در رومیان ۱:۱۷ بیزار بود، تا آنکه معنای آن را در سخنان پس از آن یافت، «عادل به ایمان زیست خواهد نمود»: عدالت خدا همان است که عادل به موهبت خدا، یعنی ایمان، با آن زندگی میکند. «ناگهان حس کردم از نو زاده شدهام و از دروازههایی گشوده به خودِ بهشت درآمدهام.» عادل شمرده شدن تنها به ایمان آموزهٔ محوری اصلاح دینی شد؛ شورای ترنت پاسخ داد که ایمان آغاز و ریشهٔ عادل شمرده شدن است، اما نه ایمانِ تنها.
لوتر، دیباچهٔ آثار لاتینی (۱۵۴۵) · شورای ترنت، نشست ششم (۱۵۴۷)، باب ۸ و قانون ۹
اپوکریفا (کتب قانونی ثانی)نوشتههای منسوب (سودپیگرافا)
خوراکی برای دانیال
در بل و اژدها، یکی از افزودههای یونانی کتاب دانیال، حبقوق آش و نان برای دروگران در یهودیه میبرد که فرشتهای به او میگوید این خوراک را نزد دانیال در چاه شیران ببرد. او اعتراض میکند که هرگز بابل را ندیده است؛ فرشته موی سرش را میگیرد و او را به آنجا میبرد. دانیال میگوید «ای خدا، مرا به یاد آوردی» و میخورد، و فرشته حبقوق را به جای خودش بازمیگرداند (بل و اژدها ۳۳–۳۹). یکی از متنهای یونانی او را لاوی میخواند؛ زندگی پیامبران، اثری یهودی که مسیحیان آن را نگه داشتند، او را از سبط شمعون میداند.
بل و اژدها ۳۳–۳۹ · بل و اژدها ۱ (متن یونانی کهن) · زندگی پیامبران ۱۲
آبای کلیسامیراث مسیحی
گاو و الاغ
جایی که متن عبری حبقوق ۳:۲ «در میان سالها» دارد، ترجمهٔ یونانی هفتادتنان، به ترجمهٔ انگلیسی برنتون، چنین میخواند: «در میان دو جاندار شناخته خواهی شد». پدران کلیسا این عبارت را، همراه با اشعیا ۱:۳، «گاو مالک خویش را و الاغ آخور صاحب خود را میشناسد»، پیشگویی گاو و الاغ کنار آخور میدانستند، و انجیل منسوب به متی (باب ۱۴) در داستان میلاد هر دو آیه را نقل میکند. باب ۳ را در نمازهای کلیساها چون سرودی میخوانند: چهارمین سرود از سرودهای کتاب مقدسیِ نماز سحرگاهی بیزانسی است، و یکی از سرودهای نماز صبح جمعه در آیین رومی.
حبقوق ۳:۲ (ترجمهٔ هفتادتنان) · اشعیا ۱:۳ · انجیل منسوب به متی ۱۴
در سنت اسلامی
میراث اهل سنت
حبقوق و ستایشی که زمین را پر کرد
قرآن از حبقوق نام نمیبرد. منابع عربی او را حبقوق یا حیقوق مینامند. نویسندگان مسلمانی که در کتاب مقدس در پی نشانههای محمد بودند، از جمله ابن قتیبه و علی بن ربن طبری، نومسلمان قرن نهم، به کتاب او استناد کردند. بیش از همه، این نویسندگان مزموری را که در آن «خدا از تیمان آمد و قدوس از جبل فاران … و زمین از تسبیح او مملو گردید» (حبقوق ۳:۳) پیشگویی آمدن پیامبر خواندند: فاران را، جایی که اسماعیل در آن ساکن شد (پیدایش ۲۱:۲۱)، کوههای مکه دانستند، و «تسبیح» را یادآور نام او، محمد، یعنی «ستوده»، شمردند. یهودیان و مسیحیان آن را رؤیای خدای سینا میخوانند (مقایسه کنید با تثنیه ۳۳:۲).
حبقوق ۳:۳ · علی بن ربن طبری، کتاب الدین و الدولة · ک. آدانگ، Muslim Writers on Judaism and the Hebrew Bible (۱۹۹۶) · پیدایش ۲۱:۲۱
حدیث شیعهمیراث شیعه
رضا و رأسالجالوت
در گزارش ابن بابویه (شیخ صدوق) از مناظرهٔ امام علی بن موسی الرضا با رأسالجالوت، امام از قول حبقوق نقل میکند که خدا بیان روشن را از کوه فاران آورد و آسمانها از ستایش احمد و امت او پر شد. به نقل امام، حبقوق همچنین گفت پس از ویرانی بیتالمقدس کتابی تازه خواهد آمد، و امام این کتاب را قرآن میداند. بنا بر این گزارش، رأسالجالوت پاسخ داد که حبقوق بهراستی چنین گفته است و او آن را انکار نمیکند. این عبارت با متن کتاب مقدس فرق دارد. دربارهٔ خود مناظره، نک. مدخل علی بن موسی الرضا. نام حبقوق در دعای ام داود نیز در شمار پیامبران آمده است؛ شیعیان این دعا را در نیمهٔ رجب میخوانند.
ابن بابویه (شیخ صدوق)، عیون اخبار الرضا، ج ۱ · شیخ طوسی، مصباح المتهجد (دعای ام داود)
زیارتگاهها
میراث یهودیدروزیتاریخ
حوقوق در جلیل
سنت یهودی آرامگاه او را در حوقوق (همان حقوقِ یوشع ۱۹:۳۴) در جلیل مینهد، در غرب دریاچهٔ جلیل و نزدیک روستای امروزی کداریم. شموئیل بن شمشون در ۱۲۱۰ م. از آرامگاه او در کفر حوقوق خبر داد، و مناحم بن پرص حبرونی در ۱۲۱۵ آن را نزدیک چشمهای دید. روستای عربنشین یاقوق، که نام کهن را نگه داشته بود، در همین مکان قرار داشت و در ۱۹۴۸ متروک شد. زائران یهودی و دروزی هنوز به زیارت این آرامگاه میروند. شکاکان میگویند این سنت شاید از شباهت دو نام حوقوق و حَوَقّوق پدید آمده باشد.
یوشع ۱۹:۳۴ · شموئیل بن شمشون، نامهٔ سفر (۱۲۱۰) · مناحم بن پرص حبرونی (۱۲۱۵) · حوقوق، جلیل
میراث یهودیمیراث شیعهمیراث مسیحیتاریخ
تویسرکان و کلا
برج آرامگاهی آجری نزدیک تویسرکان در استان همدان ایران، که به بقعهٔ حبقوق شناخته میشود، آرامگاه او شمرده میشود و یهودیان و مسلمانان هر دو آن را گرامی میدارند؛ داوید دبیت هیلل، جهانگرد، در حدود ۱۸۲۴ سنت یهودیان محل را در این باره شنید. سنت مسیحی گور دیگری را میشناخت: سوزومن، مورخ کلیسا، گزارش میدهد که در روزگار تئودوسیوس بقایای حبقوق در خواب بر زبنوس، اسقف الئوتروپولیس، در کلا آشکار شد، و بقایای میکاه در ده ستادیونی آنجا (تاریخ کلیسا ۷.۲۹).
دانشنامهٔ ایرانیکا، «Ḥabaquq, tomb of» · سوزومن، تاریخ کلیسا ۷.۲۹
مقایسهٔ سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریتلمودعهد جدیدمیراث مسیحی
یادداشت نویسنده: یک آیه، خوانشهای بسیار
کمتر آیهای را به اندازهٔ حبقوق ۲:۴ به شیوههای گوناگون خواندهاند. در بافت خودش، معنای آیه این است که مرد عادل با استوار ماندن از بلای در پیش جان به در میبرد. پشر قمران آن را وفاداری به شریعت و به معلم عدالت دانست؛ تلمود، اصلی یگانه که همهٔ ۶۱۳ فرمان را میتوان در آن گرد آورد؛ پولس، گواه آنکه عدالت از ایمان میآید نه از اعمال شریعت؛ و لوتر، دروازهٔ اصلاح دینی. مفسران هنوز بحث میکنند که خوانش پولس تا چه اندازه با مقصود پیامبر سازگار است. خوانندگان مسلمان به جای این آیه به مزمور پایانی نگریستند و آن را پیشگویی آمدن پیامبر دانستند.
حبقوق ۲:۴ · 1QpHab ۸:۱–۳ · مکوت ۲۳ب–۲۴الف · رومیان ۱:۱۷