یونس پسر امتای پیامبری است که ماهی بزرگی او را بلعید. کتاب پادشاهان تنها یک بار از او یاد میکند: پیامبری از پادشاهی شمالی که فتوحات یربعام دوم را پیشگویی کرد. یربعام در سال پانزدهم امصیا، پادشاه یهودا، به پادشاهی رسید، و از همین رو یونس در اینجا، کنار امصیا، آمده است. کتاب کوتاهی که نام او را دارد میگوید او از فرمان خدا برای موعظه در نینوا گریخت، به دریا افکنده شد، سه شبانهروز در شکم ماهی ماند و سرانجام موعظه کرد، اما چون مردم شهر توبه کردند و از عذاب رستند، خشمگین شد. هر دین این داستان را به گونهای دیگر میخواند: در یهودیت آن را در روز کفاره، چون درس بزرگ توبه، میخوانند؛ عیسی رستاخیز خود را «آیت یونس نبی» خواند؛ و قرآن یکی از سورههایش را یونس نامیده، او را ذوالنون، «مرد ماهی»، میخواند و قومش را تنها قومی میشمارد که بههنگام ایمان آوردند و نجات یافتند.
در کتاب مقدس عبری
کتاب مقدس عبری
پیامبر یربعام دوم
یربعام دوم، پادشاه اسرائیل، «حدود اسرائیل را از مدخل حمات تا دریای عربه استرداد نمود، موافق کلامی که یهوه، خدای اسرائیل، به واسطهٔ بندهٔ خود یونس بن امتای نبی که از جتحافر بود، گفته بود» (دوم پادشاهان ۱۴:۲۵). یربعام در سال پانزدهم امصیا، پادشاه یهودا، به سلطنت رسید (۱۴:۲۳) و پادشاهیاش تا روزگار عزیا، پسر امصیا، ادامه یافت. جتحافر در سرزمین سبط زبولون (یوشع ۱۹:۱۳)، در جلیل، بود. نام او در عبری، یونا، به معنای «کبوتر» است.
دوم پادشاهان ۱۴:۲۳–۲۵ · یوشع ۱۹:۱۳
کتاب مقدس عبری
گریز
خدا به یونس گفت: «برخیز و به نینوا شهر بزرگ برو و بر آن ندا کن زیرا که شرارت ایشان به حضور من برآمده است» (یونس ۱:۲). اما او به یافا فرود آمد و سوار کشتیای شد که به ترشیش، در جهت مخالف، میرفت. خدا طوفانی سهمگین فرستاد. ملاحان هر یک نزد خدای خود دعا کردند، و یونس در اندرون کشتی خفته بود. قرعه انداختند و قرعه به نام یونس درآمد. او به ایشان گفت: «من عبرانی هستم و از یهوه خدای آسمان که دریا و خشکی را آفریده است ترسان میباشم» (۱:۹)، و از آنان خواست او را به دریا بیندازند. ملاحان با بیمیلی چنین کردند و دریا آرام گرفت.
یونس ۱
کتاب مقدس عبری
در شکم ماهی
«و اما خداوند ماهی بزرگی پیدا کرد که یونس را فرو برد و یونس سه روز و سه شب در شکم ماهی ماند» (یونس ۱:۱۷؛ در متن عبری ۲:۱). یونس از درون ماهی مزموری در سپاس خواند: «از شکم هاویه تضرع نمودم و آواز مرا شنیدی» (یونس ۲:۲). متن عبری تنها از «ماهی بزرگ» سخن میگوید؛ «نهنگِ» برخی ترجمهها از واژهٔ یونانی کِتوس، به معنای هیولای دریایی، میآید که در انجیل متی به کار رفته است. ماهی یونس را بر خشکی قی کرد (یونس ۲:۱۰).
یونس ۱:۱۷–۲:۱۰
کتاب مقدس عبری
توبهٔ نینوا
یونس بار دوم فرستاده شد. به نینوا درآمد و ندا کرد: «بعد از چهل روز نینوا سرنگون خواهد شد» (یونس ۳:۴). مردم ایمان آوردند، روزه اعلام کردند و پلاس پوشیدند. پادشاه از تخت خود برخاست، بر خاکستر نشست و فرمان داد انسان و چارپا همه روزه بگیرند و نزد خدا فریاد برآورند. «پس چون خدا اعمال ایشان را دید که از راه زشت خود بازگشت نمودند، آنگاه خدا از بلایی که گفته بود که به ایشان برساند پشیمان گردید و آن را به عمل نیاورد» (۳:۱۰).
یونس ۳
کتاب مقدس عبری
پیامبر خشمگین و کدو
یونس سخت خشمگین شد: «میدانستم که تو خدای کریم و رحیم و دیر غضب و کثیر احسان هستی و از بلا پشیمان میشوی» (یونس ۴:۲). این سخن وصفی را بازمیگوید که خدا از خویش برای موسی کرده بود (خروج ۳۴:۶). یونس مرگ خود را خواست و بیرون شهر نشست تا ببیند چه بر شهر میگذرد. خدا کدویی (به عبری قیقایون) رویانید تا بر او سایه افکند، سپس کرمی فرستاد تا آن را بخشکاند و بادی گرم از مشرق وزاند، و یونس باز مرگ خود را خواست. کتاب با پرسش خدا پایان مییابد: «و آیا دل من به جهت نینوا شهر بزرگ نسوزد که در آن بیشتر از صد و بیست هزار کس میباشند که در میان راست و چپ تشخیص نتوانند داد و نیز بهایم بسیار؟» (یونس ۴:۱۱). پاسخ یونس هرگز نمیآید.
یونس ۴ · خروج ۳۴:۶
تاریخ
تاریخ و کتاب
نینوا، بر کرانهٔ دجله و روبهروی موصل امروزی، در حدود ۷۰۰ پ.م. در روزگار سنحاریب پایتخت آشور شد، یعنی چند دهه پس از یربعام دوم، و در ۶۱۲ پ.م. ویران گشت، چنانکه ناحوم نبی پیشگویی کرده بود. اسناد آشوری از گرویدن این شهر سخنی نمیگویند، و پادشاهان آشور لقب «پادشاه نینوا» را به کار نمیبردند. از این رو بسیاری از پژوهشگران تألیف کتاب را بسیار پس از روزگار پیامبری میدانند که وصفش میکند، اغلب در دورهٔ پارسی، و آن را داستانی میخوانند برای آموختن درسی دربارهٔ رحمت خدا بر قومها. خوانندگان سنتی یهودی و مسیحی آن را تاریخ دانستهاند، و سخنان عیسی در انجیلها اغلب در تأیید این دیدگاه آورده میشود.
ناحوم ۱–۳ · دوم پادشاهان ۱۹:۳۶
در سنت یهودی
تلمودمیراث یهودی
قرائت در روز کفاره
در نماز عصر یوم کیپور (روز کفاره)، سراسر کتاب یونس را در قرائت انبیا، یعنی هفطارا، میخوانند (مگیلا ۳۱الف)؛ بسیاری از جماعتها در پی آن میکاه ۷:۱۸–۲۰ را نیز میخوانند (نک. مدخل میکاه). مضمون کتاب، یعنی اینکه توبهٔ راستین حتی حکمی را که اعلام شده است از میان برمیدارد، مضمون همین روز است. میشنا وصف میکند که در روزههای همگانی پیری به مردم میگفت: کتاب مقدس دربارهٔ مردان نینوا نمیگوید خدا پلاس و روزهشان را دید، بلکه میگوید «خدا اعمال ایشان را دید که از راه زشت خود بازگشت نمودند» (تعنیت ۲:۱).
مگیلا ۳۱الف · میشنا، تعنیت ۲:۱
میدراش
چرا گریخت
ربیها پرسیدند چرا پیامبری از خدا بگریزد. پاسخ مخیلتا این است: یونس میدانست غیر یهودیان زود توبه میکنند، و میترسید توبهٔ نینوا مایهٔ محکومیت اسرائیل شود، قومی که با هشدار پیامبران خود توبه نکرده بود. به تعبیر مخیلتا، او «حرمت پسر را خواست و نه حرمت پدر را»؛ یعنی اسرائیل را بر فرمان خدا مقدم داشت، و به دریا رفت تا جان خود را فدای قومش کند.
مخیلتای ربی اسماعیل، پسحا ۱
میدراشتلمودنوشتههای منسوب (سودپیگرافا)
پسر که بود؟
کتاب مقدس تنها نام پدرش، امتای، و شهرش را میآورد. سنت ربّانی یونس را همان پسر بیوهزن صرفه دانست که ایلیا از مرگ زندهاش کرد (اول پادشاهان ۱۷). ژروم از سنتی یهودی گزارش میدهد که سخن آن زن، «کلام خداوند در دهان تو راست است»، نام امتای را به او داد، زیرا «راستی» در عبری اِمِت است. تلمود اورشلیمی میگوید پدرش از زبولون و مادرش از اشیر بود. مفسران بعدی، چون راشی، او را همان پیامبر جوانی میدانند که الیشع فرستاد تا ییهو را مسح کند (دوم پادشاهان ۹:۱–۴). زندگی پیامبران، اثری یهودی که تنها در دستنوشتههای مسیحی بر جا مانده است، زادگاه دیگری برای او میآورد: نزدیک ازوتوس (اشدود) بر کرانهٔ دریا.
پرقه د-ربی الیعزر ۳۳ · ژروم، تفسیر یونس (مقدمه) · تلمود اورشلیمی، سوکا ۵:۱ · راشی بر دوم پادشاهان ۹:۱ · زندگی پیامبران ۱۰
میدراش
درون ماهی
پرقه د-ربی الیعزر داستان را با جزئیاتی میآراید: ماهی از شش روز آفرینش آماده شده بود؛ چشمانش چون پنجرههایی بود که یونس از آنها ژرفای دریا را میدید؛ و ماهی او را نزد لویاتان برد و یونس لویاتان را ترساند و فراری داد. همین میدراش میگوید ملاحان، چون نجات یافتند، بتهای خود را دور افکندند و پرستندهٔ خدا شدند.
پرقه د-ربی الیعزر ۱۰
در عهد جدید و سنت مسیحی
عهد جدید
آیت یونس
چون از عیسی آیتی خواستند، گفت: «بدیشان جز آیت یونس نبی داده نخواهد شد. زیرا همچنانکه یونس سه شبانهروز در شکم ماهی ماند، پسر انسان نیز سه شبانهروز در شکم زمین خواهد بود. مردمان نینوا در روز داوری با این طایفه برخاسته، بر ایشان حکم خواهند کرد زیرا که به موعظهٔ یونس توبه کردند و اینک بزرگتری از یونس در اینجا است» (متی ۱۲:۳۹–۴۱). روایت لوقا بر موعظهٔ یونس تأکید میکند، نه بر ماهی (لوقا ۱۱:۲۹–۳۲).
متی ۱۲:۳۸–۴۱؛ ۱۶:۴ · لوقا ۱۱:۲۹–۳۲
میراث مسیحیتاریخ
یونس در هنر مسیحی نخستین
یونس از چهرههایی بود که در هنر مسیحی نخستین بیش از همه نقاشی و حجاری شد. در دخمههای زیرزمینی روم و بر تابوتهای سنگی قرنهای سوم و چهارم، او را میبینیم که پیش هیولای دریایی افکنده میشود، بر ساحل بیرون انداخته میشود و برهنه زیر پیچک خود میآساید؛ تصویری از مرگ و رستاخیز.
نقاشیهای دخمههای روم · تابوتهای سنگی مسیحی نخستین
آبای کلیسا
کدویی که آشوب به پا کرد
ژروم هنگامی که کتاب مقدس عبری را به لاتین ترجمه کرد، قیقایونِ یونس را هِدِرا، یعنی «عشقه»، برگرداند، و نه کوکوربیتا، یعنی «کدو»، که در ترجمهٔ لاتین کهنتر آمده بود. آگوستین به او نوشت که چون اسقفی در اویا (طرابلس) ترجمهٔ تازه را در کلیسا بلند خواند، جماعت به هیاهو برخاستند و نزدیک بود اسقف گلهٔ خود را از دست بدهد. ژروم با لحنی کنایهآمیز پاسخ داد که آن گیاه نه کدو بود و نه عشقه، و هیچ واژهٔ لاتینی درست بر آن راست نمیآید.
آگوستین، نامهٔ ۷۱ (به ژروم) · ژروم، نامهٔ ۱۱۲ (آگوستین، نامهٔ ۷۵)
در قرآن و سنت اسلامی
قرآن
یونس، ذوالنون، صاحب ماهی
قرآن چهار بار نام یونس را میآورد و او را با دو لقب نیز میخواند: ذوالنون، «صاحب ماهی» (۲۱:۸۷)، و صاحب الحوت، «همراه ماهی» (۶۸:۴۸). سورهٔ دهم به نام اوست. کاملترین روایت در ۳۷:۱۳۹–۱۴۸ آمده است: او به کشتی پربار گریخت، قرعه زد و باخت، و ماهی او را بلعید در حالی که سزاوار ملامت بود؛ اگر از تسبیحگویان خدا نبود، تا روز رستاخیز در شکم ماهی میماند. او بیمار بر ساحل افکنده شد، درختی از کدو (یقطین) بر او رویانیده شد، و او را به سوی صد هزار تن یا بیشتر فرستادند، و آنان ایمان آوردند.
قرآن ۴:۱۶۳؛ ۶:۸۶؛ ۱۰:۹۸؛ ۳۷:۱۳۹–۱۴۸ · قرآن ۲۱:۸۷–۸۸؛ ۶۸:۴۸–۵۰
قرآنحدیث اهل سنت
دعا از دل تاریکی
قرآن از ذوالنون یاد میکند، هنگامی که خشمگین رفت و پنداشت ما بر او قدرتی نداریم؛ «آن گاه در آن ظلمتها فریاد کرد که خدایی به جز ذات یکتای تو نیست، تو … پاک و منزهی و من از ستمکاران بودم» (۲۱:۸۷، ترجمهٔ الهی قمشهای). آیهٔ بعد میگوید خدا دعای او را مستجاب کرد و مؤمنان را نیز این گونه نجات میدهد. حدیثی در جامع ترمذی این کلمات را دعای ذوالنون مینامد و میگوید هیچ مسلمانی با آن برای چیزی دعا نمیکند مگر آنکه دعایش مستجاب شود. این کلمات از شناختهشدهترین دعاها در عبادت مسلمانان است.
قرآن ۲۱:۸۷–۸۸ · ترمذی، جامع (کتاب الدعوات)
قرآن
قومی که رهایی یافتند
«پس چرا باید از هیچ شهری در وقتی که ایمانشان سود میبخشد ایمان نیاورند … و تنها قوم یونس باشند» (۱۰:۹۸، ترجمهٔ الهی قمشهای). آیه در ادامه میگوید چون آنان ایمان آوردند، خدا عذاب خواری را در زندگی دنیا از ایشان برداشت. قرآن داستان قومهای بسیاری را میآورد که پیامبرانشان را نپذیرفتند و نابود شدند؛ در میان آنها قوم یونس تنها استثناست.
قرآن ۱۰:۹۸
حدیث اهل سنت
«مرا بر یونس برتر مشمارید»
بخاری و مسلم هر دو از پیامبر روایت میکنند که هیچ کس نباید بگوید او از یونس بن متی بهتر است. شارحان این سخن را هشداری میدانند در برابر خوار شمردن یونس به سبب گریزش، یا نشانهٔ فروتنی پیامبر. در سنت اسلامی نام پدر یونس متی است، و معمولاً آن را صورتی از امتایِ کتاب مقدس میدانند.
صحیح بخاری (کتاب احادیث الانبیاء) · صحیح مسلم (کتاب الفضائل)
میراث اهل سنت
عداس نینوایی
چون پیامبر از طائف رانده شد، غلامی مسیحی به نام عداس برایش انگور آورد. پیامبر پرسید اهل کجاست، و او گفت نینوا. پیامبر پاسخ داد که آنجا شهر مرد صالح، یونس بن متی، است، که برادر او بود و چون خود او پیامبر. عداس سر و دستها و پاهای او را بوسید. (نک. مدخل پیامبر.)
ابن هشام، السیرة النبویة (به نقل از ابن اسحاق)
زیارتگاهها
تاریخمیراث اهل سنت
نبی یونس در موصل
مسجد نبی یونس بر تل نبی یونس برپا بود، یکی از دو تپهٔ بزرگ نینوای باستان، در آن سوی دجله و روبهروی شهر کهنهٔ موصل. این مسجد احتمالاً جای کلیسایی کهنتر را گرفته بود، و قرنها زائران را به خود میکشید. گروه دولت اسلامی (داعش) آن را در ژوئیهٔ ۲۰۱۴ منفجر کرد. جنگجویان این گروه بعدها زیر ویرانهها تونلهایی کندند، و باستانشناسان در این تونلها بخشهایی از یک کاخ شاهی آشوری، منسوب به آسرحدون، را یافتند.
تل نبی یونس، موصل
میراث یهودیمیراث شیعهتاریخ
آرامگاههای دیگر یونس
جاهای دیگری نیز خود را جای گور او میدانند. در مشهد در جلیل، نزدیک جتحافر باستان، مسجدی آرامگاهی از نبی یونس دارد؛ ژروم از همان قرن چهارم گزارش داده بود که آرامگاه یونس را در جتحافر، دو میلی صفوریه، نشان میدادند. مسجدی در حلحول، نزدیک حبرون، نیز مدعی آرامگاه اوست. در کوفهٔ عراق، نزدیک مسجد حمراء، سنت شیعه به استناد گزارشی از امام علی گوری از یونس را نشان میدهد، و زائران شیعه آن را زیارت میکنند.
ژروم، تفسیر یونس (مقدمه) · مشهد، جلیل · حلحول، نزدیک حبرون · کوفه، عراق
مقایسهٔ سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریعهد جدیدقرآن
یادداشت نویسنده: یک ماهی، سه معنا
یک داستان به شیوههایی بسیار گوناگون به کار رفته است. در یهودیت داستانی دربارهٔ توبه است: اعمال نینوا، نه پلاس پوشیدنش، آن را نجات داد، و این داستان در مقدسترین روز سال خوانده میشود. در مسیحیت سه روز در شکم ماهی پیشگویی سه روز در گور میشود، و یونس نمادی از مسیح. در قرآن تأکید بر خود یونس است: ناشکیباییاش، فریادش از دل تاریکی و رهاییاش به دست خدا؛ درسی که به پیامبر گفته شد در سختیهای خود به یاد داشته باشد («مانند صاحب ماهی … مباش»، ۶۸:۴۸، ترجمهٔ الهی قمشهای). هر سه با رحمت خدا پایان مییابند: در قرآن رحمت بر پیامبر و قومش، و در کتاب مقدس رحمت بر نینوا.
یونس ۳:۱۰؛ ۴:۱۱ · متی ۱۲:۴۰ · قرآن ۶۸:۴۸–۵۰
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
تفسیرحدیث شیعهمیراث اهل سنتمیدراش
یادداشت نویسنده: آیا یونس گناه کرد؟
گریز یونس برای هر آموزهای دربارهٔ عصمت پیامبران آزمونی است. به ظاهر، ۲۱:۸۷ میگوید او پنداشت که ما بر او قدرتی نداریم. بسیاری از مفسران، سنی و شیعه، فعل «قَدَرَ» را در اینجا به معنای دیگرش، «تنگ گرفتن» یا «در تنگنا نهادن»، میگیرند؛ بدین معنا که یونس پنداشت خدا بر او تنگ نمیگیرد، نه آنکه خدا ناتوان است. گزارش شده است که امام علی بن موسی الرضا در مناظرهای در دربار مأمون دربارهٔ عصمت پیامبران آیه را به همین گونه توضیح داد و «پنداشت» را به معنای «یقین کرد» گرفت. متکلمان سنی عموماً لغزشهای کوچک را برای پیامبران روا میدانند، و از این رو میتوانند بپذیرند که یونس خطا کرد و توبه کرد، چنانکه تعبیر «در خور ملامت» در ۳۷:۱۴۲ (ترجمهٔ الهی قمشهای) میرساند. ربیها نیز او را به سبب غیرتش برای اسرائیل معذور داشتند. در مقابل، بسیاری از خوانندگان امروزی کتاب را هجوی ملایم دربارهٔ پیامبرش میبینند.
قرآن ۲۱:۸۷؛ ۳۷:۱۴۲ · شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا · طبری، جامع البیان (ذیل ۲۱:۸۷) · مخیلتای ربی اسماعیل، پسحا ۱