یترون، کاهن مدیان، به موسی پناه داد، دخترش را به همسری او درآورد و بعدها اندرزی به او داد که دادگاههای بنیاسرائیل بر پایهٔ آن سامان یافت؛ چون خبر خروج را شنید، خدای اسرائیل را متبارک خواند و قربانی گذراند. قرآن از شعیب سخن میگوید، پیامبری که به سوی مردم مدین فرستاده شد. او آنان را به پرستش خدا و تمام دادن کیل و وزن فراخواند و قومش او را نپذیرفتند. قرآن همچنین از پیرمردی در مدین یاد میکند که دخترش را به همسری موسی داد. بسیاری از مفسران مسلمان این دو را یکی دانستند و شعیب را پدرزن موسی شمردند، و دیگران آنان را دو مرد جدا میدانستند. دروزیان شعیب را برترین پیامبر خود میدانند، و پژوهشگران جدید این پرسش را پیش کشیدهاند که آیا پرستش خدای اسرائیل در میان قوم یترون آغاز شد.
در کتاب مقدس عبری
کتاب مقدس عبری
کاهن مدیان
موسی چون از مصر به مدیان گریخت، بر سر چاهی از هفت دختر کاهن مدیان دفاع کرد. پدرشان، که در اینجا رعوئیل خوانده میشود، او را پناه داد و دخترش صفوره را به همسری او درآورد (خروج ۲:۱۵–۲۲). در باب بعد نام او یترون است: موسی گلهٔ او را میچرانید که بوتهٔ سوزان را دید (خروج ۳:۱)، و پیش از بازگشت به مصر از او رخصت خواست (خروج ۴:۱۸). کتاب اعداد از حوباب بن رعوئیل مدیانی، پدرزن موسی، نام میبرد (اعداد ۱۰:۲۹)؛ بدینسان شاید حوباب پسر یترون باشد. داوران ۴:۱۱ حوباب را پدرزن موسی میخواند. (ترجمهٔ فارسی کتاب مقدس در هر دو آیه «برادرزن موسی» آورده است.)
خروج ۲:۱۵–۲۲؛ ۳:۱؛ ۴:۱۸ · اعداد ۱۰:۲۹–۳۲ · داوران ۴:۱۱
کتاب مقدس عبری
«الان دانستم»
پس از خروج، یترون صفوره و دو پسر او را در بیابان نزد موسی آورد. موسی همهٔ آنچه را خدا کرده بود برای او بازگفت، و «یترون شاد گردید، بهسبب تمامی احسانی که خداوند به اسرائیل کرده» بود، و گفت: «الان دانستم که یهوه از جمیع خدایان بزرگتر است.» او قربانی سوختنی گذراند، و هارون و مشایخ اسرائیل با او «به حضور خدا» نان خوردند (خروج ۱۸:۱–۱۲).
خروج ۱۸:۱–۱۲
کتاب مقدس عبری
اندرز پدرزن
روز بعد یترون دید که موسی از بامداد تا شام میان قوم داوری میکند، و به او گفت: «کاری که تو میکنی، خوب نیست… تنها این را نمیتوانی کرد.» اندرز او این بود که موسی شریعت را به قوم بیاموزد و مردانی کاردان و خداترس و بیزار از طمع را به سروری بر گروههای هزار و صد و پنجاه و ده نفری بگمارد. آنان در کارهای کوچک داوری کنند و تنها کارهای بزرگ را نزد موسی بیاورند. موسی چنین کرد، و یترون به سرزمین خود بازگشت (خروج ۱۸:۱۳–۲۷).
خروج ۱۸:۱۳–۲۷ · تثنیه ۱:۹–۱۸
کتاب مقدس عبری
قینیان
برخی از نوادگان یترون همراه بنیاسرائیل رفتند. کتاب داوران پدرزن موسی را قینی میخواند و میگوید فرزندانش همراه سبط یهودا برآمدند (داوران ۱:۱۶). یاعیل، که سیسرا، سردار کنعانی، را کشت، زن حابر قینی از بنی حوباب بود (داوران ۴:۱۱، ۱۷–۲۱). شاول پادشاه هنگامی که بر عمالیق تاخت، قینیان را امان داد، زیرا آنان در هنگام خروج با بنیاسرائیل احسان کرده بودند (اول سموئیل ۱۵:۶). در برابر، مدیانیان در مقام یک قوم بعدها همچون دشمنان بنیاسرائیل پدیدار میشوند (اعداد ۲۵؛ ۳۱؛ داوران ۶–۸).
داوران ۱:۱۶؛ ۴:۱۱–۲۱ · اول سموئیل ۱۵:۶ · اعداد ۲۵؛ ۳۱ · داوران ۶–۸
در سنت یهودی
میدراشتلمود
نوکیش
ربیها یترون را نمونهٔ نوکیشان شمردند. تلمود میپرسد یترون چه خبری شنید که به نزد موسی آمد، و پاسخ میدهد: جنگ با عمالیق، شکافته شدن دریا، یا عطای تورات (زواحیم ۱۱۶الف). به گفتهٔ مخیلتا، او همهٔ بتهای جهان را آزموده بود تا آنکه خدای راستین را بازشناخت، و موسی با هارون و مشایخ به پیشواز او رفت. پاراشایی از تورات که ده فرمان را در بر دارد به نام او، یترو، خوانده میشود.
تلمود بابلی، زواحیم ۱۱۶الف · مخیلتای ربی اسماعیل، یترو (عمالیق ۱) · خروج ۱۸–۲۰
میدراش
هفت نام
مخیلتا هفت نام برای او برمیشمارد، یتر، یترون، حوباب، رعوئیل، حابر، قینی و فوتیئیل، و هر یک را توضیح میدهد. برای نمونه، او را یتر خواندند زیرا بخشی از تورات، یعنی بخش گماشتن داوران، به سبب او افزوده شد (به عبری «ییتِّر»)؛ و حوباب، زیرا تورات را دوست داشت («حیبِّو»). به روایتی دیگر، او یکی از سه مشاور فرعون بود و به جای همراهی در فرمان بر ضد پسران عبرانی گریخت، و پاداشش نوادگانی بود که در سنهدرین نشستند (سوطا ۱۱الف؛ سنهدرین ۱۰۶الف).
مخیلتای ربی اسماعیل، یترو (عمالیق ۱) · شموت ربا ۲۷:۸ · تلمود بابلی، سوطا ۱۱الف؛ سنهدرین ۱۰۶الف
در اسلام
قرآن
پیامبر مدین
قرآن میگوید: «و به اهل مدین برادر آنها شعیب را فرستادیم» (۷:۸۵؛ ۱۱:۸۴). او نیز، مانند هود و صالح پیش از خود، قومش را به پرستش خدای یگانه میخواند. پیام ویژهٔ او داد و ستد درست است: «در سنجش، کیل و وزن را تمام دهید و به مردم کمفروشی نکنید، و در زمین پس از نظم و اصلاح آن …، به فساد برنخیزید» (۷:۸۵). به آنان میگوید دیگر بر سر هر راهی به کمین ننشینند تا مؤمنان را بترسانند و از راه خدا بازدارند (۷:۸۶). در سورهٔ ۲۶ او به سوی «اصحاب ایکه»، یعنی مردم بیشه، فرستاده میشود؛ بسیاری از مفسران آنان را همان مردم مدین یا قومی همسایهٔ آنان میدانند (۲۶:۱۷۶–۱۹۱).
قرآن ۷:۸۵–۹۳؛ ۱۱:۸۴–۹۵؛ ۲۶:۱۷۶–۱۹۱؛ ۲۹:۳۶–۳۷
قرآن
«تنها مقصودم اصلاح امر شماست»
قومش او را به ریشخند میگیرند: «ای شعیب، آیا این نماز تو، تو را مأمور میکند که ما دست از پرستش خدایان پدرانمان و از تصرف در اموال به دلخواه خودمان برداریم؟» (۱۱:۸۷، ترجمهٔ الهی قمشهای). پاسخ شعیب از سخنانی است که بسیار نقل میشود: «تا بتوانم تنها مقصودم اصلاح امر شماست»؛ توفیقش تنها از خداست، بر او توکل کرده است و به سوی او بازمیگردد (۱۱:۸۸). میگویند اگر به خاطر طایفهاش نبود سنگسارش میکردند، و او میپرسد آیا طایفهٔ او نزدشان از خدا عزیزتر است (۱۱:۹۱–۹۲). تهدیدش میکنند که اگر به کیش آنان بازنگردد، بیرونش خواهند کرد (۷:۸۸).
قرآن ۷:۸۸–۸۹؛ ۱۱:۸۷–۹۳
قرآن
عذاب
قرآن عذاب مدین را زلزله (۷:۹۱؛ ۲۹:۳۷) یا صیحه (۱۱:۹۴) وصف میکند، چنانکه بیجان در خانههایشان افتادند، «گویی هرگز در آن دیار نبودند». دربارهٔ اصحاب ایکه میگوید عذاب «روز سایهبان» آنان را فرا گرفت. مفسران این را ابری میدانند که نخست در برابر گرمایی سوزان بر آنان سایه افکند و سپس آتش بارید (۲۶:۱۸۹). خدا شعیب و مؤمنان همراهش را نجات داد.
قرآن ۷:۹۱–۹۳؛ ۱۱:۹۴–۹۵؛ ۲۶:۱۸۹؛ ۲۹:۳۷
قرآنتفسیرمیراث اهل سنت
پدرزن موسی؟
روایت قرآن از موسی در مدین تنها از «شیخی سالخورده و فرتوت» سخن میگوید، پدر دو دختر، که یکی از آنان را در برابر هشت یا ده سال خدمت به همسری موسی داد (۲۸:۲۳–۲۸). بسیاری از مفسران و نیز سنت عامه او را شعیب نامیدند. دیگران، و از جمله روایتهایی از ابن عباس و ابوعبیده، نام او را یثرون یا یثری، یعنی همان یترون، آوردهاند، و برخی او را برادرزادهٔ شعیب خواندهاند. ابن کثیر استدلال کرد که او شعیب پیامبر نبود، زیرا اگر بود قرآن نامش را میبرد، و گاهشماری نیز با آن سازگار نیست. این پرسش همچنان بیپاسخ مانده است.
قرآن ۲۸:۲۲–۲۸ · طبری، جامع البیان (ذیل ۲۸:۲۳) · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم (ذیل ۲۸:۲۳–۲۸)
میراث اهل سنتمیراث شیعه
نسب و لقبها
نسبشناسان مسلمان، به پیروی از ابن اسحاق، نسب او را چنین آوردهاند: شعیب بن میکیل بن یشجن (یا یشجر)، از نسل مدین پسر ابراهیم؛ روایتهای دیگر با این تفاوت دارند. سخنی که در برخی منابع به پیامبر نسبت داده شده، اما سندش ضعیف است، او را به سبب استدلالهای شیوایش با قومش «خطیب الانبیاء»، یعنی سخنور پیامبران، میخواند. برخی مفسران نخستین، در توضیح این سخن قومش که «تو را در میان خود … ناتوان میبینیم» (۱۱:۹۱)، گفتند او نابینا بود، اما دیگران این را رد میکنند.
طبری، تاریخ الرسل و الملوک، ج ۱ · ابن کثیر، قصص الانبیاء (شعیب)
در میان سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریقرآن
بیگانهای که پیامبر را آموخت
در کتاب مقدس و قرآن هر دو، آموزگاران موسی اغلب بیگانهاند. در سفر خروج، کاهنی مدیانی شیوهٔ فرمانروایی را به او میآموزد. در قرآن، پیرمردی از مدین به او پناه میدهد و موسی سالها او را خدمت میکند، و بندهای از بندگان خدا، خضر، به او صبر میآموزد (قرآن ۱۸:۶۰–۸۲). پیش از او، ملکیصدق، «کاهن خدای تعالی»، ابراهیم را برکت داد، و از خاندان او نبود (پیدایش ۱۴:۱۸–۲۰). در هر یک از این موارد، پیامبری بزرگ از کسی بیرون از تبار برگزیده پند یا برکت میگیرد، و سنت آن را بیهیچ شرمساری ثبت میکند.
خروج ۱۸:۱۳–۲۷ · پیدایش ۱۴:۱۸–۲۰ · قرآن ۱۸:۶۰–۸۲؛ ۲۸:۲۲–۲۸
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریقرآن
کیل و وزن تمام
دعوت شعیب به وزن و پیمانهٔ درست همانندهای نزدیکی در کتاب مقدس عبری دارد. تورات فرمان میدهد: «در عدل هیچ بیانصافی مکنید، یعنی در پیمایش یا در وزن یا در پیمانه. ترازوهای راست و سنگهای راست … بدارید» (لاویان ۱۹:۳۵–۳۶)، و سفر تثنیه نگاه داشتن «وزنههای مختلف، بزرگ و کوچک» را منع میکند (تثنیه ۲۵:۱۳). عاموس نبی کسانی را نکوهش میکند که «ایفا را کوچک و مثقال را بزرگ» میسازند (عاموس ۸:۵)، و در کتاب امثال آمده است: «ترازوی با تقلب نزد خداوند مکروه است» (امثال ۱۱:۱). قرآن سورهای کوتاه را به همین گناه اختصاص میدهد: «وای به حال کمفروشان. آنان که چون به کیل … چیزی از مردم بستانند تمام بستانند. و چون چیزی بدهند در کیل و وزن به مردم کم دهند» (۸۳:۱–۳، ترجمهٔ الهی قمشهای).
لاویان ۱۹:۳۵–۳۶ · تثنیه ۲۵:۱۳–۱۶ · عاموس ۸:۵ · امثال ۱۱:۱ · قرآن ۸۳:۱–۳