هوشع پسر بئیری در پادشاهی شمالی اسرائیل نبوت کرد، در دهههای پیش از آنکه این پادشاهی در ۷۲۲ پ.م. به دست آشور بیفتد، و کتابش نخستین کتاب از کتابهای دوازده پیامبر است. این کتاب نبوت او را به روزگار عزیا و یوتام و آحاز و حزقیا، پادشاهان یهودا، و یربعام دوم، پادشاه اسرائیل، نسبت میدهد؛ نام عزیا نخست آمده است، و از همین رو کارت هوشع در اینجا جای دارد. خدا به او فرمود با جومر، «زنی زانیه»، ازدواج کند و بر فرزندانشان نامهایی از داوری بگذارد، و او خانهٔ خود را تصویری ساخت از بیوفایی اسرائیل به خدا و از محبتی که از او دست نمیکشد. در یهودیت ندای او، «ای اسرائیل … بازگشت نما»، نام خود را به «شنبهٔ بازگشت» داده است؛ در انجیل متی، عیسی دو بار سخن او را نقل میکند: «رحمت میخواهم نه قربانی»، و متی سخن دیگرش، «از مصر پسر خود را خواندم»، را بر عیسی تطبیق میدهد. قرآن نامی از او نمیبرد، و مورخان مسلمان دربارهٔ او چیزی نمیگویند یا اندک میگویند.
در کتاب مقدس عبری
کتاب مقدس عبری
پیامبر و پادشاهان روزگارش
کتاب با این سخن آغاز میشود که کلام خداوند در ایام عزیا و یوتام و آحاز و حزقیا، پادشاهان یهودا، و در ایام یربعام بن یوآش، پادشاه اسرائیل، بر هوشع بن بئیری نازل شد (هوشع ۱:۱). یربعام دوم در روزگار عزیا سلطنت میکرد و فهرست تا حزقیا پیش میرود؛ پس به گفتهٔ کتاب، نبوت او چند دهه به درازا کشید. نام او، هوشع، به معنای «نجات» است؛ یوشع پیش از آنکه موسی نامش را دگرگون کند همین نام را داشت (اعداد ۱۳:۱۶، «هوشع»)، و آخرین پادشاه اسرائیل، هوشع بن ایلا، نیز چنین نامی داشت (دوم پادشاهان ۱۷:۱).
هوشع ۱:۱ · اعداد ۱۳:۱۶ · دوم پادشاهان ۱۷:۱
کتاب مقدس عبری
جومر و فرزندان
«برو و زنی زانیه و اولاد زناکار برای خود بگیر زیرا که این زمین از خداوند برگشته، سخت زناکار شدهاند» (هوشع ۱:۲). او با جومر دختر دبلایم ازدواج کرد، و نام هر فرزند پیامی بود: پسری به نام یزرعیل، «خدا میکارد»، زیرا «انتقام خون یزرعیل را از خاندان ییهو خواهم گرفت» (۱:۴)؛ دختری به نام لوروحامه، «رحمتنایافته»، «زیرا بار دیگر بر خاندان اسرائیل رحمت نخواهم فرمود» (۱:۶)؛ و پسری به نام لوعمی، «نه قوم من» (۱:۹). بیدرنگ این نامها وارونه میشوند: «در مکانی که به ایشان گفته میشد شما قوم من نیستید، در آنجا گفته خواهد شد پسران خدای حی میباشید» (۱:۱۰؛ در متن عبری ۲:۱).
هوشع ۱:۲–۱۱
کتاب مقدس عبری
همسر بیوفا
در باب ۲ خدا چون شوهری سخن میگوید که به او خیانت شده است: همسرش عطایای او، «گندم و شیره و روغن» را، از بعل دانست (هوشع ۲:۸). با این همه، خدا میگوید: «او را فریفته، به بیابان خواهم آورد و سخنان دلاویز به او خواهم گفت» (۲:۱۴)، و آن زن او را «ایشی»، یعنی شوهر من، خواهد خواند و دیگر «بعلی»، یعنی سرور من، نخواهد گفت (۲:۱۶). «و تو را تا به ابد نامزد خود خواهم ساخت» (۲:۱۹). در باب ۳ به هوشع گفته میشود: «بار دیگر برو و زنی را که محبوبهٔ شوهر خود و زانیه میباشد دوست بدار، چنانکه خداوند بنیاسرائیل را دوست میدارد» (۳:۱)؛ او آن زن را به نقره و جو میخرد. متن نمیگوید این زن همان جومر است یا نه.
هوشع ۲:۲–۲۳ · هوشع ۳:۱–۵
کتاب مقدس عبری
«رحمت را پسند کردم و نه قربانی را»
قوم میگویند: «بیایید نزد خداوند بازگشت نماییم زیرا که او دریده است و ما را شفا خواهد داد … بعد از دو روز ما را زنده خواهد کرد. در روز سوم ما را خواهد برخیزانید» (هوشع ۶:۱–۲). خدا در توبهٔ آنان تردید دارد: «نیکویی تو مثل ابرهای صبح و مانند شبنم است که بزودی میگذرد» (۶:۴). سپس آیهای میآید که بعدها در انجیلها نقل شد: «زیرا که رحمت را پسند کردم و نه قربانی را و معرفت خدا را بیشتر از قربانیهای سوختنی» (۶:۶). واژهٔ عبری «رحمت» در اینجا حِسِد است، یعنی محبتی وفادار. هوشع در جای دیگر هشدار میدهد: «باد را کاشتند، پس گردباد را خواهند دروید» (۸:۷).
هوشع ۶:۱–۶ · هوشع ۸:۷
کتاب مقدس عبری
«هنگامی که اسرائیل طفل بود»
در باب ۱۱ خدا چون پدری سخن میگوید: «هنگامی که اسرائیل طفل بود او را دوست داشتم و پسر خود را از مصر خواندم» (هوشع ۱۱:۱). «و من راه رفتن را به افرایم تعلیم دادم و او را به بازوها برداشتم» (۱۱:۳). هرچه بیشتر خوانده شدند، بیشتر از پی بعلها رفتند؛ با این همه، خدا نمیتواند از آنان دست بکشد: «ای افرایم چگونه تو را ترک کنم … دل من در اندرونم منقلب شده و رقتهای من با هم مشتعل شده است»، «زیرا خدا هستم و انسان نی و در میان تو قدوس هستم» (۱۱:۸–۹). باب ۱۲ کشتی گرفتن یعقوب با فرشته را به یاد میآورد (۱۲:۳–۴؛ نک. مدخل یعقوب).
هوشع ۱۱:۱–۹ · هوشع ۱۲:۳–۴
کتاب مقدس عبری
«ای اسرائیل … بازگشت نما»
کتاب با ندای توبه پایان مییابد: «ای اسرائیل بسوی یهوه خدای خود بازگشت نما زیرا بهسبب گناه خود لغزیدهای. با خود سخنان گرفته، بسوی خداوند بازگشت نمایید» (هوشع ۱۴:۱–۲؛ در متن عبری ۱۴:۲–۳). خدا پاسخ میدهد: «ارتداد ایشان را شفا داده، ایشان را مجاناً دوست خواهم داشت» (۱۴:۴). آیهٔ آخر خواننده را خطاب میکند: «کیست مرد حکیم که این چیزها را بفهمد … زیرا طریقهای خداوند مستقیم است و عادلان در آنها سلوک مینمایند» (۱۴:۹).
هوشع ۱۴
در سنت یهودی
تلمودمیدراش
نخستینِ چهار پیامبر
تلمود میگوید چهار پیامبر در یک دوره نبوت کردند، هوشع و اشعیا و عاموس و میکاه، و هوشع بزرگترین آنان بود (پسحیم ۸۷الف). تلمود با خواندن «ابتدای کلام خداوند به هوشع» (هوشع ۱:۲) نتیجه میگیرد که او نخستینِ این چهار تن بود. اگر کتاب او پیش از اشعیا نیامده، از آن روست که کوتاه است و همراه با کتابهای واپسین پیامبران، حجی و زکریا و ملاکی، نوشته شد تا از میان نرود (بابا بترا ۱۴ب). میدراش هوشع را از نسل روبین میداند، و این را پاداش روبین میشمارد، نخستین کسی که توبه کرد (برشیت ربا ۸۴:۱۹؛ نک. مدخل روبین).
تلمود بابلی، پسحیم ۸۷الف · تلمود بابلی، بابا بترا ۱۴ب · برشیت ربا ۸۴:۱۹
تلمود
«ایشان را با امتی دیگر عوض کن»
تلمود این ازدواج را درسی برای خود پیامبر میداند. خدا به هوشع گفت که فرزندانش، یعنی اسرائیل، گناه کردهاند؛ هوشع به جای شفاعت برای آنان پاسخ داد که همهٔ جهان از آنِ خداست، پس ایشان را با امتی دیگر عوض کند. خدا به او فرمود زنی بدکاره بگیرد و از او فرزندانی بیاورد، و سپس او را از خود براند. هوشع گفت به خاطر فرزندان نمیتواند. خدا پاسخ داد: اگر هوشع نمیتواند از زنی با وفاداری مشکوک و از فرزندانش جدا شود، خدا نیز نمیتواند از اسرائیل جدا شود. هوشع دریافت و برای اسرائیل دعا کرد، و سه حکمِ نهفته در نام فرزندانش به برکت بدل شد (پسحیم ۸۷الف–ب).
تلمود بابلی، پسحیم ۸۷الف–ب
میراث یهودی
ازدواج یا رؤیا؟
تلمود این ازدواج را رویدادی واقعی میداند. موسی بن میمون در دلالة الحائرین بر آن است که این ماجرا تنها در رؤیای نبوت روی داد: او دربارهٔ فرمانِ گرفتن «زنی زانیه» و نام نهادن بر فرزندان، به ترجمهٔ انگلیسی فریدلندر، مینویسد: «همهٔ اینها در رؤیای نبوت گذشت.» همین را دربارهٔ عریان و پابرهنه راه رفتن اشعیا، به پهلو خوابیدن حزقیال، و پنهان کردن کمربند ارمیا در کنار فرات نیز میگوید.
موسی بن میمون، دلالة الحائرین، بخش ۲، فصل ۴۶ · اشعیا ۲۰:۲–۳ · حزقیال ۴
میراث یهودی
شنبهٔ بازگشت
شنبهٔ میان روش هشانا و یوم کیپور را شبات شوواه، یعنی «شنبهٔ بازگشت»، مینامند، به سبب نخستین واژهٔ قرائت انبیای آن روز، هوشع ۱۴:۱–۹ (در متن عبری ۱۴:۲–۱۰): «ای اسرائیل … بازگشت نما». جماعتهای اشکنازی یوئیل ۲:۱۵–۲۷ را بر آن میافزایند و جماعتهای سفاردی میکاه ۷:۱۸–۲۰ را. سخنان هوشع در نماز روزانه نیز جای دارد: هنگامی که بند تفیلینِ دست را دور انگشت میانی میپیچند، این آیهها را میخوانند: «و تو را تا به ابد نامزد خود خواهم ساخت …» (هوشع ۲:۱۹–۲۰؛ در متن عبری ۲:۲۱–۲۲).
شولحان عاروخ، اوراح حییم ۴۲۸:۸ · هوشع ۲:۱۹–۲۰؛ ۱۴:۱–۹
در عهد جدید و سنت مسیحی
عهد جدید
«رحمت میخواهم نه قربانی»
در انجیل متی، عیسی دو بار هوشع ۶:۶ را نقل میکند. هنگامی که فریسیان بر همسفره شدن او با باجگیران و گناهکاران خرده میگیرند، پاسخ میدهد: «لکن رفته، این را دریافت کنید که ‹رحمت میخواهم نه قربانی›، زیرا نیامدهام تا عادلان را بلکه گناهکاران را به توبه دعوت نمایم» (متی ۹:۱۳). هنگامی که بر شاگردانش خرده میگیرند که در روز سبت خوشه چیدهاند، میگوید: «اگر این معنی را درک میکردید که رحمت میخواهم نه قربانی، بیگناهان را مذمت نمینمودید» (متی ۱۲:۷). هیچ انجیل دیگری این آیه را نقل نمیکند.
متی ۹:۱۰–۱۳؛ ۱۲:۱–۸ · هوشع ۶:۶
عهد جدیدمیراث مسیحی
«از مصر پسر خود را خواندم»
متی مینویسد که عیسای کودک تا مرگ هیرودیس در مصر ماند، «تا کلامی که خداوند به زبان نبی گفته بود تمام گردد که ‹از مصر پسر خود را خواندم›» (متی ۲:۱۵). در هوشع این پسر اسرائیل است که در خروج از مصر فراخوانده شد. متی از متن عبری پیروی میکند؛ ترجمهٔ یونانی هفتادتنان «فرزندان او» دارد. مفسران مسیحی این آیه را به شیوهٔ پیشنمونهشناسی میخوانند: عیسی سرگذشت اسرائیل را از نو میزید. بسیاری از پژوهشگران جدید یادآور میشوند که هوشع از گذشته سخن میگوید، نه از ماشیحی در آینده.
متی ۲:۱۳–۱۵ · هوشع ۱۱:۱
عهد جدیدآبای کلیسا
قومی که قوم نبودند
پولس نامهای وارونهشدهٔ هوشع را بر غیریهودیان تطبیق میدهد: «چنانکه در هوشع هم میگوید: ‹آنانی را که قوم من نبودند، قوم خود خواهم خواند و او را که دوست نداشتم محبوبهٔ خود›» (رومیان ۹:۲۵–۲۶)، و اول پطرس ۲:۱۰ نیز چنین میکند. سخن پولس، «ای موت نیش تو کجا است؟» (اول قرنتیان ۱۵:۵۵)، اقتباسی از هوشع ۱۳:۱۴ است. آگوستین اذعان کرد که «هوشع نبی چنان ژرف سخن میگوید که دریافتن مقصودش کاری پررنج است»، و «در روز سوم ما را خواهد برخیزانید» (هوشع ۶:۲) را پیشگویی رستاخیز دانست (شهر خدا، کتاب ۱۸، فصل ۲۸).
رومیان ۹:۲۵–۲۶ · اول پطرس ۲:۱۰ · اول قرنتیان ۱۵:۵۵ · آگوستین، شهر خدا، کتاب ۱۸، فصل ۲۸
نوشتههای منسوب (سودپیگرافا)میراث مسیحیمیراث یهودی
زندگی، مرگ و یادروز
کتاب زندگی پیامبران، اثری یهودی که در دستنوشتههای مسیحی بر جا مانده است، میگوید هوشع از بلموت در سبط یساکار بود و در آرامش در سرزمین خود به خاک سپرده شد. این اثر میافزاید که او نشانهای داد: خداوند هنگامی به زمین خواهد آمد که بلوطی در شیلوه خودبهخود به دوازده بلوط شکافته شود. کلیساهای ارتدکس شرقی یادروز او را در ۱۷ اکتبر برگزار میکنند. سنت یهودی آرامگاهی از آنِ هوشع را در گورستان قدیم صفد در جلیل نشان میدهد.
زندگی پیامبران ۵ · تقویم ارتدکس (۱۷ اکتبر) · صفد، گورستان قدیم
در سنت اسلامی
قرآنمیراث اهل سنت
پیامبری که قرآن نامش را نمیبرد
قرآن نامی از هوشع نمیبرد. در قرآن خدا دربارهٔ موسی میگوید: «از پی او پیغمبران فرستادیم» (قرآن ۲:۸۷، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و از «رسولانی هم که شرح حال آنها را از پیش بر تو حکایت کردیم و آنهایی را که حکایت ننمودیم» سخن میگوید (۴:۱۶۴). از این رو سنت اسلامی پیامبرانی بسیار بیش از آنان که قرآن نام میبرد ممکن میداند؛ اما مورخان مسلمان، که داستان اشعیا (شعیا) و ارمیا را به تفصیل بازمیگویند، دربارهٔ هوشع چیزی نمیگویند یا اندک میگویند. ترجمههای عربی کتاب مقدس او را هوشع بن بئیری مینامند.
قرآن ۲:۸۷؛ ۴:۱۶۴؛ ۴۰:۷۸ · کتاب مقدس عربی ون دایک، هوشع ۱:۱
قرآن
بازگشت به سوی خدا
واژهٔ محوری هوشع، «بازگشت» (به عبری شوو)، همتایی نزدیک در واژهٔ قرآنی «توبه» دارد، که ریشهاش نیز به معنای «بازگشتن» است. قرآن خدا را «التواب» میخواند (قرآن ۲:۳۷)، که الهی قمشهای آن را «بسیار توبهپذیر» ترجمه کرده است: کسی که به سوی بازگشتگان بازمیگردد. «همانا خدا آنان را که پیوسته به درگاهش توبه کنند … دوست میدارد» (۲:۲۲۲، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و «هرگز از رحمت … خدا نا امید مباشید، البته خدا همه گناهان را … خواهد بخشید» (۳۹:۵۳).
قرآن ۲:۳۷؛ ۲:۲۲۲؛ ۳۹:۵۳
مقایسهٔ سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریمیراث یهودیعهد جدیدقرآن
یادداشت نویسنده: خدا در مقام شوهر و پدر
هوشع نخستین پیامبری است که عهد خدا با اسرائیل را در تصویر پیوند زناشویی میپروراند، و اسرائیل را پسر خدا نیز میخواند. سنت یهودی هر دو تصویر را نگه داشت: ربیها غزل غزلها را سرود عاشقانهٔ میان خدا و اسرائیل خواندند، و آیههای نامزدی هوشع را هنگام بستن تفیلین میخوانند. مسیحیت این دو تصویر را به کلیسا، در مقام عروس مسیح (افسسیان ۵:۲۵–۳۲)، و به عیسی، در مقام پسری که از مصر فراخوانده شد، منتقل کرد. قرآن هیچیک را به کار نمیبرد: دربارهٔ خدا میگوید «نه کسی فرزند اوست و نه او فرزند کسی است» (قرآن ۱۱۲:۳، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و این ادعا را رد میکند: «ما پسران خدا و دوستان اوییم» (۵:۱۸). با این همه، قرآن نیز از رحمتی سخن میگوید که «همه موجودات را فرا گرفته» است (۷:۱۵۶): اختلاف سنتها بیشتر بر سر تصویرهای هوشع است تا بر سر پیام او.
هوشع ۲:۱۹؛ ۱۱:۱ · افسسیان ۵:۲۵–۳۲ · قرآن ۵:۱۸؛ ۷:۱۵۶؛ ۱۱۲:۳
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریمیدراشعهد جدیدقرآن
یادداشت نویسنده: رحمت و قربانی
سخن هوشع، «رحمت را پسند کردم و نه قربانی را»، در هر سنت در لحظهای سرنوشتساز به کار آمده است. به روایت آووت د-ربی ناتان، پس از ویرانی معبد در ۷۰ م.، ربان یوحانان بن زکای شاگردش ربی یهوشوع را با همین آیه تسلی داد: نیکوکاری همانگونه کفاره میکند که قربانی میکرد. در انجیل متی، عیسی با این آیه از همسفره شدنش با گناهکاران دفاع میکند. قرآن دربارهٔ چارپایانی که در حج قربانی میشوند میگوید گوشت و خوراک آنها به خدا نمیرسد، «لیکن تقوای شماست که به … او خواهد رسید» (قرآن ۲۲:۳۷، ترجمهٔ الهی قمشهای). در هیچیک از این سنتها این آیه عبادت را باطل نمیکند؛ میگوید چه چیزی به عبادت ارزش میدهد.
هوشع ۶:۶ · آووت د-ربی ناتان، نسخهٔ الف، فصل ۴ · متی ۹:۱۳ · قرآن ۲۲:۳۷