یوشع بن نون، از سبط افرایم، از جوانی خادم موسی بود. او سرداری بود که با عمالیق جنگید، یکی از دو جاسوسی که به خدا اعتماد کردند، و جانشین برگزیدهٔ موسی. به رهبری او بنیاسرائیل از اردن گذشتند، حصار اریحا فرو ریخت، آفتاب بر جبعون ایستاد، و سرزمین میان سبطها تقسیم شد. در سنت یهودی او حلقهٔ پس از موسی در زنجیرهٔ انتقال تورات است. نام او، یهوشوع، به معنای «یهوه نجات میدهد»، همان نام عیسی است، و مسیحیان از دیرباز او را نمونهای از مسیح خواندهاند. در اسلام او یوشع بن نونِ پیامبر است، همان جوانی که در سفر موسی به سوی خضر ماهی را همراه داشت، و به گفتهٔ حدیثی، خورشید برای او از رفتن بازداشته شد.
در کتاب مقدس عبری
کتاب مقدس عبری
خادم موسی
یوشع نخستین بار در رفیدیم دیده میشود. او جنگاوران بنیاسرائیل را در برابر عمالیق رهبری میکرد و موسی بر تپه دستانش را برافراشته نگاه میداشت (خروج ۱۷:۸–۱۴). یوشع بخشی از راه کوه سینا را با موسی بالا رفت (خروج ۲۴:۱۳) و در خیمهٔ اجتماع پاس میداشت: «خادم او یوشع بن نون جوان، از میان خیمه بیرون نمیآمد» (خروج ۳۳:۱۱). کتاب اعداد نام نخست او را هوشع، به معنای «نجات»، میآورد و میگوید موسی با افزودن نام خدا او را یهوشوع نامید (اعداد ۱۳:۱۶). کتاب تواریخ نسب او را به افرایم میرساند (اول تواریخ ۷:۲۰–۲۷).
خروج ۱۷:۸–۱۴؛ ۲۴:۱۳؛ ۳۲:۱۷؛ ۳۳:۱۱ · اعداد ۱۱:۲۸؛ ۱۳:۸، ۱۶ · اول تواریخ ۷:۲۰–۲۷
کتاب مقدس عبری
جاسوسان وفادار
یوشع و کالیب در شمار دوازده جاسوسی بودند که موسی به کنعان فرستاد. ده تن دیگر با داستان غولها و شهرهای حصاردار قوم را ترساندند، اما آن دو جامهٔ خود را دریدند و از قوم خواستند نترسند: «خداوند با ماست، از ایشان مترسید» (اعداد ۱۴:۶–۹). قوم خواستند آنان را سنگسار کنند. خدا مقرر کرد که از آن نسل تنها یوشع و کالیب به آن سرزمین درآیند (اعداد ۱۴:۳۰).
اعداد ۱۳–۱۴
کتاب مقدس عبری
جانشین
موسی از خدا خواست رهبری بگمارد تا قوم «مثل گوسفندان بیشبان نباشند». خدا به او گفت یوشع را، «مردی صاحب روح»، برگیرد و در حضور کاهن و جماعت دست بر او بگذارد (اعداد ۲۷:۱۵–۲۳). پس از مرگ موسی، «یوشع بن نون از روح حکمت مملو بود، چونکه موسی دستهای خود را بر او نهاده بود» (تثنیه ۳۴:۹). خدا به یوشع گفت: «چنانکه با موسی بودم با تو خواهم بود… قوی و دلیر باش» (یوشع ۱:۵–۶).
اعداد ۲۷:۱۵–۲۳ · تثنیه ۳۱:۷–۸، ۲۳؛ ۳۴:۹ · یوشع ۱:۱–۹
کتاب مقدس عبری
اردن و اریحا
یوشع دو جاسوس به اریحا فرستاد؛ راحاب آنان را پنهان کرد و آنان به او امان دادند (یوشع ۲). هنگامی که کاهنانِ حامل تابوت در اردنِ طغیانکرده پا نهادند، آبها چون تلی بر جا ایستادند و قوم از خشکی گذشتند؛ یوشع دوازده سنگ را به یادگار در جلجال برپا کرد (یوشع ۳–۴). در اریحا، به فرمان خدا، قوم شش روز هر روز یک بار و در روز هفتم هفت بار گرد شهر گشتند. کاهنان کرناها را نواختند، قوم بانگ برآوردند، و حصار شهر به زمین افتاد (یوشع ۶). راحاب و خاندانش در امان ماندند.
یوشع ۲–۶
کتاب مقدس عبری
آفتاب ایستاد
پنج پادشاه اموری به جبعونیان، که با بنیاسرائیل پیمان بسته بودند، حمله کردند، و یوشع تمام شب راه پیمود تا به یاری آنان برسد. او در نبرد گفت: «ای آفتاب بر جبعون بایست و تو ای ماه بر وادی ایلون.» آفتاب در میان آسمان ایستاد و قریب به تمامی روز فرو نرفت، «و قبل از آن و بعد از آن روزی مثل آن واقع نشده بود» (یوشع ۱۰:۱۲–۱۴). این بخش «کتاب یاشر»، کتابی گمشده، را منبع خود میخواند.
یوشع ۱۰:۱–۱۵
کتاب مقدس عبری
فتح و پیمان
کتاب یوشع از لشکرکشیهایی در جنوب و شمال کنعان سخن میگوید، از کشتار همهٔ ساکنان شهرها به حکم تحریم (حِرِم)، و از تقسیم سرزمین میان سبطها به قرعه، همراه با شهرهای ملجأ و شهرهای لاویان (یوشع ۷–۲۱). در برابر، کتاب داوران از سکونتی بسیار کندتر و ناتمام خبر میدهد. یوشع در پیری سبطها را در شکیم گرد آورد و از آنان خواست برگزینند چه کسی را عبادت خواهند کرد: «اما من و خاندان من، یهوه را عبادت خواهیم نمود» (یوشع ۲۴:۱۵). او در ۱۱۰ سالگی درگذشت و در تمنه سارح در کوهستان افرایم به خاک سپرده شد (یوشع ۲۴:۲۹–۳۰).
یوشع ۷–۲۴ · داوران ۱
در سنت یهودی
میشناتلمود
حلقهٔ بعدی زنجیره
زنجیرهٔ سنت در میشنا چنین آغاز میشود: «موسی تورات را از سینا دریافت کرد و آن را به یوشع سپرد، و یوشع به مشایخ» (آووت ۱:۱). تلمود دو رهبر را با هم میسنجد: «چهرهٔ موسی چون چهرهٔ خورشید بود و چهرهٔ یوشع چون چهرهٔ ماه»، یعنی نور استادش را بازمیتاباند؛ و مشایخ آن نسل گفتند: «وای بر این شرمساری!» (بابا بترا ۷۵الف). نوشتن کتابی که نام او را دارد، جز آیههای پایانیاش، نیز به یوشع نسبت داده میشود (بابا بترا ۱۵الف).
میشنا، آووت ۱:۱ · تلمود بابلی، بابا بترا ۱۵الف، ۷۵الف
تلمودمیدراش
راحاب و سنتهای دیگر
سنتی در تلمود میگوید یوشع با راحاب ازدواج کرد، که به دین بنیاسرائیل گرویده بود، و هشت کاهن و نبی، از جمله ارمیا، از نسل او برآمدند (مگیلا ۱۴ب). سنت سدههای میانه سرودن دعای «علینو» را به یوشع، در هنگام فتح اریحا، نسبت داد. آرامگاه او در کفل حارس در کرانهٔ باختری زیارت میشود، که یهودیان آن را همان تمنه حارس میدانند (نک. مدخل ذوالکفل).
تلمود بابلی، مگیلا ۱۴ب · داوران ۲:۹
در مسیحیت
عهد جدیدآبای کلیسا
همان نام عیسی
نام یوشع در یونانی «ایسوس» است، همان نام عیسی. ترجمهٔ انگلیسی شاه جیمز در دو آیه از عهد جدید که در آنها مقصود یوشع است، همین صورت یونانی را نگاه میدارد و «عیسی» (Jesus) مینویسد؛ ترجمهٔ فارسی در هر دو جا «یوشع» آورده است. استیفان میگوید خیمه «همراه یوشع» به آن سرزمین آورده شد (اعمال رسولان ۷:۴۵)، و رسالهٔ عبرانیان استدلال میکند: «اگر یوشع ایشان را آرامی داده بود، بعد از آن دیگر را ذکر نمیکرد» (عبرانیان ۴:۸). نویسندگان نخستین مسیحی بر این نکته بسیار تکیه کردند. به نوشتهٔ یوستین شهید، یوشع، که موسی نام عیسی را بر او نهاد، قوم را به آن سرزمین برد، چنانکه مسیح مؤمنان را به میراث راستین خواهد برد (گفتوگو با تریفون ۱۱۳). اوریگن در موعظههایش دربارهٔ کتاب یوشع سراسر فتح را تصویری از نبرد جان با رذیلتها خواند.
اعمال رسولان ۷:۴۵ · عبرانیان ۴:۸ · یوستین شهید، گفتوگو با تریفون ۱۱۳ · اوریگن، موعظههایی دربارهٔ کتاب یوشع
عهد جدیدآبای کلیسا
ریسمان قرمز راحاب
عهد جدید ایمان راحاب (عبرانیان ۱۱:۳۱) و اعمال او (یعقوب ۲:۲۵) را میستاید، و متی او را، در مقام مادر بوعز، در شمار نیاکان عیسی میآورد (متی ۱:۵). کلمنت رومی در ریسمان قرمزی که راحاب از پنجرهاش آویخت نشانهای دید که رستگاری با خون خداوند فرا خواهد رسید (رسالهٔ اول کلمنت ۱۲).
عبرانیان ۱۱:۳۰–۳۱ · یعقوب ۲:۲۵ · متی ۱:۵ · رسالهٔ اول کلمنت ۱۲
در اسلام
قرآنحدیث اهل سنت
جوانی که ماهی را همراه داشت
قرآن روایت میکند که موسی با جوانِ همراهش (فتاه) به راه افتاد تا به مجمع البحرین برسد، و ماهیای با خود برداشتند. ماهی در جایی که آسودند به دریا راه گرفت، و آن جوان فراموش کرد این را به موسی بگوید و تنها بعدها از آن سخن گفت (۱۸:۶۰–۶۴). در حدیث بخاری نام این جوان آمده است: یوشع بن نون (بخاری ۱۲۲، ۴۷۲۵). مفسران همچنین یوشع و کالیب را همان «دو نفر مرد خدا ترس» دانستند که قوم موسی را به درآمدن به آن سرزمین فراخواندند و پیروزی را به آنان نوید دادند (۵:۲۳).
قرآن ۵:۲۰–۲۶؛ ۱۸:۶۰–۶۵ · صحیح بخاری ۱۲۲، ۴۷۲۵ · طبری، جامع البیان (ذیل ۵:۲۳)
حدیث اهل سنت
خورشیدی که بازداشته شد
بخاری و مسلم روایت میکنند که پیامبر گفت یکی از پیامبران به جنگ رفت. او نزدیک هنگام نماز عصر، یا در همان هنگام، به شهر رسید و به خورشید گفت: «إِنَّكِ مَأْمُورَةٌ وَأَنَا مَأْمُورٌ، اللَّهُمَّ احْبِسْهَا عَلَيْنَا» (تو مأموری و من نیز مأمورم؛ خدایا، آن را برای ما نگاه دار). خورشید بازداشته شد تا خدا او را پیروز کرد (بخاری ۳۱۲۴؛ مسلم ۱۷۴۷). روایتی در مسند احمد نام او را میآورد: خورشید برای هیچ انسانی جز یوشع بازداشته نشد، در شبهایی که او به سوی بیتالمقدس میرفت.
صحیح بخاری ۳۱۲۴ · صحیح مسلم ۱۷۴۷ · مسند احمد (حدیث ابوهریره دربارهٔ یوشع)
میراث اهل سنتمیراث شیعه
پیامبر و جانشین
مورخان مسلمان یوشع بن نون را پیامبری میشمارند که جانشین موسی شد، بنیاسرائیل را پس از چهل سال از بیابان بیرون برد و آن سرزمین را گشود. در سنت شیعه او وصیِ موسی است، در زنجیرهای از اوصیا که این سنت آن را تا علی میرساند. زیارتگاههایی منسوب به او در چند جا هست، از جمله زیارتگاهی بر فراز تپهای در ساحل آسیایی بسفر در استانبول، زیارتگاهی در سلط اردن، و زیارتگاه نبی یوشع در جلیل علیا، که روستای آن در ۱۹۴۸ از سکنه خالی شد.
طبری، تاریخ الرسل و الملوک، ج ۱ · ابن کثیر، قصص الانبیاء (یوشع) · شیخ صدوق، کمال الدین
در میان سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریقرآنحدیث اهل سنت
جوانی در خیمه و بر ساحل
سفر خروج یوشع را خادم موسی و «جوان» (به عبری نَعَر) میخواند که از خیمهٔ اجتماع بیرون نمیآمد (خروج ۳۳:۱۱). قرآن همسفر موسی در راه مجمع البحرین را «فتاه»، یعنی جوانش، مینامد (۱۸:۶۰)، و بخاری نام او را یوشع بن نون میآورد. واژههای عبری و عربی متفاوتاند، اما نقش یکی است: خدمتگزار جوان و وفادار در کنار پیامبر، که با پیروی از او میآموزد. در هر دو سنت، این شاگردی او را برای جانشینی استادش آماده میکند.
خروج ۳۳:۱۱ · اعداد ۱۱:۲۸ · قرآن ۱۸:۶۰–۶۴ · صحیح بخاری ۱۲۲
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریحدیث اهل سنتمیراث مسیحی
آفتابی که ایستاد
هم کتاب مقدس و هم حدیث از پیامبری سخن میگویند که خورشید برایش از حرکت بازایستاد تا نبردی را به پایان برساند: یوشع در جبعون (یوشع ۱۰:۱۲–۱۴)، و در روایت بخاری و مسلم، پیامبری بینام که روایتی دیگر او را یوشع میداند. این آیه بعدها در ماجرای گالیله نقشی یافت. مخالفان کوپرنیک فرمان یوشع به خورشید را دلیل میآوردند که خورشید حرکت میکند، نه زمین، و گالیله در نامه به دوشس بزرگ کریستینا (۱۶۱۵) پاسخ داد که کتاب مقدس به زبان مردم عادی سخن میگوید.
یوشع ۱۰:۱۲–۱۴ · صحیح بخاری ۳۱۲۴ · گالیلئو گالیله، Letter to the Grand Duchess Christina (۱۶۱۵)