نوح در یهودیت و مسیحیت و اسلام مرد پارسایی شناخته میشود که زندگی به دست او از طوفان رهایی یافت، و منداییان و بهائیان نیز او را گرامی میدارند. در پیدایش او دهمین پاتریارک از آدم و پدر همهٔ قومهای پس از طوفان است؛ عهد جدید او را الگوی ایمان میشمارد؛ و یکی از سورههای قرآن به نام اوست، و قرآن او را از پنج پیامبر «اولوالعزم» میداند. هر سنت داستان او را به شیوهٔ خود روایت میکند، و از همین تفاوتها چیزهای بسیاری دربارهٔ هر یک از آنها میتوان دریافت.
نام او
کتاب مقدس عبری
نام عبری
در پیدایش، پدرش لمک او را نام مینهد و در توضیح این نام امیدی را بیان میکند: این کودک مردم را از رنج کار بر زمینی که خدا لعنتش کرده بود تسلی خواهد داد. نام عبری نوح با واژهای به معنای آرامش و آسودگی پیوند دارد.
پیدایش ۵:۲۸–۲۹
میدراش
مردی که خیش را اختراع کرد
راشی، به پیروی از میدراشی کهنتر، توضیح میدهد که نوح چگونه این تسلی را آورد: پیش از او مردم با دست خالی زمین را کار میکردند، و نوح خیش و دیگر ابزارهای کشاورزی را اختراع کرد.
راشی بر پیدایش ۵:۲۹ · میدراش تنحوما، برشیت ۱۱
حدیث شیعه
چرا او را نوح خواندند
روایات شیعه میگویند نوح نام اصلی او نبود. در گزارشهایی از امامان، نام او به صورتهای گوناگون عبدالملک، عبدالاعلی یا عبدالغفار آمده است، و روایتی از امام علی، به نقل امام رضا، نام دیگری هم میآورد. او را نوح خواندند، از «نَوح» به معنای زاری در عربی، چون قرنها بر قوم خود گریست و سوگواری کرد. به گفتهٔ صدوق، همهٔ این نامها به معنای «بندهٔ» خداست.
شیخ صدوق، علل الشرائع و کمال الدین · مجلسی، حیات القلوب، باب نوح
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریحدیث شیعه
تسلی و سوگ
این دو سنت از یک نام کوتاه دو معنای متضاد میشنوند. در عبری، این نام نوید تسلی و آسایش برای جهانی خسته است؛ در حدیث شیعه، نشان اندوه است: گریهٔ پیامبری بر مردمی که گوش نمیدادند. هر دو تبیین نام را به رسالت او پیوند میدهند؛ یکی به آنچه او قرار بود بیاورد نظر دارد و دیگری به بهایی که برای آن پرداخت.
پیدایش ۵:۲۹ · شیخ صدوق، علل الشرائع
حدیث شیعه
سریانیزبان
روایتی در الاختصاص مفید پنج پیامبر را برمیشمارد که به سریانی سخن میگفتند: آدم، شیث، ادریس، نوح و ابراهیم.
شیخ مفید، الاختصاص
منش او
کتاب مقدس عبریتلمود
«در عصر خود کامل»
به گفتهٔ پیدایش، «نوح مردی عادل بود، و در عصر خود کامل»، و ربیها بر سر این قید بحث کردهاند. ربی یوحانان آن را محدودکننده میدانست: نوح در مقایسه با مردم پیرامونش پارسا بود، ولی اگر در نسل ابراهیم میزیست، برجسته نمینمود. ریش لاقیش آن را ستایش میدانست: اگر نوح در میان چنان مردمی پارسا ماند، در نسلی نیک تا چه پایه بزرگتر میبود. راشی هر دو برداشت را نقل میکند.
پیدایش ۶:۹ · تلمود بابلی، سنهدرین ۱۰۸الف · راشی بر پیدایش ۶:۹
کابالامیراث یهودی
مردی که برای جهانش دعا نکرد
رشتهای از تفسیرهای یهودی نوح را سرزنش میکند که حکم خدا را خاموش پذیرفت. ابراهیم با خدا چونوچرا کرد تا سدوم را نجات دهد، و موسی حاضر شد به خاطر بنیاسرائیل نامش از دفتر خدا محو شود؛ اما نوح، وقتی شنید جهان نابود خواهد شد، کشتیاش را ساخت و چیزی نگفت. زوهر تعبیر اشعیا، «آبهای نوح»، را سرزنشی میخواند: طوفان به نام او خوانده شد، زیرا برای جهان شفاعت نکرد.
اشعیا ۵۴:۹ · زوهر، پاراشای نوح · پیدایش ۱۸:۲۳–۳۳؛ خروج ۳۲:۳۲
عهد جدید
واعظ عدالت
در عهد جدید از این دودلی نشانی نیست. رسالهٔ عبرانیان نوح را در شمار قهرمانان ایمان میآورد: او با خداترسی کشتی را ساخت و با این کار جهان را محکوم کرد و وارث پارسایی شد. رسالهٔ دوم پطرس او را «واعظ عدالت» میخواند و میگوید وقتی طوفان جهان بیدینان را فرو گرفت، او همراه هفت تن دیگر نجات یافت.
عبرانیان ۱۱:۷ · دوم پطرس ۲:۵
قرآن
بندهای شکرگزار
قرآن نوح را بیهیچ قیدی میستاید: «نوح بسیار بنده شکرگزاری بود» (۱۷:۳، ترجمهٔ الهی قمشهای). خدا با این سخن بر او درود میفرستد: «سلام و تحیّت بر نوح در میان عالمیان باد» (۳۷:۷۹، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و او را از نیکوکاران و از بندگان باایمان خود میشمارد.
قرآن ۱۷:۳؛ ۳۷:۷۹–۸۱
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
تلمودکابالاحدیث اهل سنتقرآن
دو سنت، یک دغدغه
منتقدان یهودی نوح را سرزنش میکنند که برای قومش دعا نکرد. قرآن عکس آن را گزارش میکند: نوح پس از ۹۵۰ سال دعوت دربارهٔ قومش دعا کرد و از خدا خواست هیچ کافری را بر روی زمین باقی نگذارد. در حدیث اسلامیِ شفاعت، وقتی مردم در روز قیامت نزد نوح میآیند، او از شفاعت سر باز میزند و به یاد میآورد که روزی دعای خود را بر ضد قوم خویش به کار برده است. این دو سنت از دو سوی مخالف به یک پرسش بازمیگردند: پیامبر در برابر مردمی که او را نمیپذیرند چه وظیفهای دارد؟
زوهر، پاراشای نوح · قرآن ۷۱:۲۶ · صحیح بخاری ۳۳۴۰
رسالت او
حدیث اهل سنت
نخستین فرستاده به سوی اهل زمین
در حدیث بلند شفاعت، مردمی که در روز قیامت گرد آمدهاند از پیامبری به پیامبر دیگر میروند تا کسی را بیابند که برایشان شفاعت کند. چون به نوح میرسند، او را نخستین فرستادهٔ خدا به سوی اهل زمین خطاب میکنند، همان کسی که خدا بندهای شکرگزارش خواند.
صحیح بخاری ۳۳۴۰، ۴۷۱۲
قرآنکتاب مقدس عبریحدیث شیعهبهائی
مدت دعوت او
قرآن میگوید نوح «هزار سال پنجاه سال کم» میان قومش ماند (۲۹:۱۴، ترجمهٔ الهی قمشهای). پیدایش ۹۵۰ سال را طول تمام عمر او میداند. حدیثی شیعی در کمال الدین صدوق، از امام صادق، عمری بسیار درازتر، ۲۵۰۰ سال، برای او میآورد که ۹۵۰ سال آن به دعوت قومش گذشت. کتاب ایقان بهاءالله نیز از ۹۵۰ سال اندرز همراه با نیایش سخن میگوید، و مراجع بهائی گفتهاند لازم نیست این سالها را سالهایی به حساب امروزی ما دانست.
قرآن ۲۹:۱۴ · پیدایش ۹:۲۹ · شیخ صدوق، کمال الدین · بهاءالله، کتاب ایقان، بند ۷
قرآن
شیوهٔ دعوت او
سورهٔ ۷۱، که نام او را دارد، بیشتر گزارش خود نوح از رسالتش است. او قومش را شب و روز، آشکار و پنهان، فرا خواند، و هرچه بیشتر خواند، آنان بیشتر گریختند: انگشت در گوش کردند و جامه بر سر کشیدند. پیام او در کنار پاداش معنوی پاداش دنیوی را هم نوید میداد: از پروردگارتان آمرزش بخواهید تا باران فراوان بر شما بفرستد و به شما مال و فرزندان و باغها و نهرها بدهد. مسلمانان هنوز در نماز باران این آیات را میخوانند.
قرآن ۷۱:۵–۱۲
میدراش
صد و بیست سال کاشتن سرو آزاد
میدراشی توضیح میدهد که چرا ساختن کشتی چنین به درازا کشید: خدا به نوح فرمود ۱۲۰ سال درختان سرو آزاد بکارد و ببُرد، تا مردم بپرسند چه میکند و با شنیدن خبر طوفانِ در راه توبه کنند. اما آنان او را ریشخند کردند.
میدراش تنحوما، نوح ۵ · پیدایش ۶:۳
قرآنحدیث اهل سنت
پنج بت
قرآن خدایانی را نام میبرد که قوم نوح حاضر نبودند رهایشان کنند: ودّ، سواع، یغوث، یعوق و نسر. ابن عباس توضیح داد که اینها نام مردانی پارسا از قوم نوح بود. پس از مرگ آنان، شیطان مردم را واداشت تا برای یادبودشان تندیسهایی برپا کنند. در آغاز کسی آن تندیسها را نمیپرستید، اما چون آن نسل درگذشت و انگیزهٔ ساختنشان از یاد رفت، به بت بدل شدند. همین نامها بعدها در شمار بتهای قبیلههای عرب دیده میشوند.
قرآن ۷۱:۲۳ · صحیح بخاری ۴۹۲۰
بهائی
وعدههایی که مایهٔ آزمون شد
کتاب ایقان داستانی از آزمون را میافزاید: نوح چند بار به پیروان اندکش وعده داد که رهایی نزدیک است، و چون ساعت موعود گذشت، برخی از آنان روی گرداندند. به گفتهٔ این کتاب، سرانجام پیش از فریاد او به درگاه خدا، تنها چهل یا هفتاد و دو تن از پیروانش بر جای مانده بودند.
بهاءالله، کتاب ایقان، بندهای ۷–۸
قرآنتفسیر
نفرین نوح بر کافران
پس از قرنها انکار، نوح دعا کرد که حتی یک کافر بر روی زمین باقی نماند، زیرا آنان فقط دیگران را گمراه میکنند و کافرانی دیگر به دنیا میآورند. طبرسی گزارش میکند که در پی این دعا مردان و زنان نازا شدند: چهل سال هیچ کودکی زاده نشد و قحطی همهجا را گرفت.
قرآن ۷۱:۲۶–۲۷ · طبرسی، مجمع البیان
کشتی
قرآن
ساخته در برابر چشم خدا
خدا به نوح فرمود کشتی را «در حضور ما و به وحی و دستور ما» بسازد (۲۳:۲۷، ترجمهٔ الهی قمشهای). قرآن آن را ساخته از تختهها و «دُسُر» وصف میکند، واژهای که آن را به میخ یا به ریسمانهایی از لیف خرما معنا کردهاند. هر بار بزرگان قومش از کنار او میگذشتند، مسخرهاش میکردند، و او پاسخ میداد: اگر اکنون ما را مسخره میکنید، ما نیز همانگونه شما را مسخره خواهیم کرد.
قرآن ۱۱:۳۷–۳۸؛ ۲۳:۲۷؛ ۵۴:۱۳
کتاب مقدس عبری
اندازهها
پیدایش کشتیای از چوب کوفر وصف میکند که درون و بیرونش با قیر اندوده شده است، به درازای ۳۰۰ ذراع و پهنای ۵۰ و بلندی ۳۰ ذراع: تقریباً ۱۳۷ در ۲۳ در ۱۴ متر. کشتی سه طبقه داشت، دری در پهلو، و روزنهای برای روشنایی یک ذراع پایینتر از سقف.
پیدایش ۶:۱۴–۱۶
آبای کلیسا
کشتیای به شکل انسان
آگوستین دریافت که نسبتهای کشتی، ۳۰۰ در ۵۰ در ۳۰، با نسبتهای پیکر انسانی خوابیده یکی است: درازای آن شش برابر پهنا و ده برابر بلندی آن است. از نظر او کشتی نماد بدن مسیح و نماد کلیسا بود؛ نوح با چوب نجات یافت، همانگونه که مؤمنان با چوب صلیب نجات مییابند. حتی درِ پهلوی کشتی یادآور زخم پهلوی مسیح بود.
آگوستین، شهر خدا، کتاب ۱۵، فصل ۲۶
حدیث شیعه
ساخته در کوفه
احادیث شیعه از امام باقر و امام صادق میگویند کشتی در جایی ساخته شد که بعدها مسجد جامع کوفه در آن بنا شد، و تنوری که آب طوفان از آن فوران کرد نیز همانجا بود. در یک روایت آمده است که هزار پیامبر در آن مسجد نماز گزاردهاند.
کلینی، الکافی، کتاب الصلاة (باب مسجد کوفه)
قرآنتفسیر
«و از تنور آتش آب بجوشید»
نشانهٔ آغاز طوفان این بود که «از تنور آتش آب بجوشید» (۱۱:۴۰، ترجمهٔ الهی قمشهای). مفسران دربارهٔ چیستی این تنور اختلاف دارند: تنوری سنگی و واقعی برای پختن نان، که گفتهاند از آنِ حوا بود و به نوح رسید؛ جایی که اکنون مسجد کوفه در آن است؛ روی زمین، به گفتهٔ عکرمه؛ یا دمیدن روشنایی سپیدهدم، تفسیری منسوب به امام علی.
قرآن ۱۱:۴۰؛ ۲۳:۲۷ · صحیح بخاری، کتاب احادیث الانبیاء (اقوال ابن عباس و عکرمه) · ویکیشیعه، «Flood of Nuh»
طوفان
کتاب مقدس عبریعهد جدیدقرآنتفسیر
سرنشینان کشتی
پیدایش هشت تن را برمیشمارد: نوح، همسرش، سه پسرشان و همسران پسران؛ رسالهٔ اول پطرس نیز همین شمار را تکرار میکند. قرآن به نوح فرمان میدهد خانوادهاش را، جز آنان که حکمشان پیشتر رفته بود، و مؤمنان را سوار کند، و میافزاید: «گرویدگان به نوح عده قلیلی بیش نبودند» (۱۱:۴۰، ترجمهٔ الهی قمشهای). مفسران مسلمان شمار مؤمنان را از هفت تا هشتاد تن برآورد کردهاند؛ ابن عباس هشتاد تن گفته است.
پیدایش ۷:۱۳ · اول پطرس ۳:۲۰ · قرآن ۱۱:۴۰ · طبری، جامع البیان، ذیل ۱۱:۴۰
قرآنکتاب مقدس عبری
از هر جنس یک جفت
قرآن به نوح فرمان میدهد از هر جنس جفتی را سوار کند. پیدایش نخست از یک جفت از هر نوع جانور سخن میگوید، سپس معین میکند که از هر جانور پاک و از پرندگان هفت جفت و از جانوران ناپاک یک جفت برگیرد، تا پس از طوفان جانورانی برای قربانی باشد.
قرآن ۱۱:۴۰ · پیدایش ۶:۱۹–۲۰؛ ۷:۲–۳
قرآن
پسری که سوار نشد
یکی از تأثیرگذارترین صحنههای قرآن: کشتی در «امواجی مانند کوه» پیش میرفت (۱۱:۴۲، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و نوح پسرش را، که کناره گرفته بود، صدا زد و به التماس از او خواست سوار شود. پسر پاسخ داد که بر کوهی بالا میرود تا از آب در امان بماند؛ نوح گفت آن روز جز رحمت خدا هیچ چیز کسی را پناه نمیدهد، و موجی میان آن دو فاصله انداخت. پس از آن نوح به درگاه خدا عرض کرد: پسرم از خاندان من است؛ و خدا پاسخ داد که او از خاندانش نیست، زیرا کردارش شایسته نیست. روایات بعدی این پسر را کنعان یا یام مینامند. پیدایش تنها سه پسر برای نوح میشناسد و هر سه نجات یافتند.
قرآن ۱۱:۴۲–۴۷
قرآنکتاب مقدس عبریمیدراش
همسر نوح
قرآن همسران نوح و لوط را مثلی برای کافران میآورد: آنان همسر دو بندهٔ صالح خدا بودند ولی به شوهرانشان خیانت کردند، و شوهرانشان نتوانستند آنان را برهانند. مفسران این خیانت را خیانت در ایمان میدانند، نه در وفاداری زناشویی. در پیدایش همسر نوح نجات مییابد ولی نامی از او برده نمیشود؛ میدراشی او را نعمه مینامد.
قرآن ۶۶:۱۰ · پیدایش ۷:۷ · برشیت ربا ۲۳:۳
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
قرآنکتاب مقدس عبریعهد جدید
خویشاوندی کسی را نجات نمیدهد
در پیدایش همهٔ خانوادهٔ نوح نجات مییابند، اما در قرآن پسری و همسری از او هلاک میشوند. با این همه، کتاب مقدس عبری همین نکته را در جای دیگری میگوید: در کتاب حزقیال، خدا میگوید اگر نوح و دانیال و ایوب در سرزمینی محکوم به نابودی میزیستند، پارساییشان تنها خودشان را میرهانید، نه پسران و دخترانشان را. رسالهٔ عبرانیان میگوید نوح «به ایمان» خانوادهاش را نجات داد. در هر سه کتاب، داستان نوح میآموزد که هر کس به ایمان خود متکی است، نه به ایمان خویشاوندی پارسا.
قرآن ۱۱:۴۵–۴۶؛ ۶۶:۱۰ · حزقیال ۱۴:۱۴–۲۰ · عبرانیان ۱۱:۷
تلمودمیدراشمیراث اهل سنت
غولی که جان به در برد
فرهنگ عامهٔ یهودی و اسلامی هر دو از غولی میگویند که بیرون از کشتی از طوفان جان به در برد. تلمود عوج، پادشاه آیندهٔ باشان، را همان «یکی که نجات یافته بود» میداند، و در میدراشی او به پهلوی کشتی چسبیده است. در ادبیات قصص الانبیاء، عوج بن عنق چنان بلندقامت بود که آب طوفان تنها تا زانویش رسید. ابن کثیر داستانهای عوج را افسانههایی برگرفته از اهل کتاب دانست و رد کرد، و بسیاری از عالمان بعدی نیز همین داوری را دارند.
تلمود بابلی، نیدا ۶۱الف · پرقه د-ربی الیعزر ۲۳ · ثعلبی، قصص الانبیاء · ابن کثیر، البدایة و النهایة
تفسیرتاریخ
آبها تا کجا رسید؟
عالمان مسلمان از دیرباز بحث کردهاند که آیا طوفان سراسر زمین را فرا گرفت. ابن کثیر بر آن بود که چنین بود و همهٔ مردمان امروز از نسل نوحاند. علامه طباطبایی در المیزان استدلال کرد که چون رسالت نوح برای همهٔ مردم بود، طوفان نیز جهانی بود. مفسران دیگر قرآن را چنین میفهمند که تنها از نابودی قوم خود نوح سخن میگوید. خوانندگان یهودی و مسیحی نیز به همین شکل دو دسته شدهاند: طوفانی جهانی یا طوفانی منطقهای. زمینشناسان نشانی از طوفانی یگانه که همهٔ زمین را پوشانده باشد نیافتهاند، و بسیاری از مورخان این داستان را با سیلابهای بزرگ رودهای بینالنهرین باستان مرتبط میدانند.
ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل ۳۷:۷۷ · طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ ۱۱
تفسیرکتاب مقدس عبری
گاهشمار طوفان
قتاده و دیگر عالمان نخستین مسلمان گفتهاند سرنشینان در دهم رجب سوار شدند، ۱۵۰ روز بر آب بودند، یک ماه بر جودی ماندند، و در عاشورا، دهم محرم، از کشتی پیاده شدند. پیدایش گاهشمار خود را دارد: باران چهل شبانهروز بارید، آب ۱۵۰ روز بالا آمد، کشتی در ماه هفتم بر خشکی نشست، و نوح یک سال و ده روز پس از آغاز طوفان از آن بیرون آمد.
ابن کثیر، البدایة و النهایة (گزارش قتاده) · پیدایش ۷:۱۱–۸:۱۹
کتاب مقدس عبری
زاغ و کبوتر
نوح برای آنکه بداند زمین خشک شده است یا نه، نخست زاغی را رها کرد؛ زاغ میرفت و بازمیگشت. سپس کبوتری را فرستاد که جایی برای نشستن نیافت و بازگشت. یک هفته بعد کبوتر با برگ تازهٔ زیتون در منقار بازآمد؛ هفتهٔ بعد دیگر بازنگشت. کبوتر با شاخهٔ زیتون نماد ماندگار صلح شد.
پیدایش ۸:۶–۱۲
پس از طوفان
قرآنکتاب مقدس عبریتاریخ
جایی که کشتی آرام گرفت
قرآن میگوید کشتی بر جودی قرار گرفت. پیدایش میگوید «کوههای آرارات»، به صیغهٔ جمع، یعنی سرزمین اورارتو و نه یک قله. سنتهای نخستین مسیحی و اسلامی جودی را همان کوهی دانستهاند که امروز جودیداغ (در منابع کهن: قردو) نام دارد، کوهی به بلندی ۲۰۸۹ متر نزدیک جیزره در جنوب شرقی ترکیه، و برخی نویسندگان مسلمان آن را نزدیک موصل دانستهاند. ارمنیان تا حدود قرن یازدهم کشتی را به آتشفشان بزرگی مربوط نمیدانستند که امروز کوه آرارات نام دارد.
قرآن ۱۱:۴۴ · پیدایش ۸:۴ · ویکیپدیا، «Mount Judi»
میراث مسیحی
پارهای از کشتی در اچمیادزین
بنا بر سنت ارمنی، قدیس هاکوب (یعقوب) نصیبینی، اسقفی از قرن چهارم، کوشید از کوه بالا رود تا کشتی را بیابد. هر بار به خواب میرفت و چون بیدار میشد، خود را دوباره در دامنهٔ کوه مییافت؛ سرانجام فرشتهای پارهای از چوب کشتی را برایش آورد، و در جایی که آن رؤیا را دیده بود چشمهای جوشید. این یادگار مقدس در خزانهٔ اچمیادزین مقدس، کلیسای مادر کلیسای حواری ارمنی، نگهداری میشود.
کلیسای ارمنی، قدیس هاکوب نصیبینی · خزانهٔ کلیسای جامع اچمیادزین
تفسیر
دهکدهٔ هشتاد
به گفتهٔ مورخان نخستین مسلمان، نوح به دامنهٔ جودی فرود آمد و در آنجا دهکدهای ساخت و آن را «ثمانین»، یعنی «هشتاد»، نامید، به شمار کسانی که همراه او جان به در برده بودند.
ابن کثیر، البدایة و النهایة
کتاب مقدس عبری
پیمان و رنگینکمان
پس از قربانی نوح، خدا با او و فرزندانش و با هر جانداری پیمان بست که دیگر هرگز طوفانی همهٔ زندگان را نابود نکند. رنگینکمان را نشانهٔ این پیمان در ابرها نهاد. در همین باب خوردن گوشت برای انسان روا میشود، اما نه خون آن، و آدمکشی حرام میشود، زیرا انسان به صورت خدا آفریده شده است.
پیدایش ۸:۲۰–۹:۱۷
تلمود
هفت قانون فرزندان نوح
به تعلیم تلمود، هفت قانون بر همهٔ فرزندان نوح، یعنی همهٔ بشر، لازم است: بت نپرستند، به خدا کفر نگویند، آدم نکشند، مرتکب بیعفتی نشوند، دزدی نکنند، گوشتِ کندهشده از جانور زنده نخورند، و دادگاههایی برای اجرای عدالت برپا کنند. به گفتهٔ تلمود، این قوانین نخست به آدم داده شد و با نوح تجدید شد. غیریهودیانی که آنها را نگاه دارند در شمار پارسایان امتها به حساب میآیند.
تلمود بابلی، سنهدرین ۵۶الف–ب · توسفتا، عوودا زارا ۸:۴
کتاب مقدس عبریآبای کلیسامیراث شیعه
تاکستان
پیدایش میگوید نوح تاکستانی غرس کرد، مست شد و در خیمهاش برهنه افتاد. حام او را دید و به برادرانش خبر داد؛ برادران بیآنکه نگاه کنند پدر را پوشاندند. نوح چون به هوش آمد، کنعان، پسر حام، را لعنت کرد. آگوستین این صحنه را نمادی از رنجهای مسیح دانست. قرآن چنین داستانی ندارد، و باور اسلامی به عصمت پیامبران، که شیعیان سختتر از همه بدان پایبندند، آن را نمیپذیرد. در قرنهای بعد، آنچه «نفرین حام» خوانده شد بهناروا توجیهی برای بردهداری نژادی شد؛ عالمان همهٔ سنتها امروز این تفسیر را رد میکنند.
پیدایش ۹:۲۰–۲۷ · آگوستین، شهر خدا، کتاب ۱۶، فصل ۲
کشتی در مقام نماد
عهد جدید
«چنانکه ایام نوح بود»
عیسی پایان این عصر را به روزگار نوح تشبیه میکند: مردم تا روزی که نوح به کشتی درآمد میخوردند و میآشامیدند و زن میگرفتند و شوهر میکردند، و چیزی نفهمیدند تا طوفان آمد و همه را با خود برد.
متی ۲۴:۳۷–۳۹ · لوقا ۱۷:۲۶–۲۷
عهد جدیدآبای کلیسا
نجات به آب
رسالهٔ اول پطرس میگوید هشت تنی که به آب نجات یافتند پیشنمونهٔ تعمید بودند. کپریانوس کارتاژی این مرز را قاطعانه کشید: اگر کسی بیرون از کشتی نوح میتوانست جان به در برد، کسی بیرون از کلیسا هم میتوانست. کشتی در مسیحیت به تصویری رایج از کلیسا بدل شد، و از همین رو در زبانهای اروپایی تالار اصلی کلیسا را هنوز «نِیو» [nave] مینامند، از واژهٔ لاتینی به معنای کشتی.
اول پطرس ۳:۲۰–۲۱ · کپریانوس، دربارهٔ وحدت کلیسا ۶
حدیث شیعهحدیث اهل سنت
حدیث سفینه
از پیامبر روایت شده است که اهلبیت او مانند کشتی نوحاند: هر که بر آن سوار شود نجات مییابد، و هر که از آن بازماند غرق میشود. این حدیث در مجموعههای اهل سنت، از جمله المستدرک حاکم، و با سندهای بسیار در منابع شیعه آمده است؛ در منابع شیعه از دلیلهای اصلی نقش امامان در هدایت شمرده میشود.
حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین · ویکیشیعه، «Hadith al-Safina»
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
حدیث شیعهآبای کلیسا
یک کشتی، دو جامعه
مسیحیت و اسلام هر یک کشتی نوح را به تصویری از جامعهٔ نجاتبخش بدل کردند. برای کپریانوس و آگوستین کشتی همان کلیساست و بیرون از آن نجاتی نیست. در حدیث سفینه، کشتی خاندان پیامبر است، و نزد شیعیان بهویژه دوازده امام. این تصویر در هر دو سنت یکسان عمل میکند: کشتی پناهگاهی است که هر کس باید به اختیار خود، تا طوفان نیامده، بر آن سوار شود.
کپریانوس، دربارهٔ وحدت کلیسا ۶ · حاکم نیشابوری، المستدرک
درگذشت و خاکسپاری
میراث شیعه
مدفون در کنار امام علی
به باور شیعیان، آدم و نوح در کنار امام علی در حرم او در نجف به خاک سپرده شدهاند، و در یکی از زیارتهایی که آنجا خوانده میشود، همراه امام بر نوح نیز سلام داده میشود.
ابن قولویه، کامل الزیارات · شیخ طوسی، تهذیب الاحکام
میراث مسیحیمیراث یهودیتاریخ
آرامگاههای دیگر
چند جای دیگر نیز مدعیاند گور نوح را در خود دارند: نخجوان در جمهوری آذربایجان، کرک نوح در درهٔ بقاع لبنان، جیزره در ترکیه، و جایی در اردن. کتاب یوبیلها، متنی یهودی از دوران باستان که در کلیسای ارتدکس اتیوپی جزو کتاب مقدس است، میگوید او در کوه لوبار در سرزمین آرارات به خاک سپرده شد.
کتاب یوبیلها ۱۰:۱۵
کتاب مقدس عبری
همروزگاری طولانی
پیدایش میگوید نوح پس از طوفان ۳۵۰ سال زیست. بنا بر ارقام متن عبری، که آشر و نمودار آدامز از آن پیروی میکنند، او در ۱۹۹۸ پ.م.، تنها دو سال پیش از تولد ابراهیم، درگذشت، و پسرش سام تا ۱۵۰ سال پس از تولد ابراهیم زنده ماند.
پیدایش ۹:۲۸–۲۹؛ ۱۱:۱۰–۲۶ · نمودار آدامز / آشر
پژواکها و همانندیها
مندایی
در سنت مندایی
منداییان عراق و ایران نوح را، همراه آدم و شیث و سام، در شمار پیامبران نخستین خود گرامی میدارند، هرچند یحیی را بزرگترین آنان میدانند. کتابهای مقدسشان میآموزند که منداییان مستقیماً از نسل سام، پسر نوح، هستند.
گنزا ربا · ویکیپدیا، «Mandaeism»
تاریخ
داستانهای کهنتر طوفان
در ادبیات بینالنهرین داستانهای کهنتری از طوفان هست که شباهت نزدیکی به داستان نوح دارند. در حماسهٔ آتراهاسیس و در لوح یازدهم حماسهٔ گیلگمش، خدایی به یک مرد، آتراهاسیس یا اوتناپیشتیم، هشدار میدهد که کشتی بزرگی بسازد و خانواده و جانورانش را سوار کند. کشتی بر کوهی مینشیند؛ او کبوتر و پرستو و زاغی را رها میکند و سپس قربانی میگذراند. بسیاری از پژوهشگران در پس روایت پیدایش سنتی مشترک در بینالنهرین میبینند. مؤمنان اغلب این شباهتها را خاطرههای دگرگونشدهٔ رویدادی واقعی میدانند که روایت راستینش در کتابهای مقدس حفظ شده است.
حماسهٔ گیلگمش، لوح یازدهم · حماسهٔ آتراهاسیس
قرآن
در قرآن
نام نوح ۴۳ بار در قرآن آمده است، و داستانش در سورههای ۷، ۱۱، ۲۳، ۲۶، ۵۴ و ۷۱ به تفصیل روایت شده است.
قرآن، سورهٔ ۷۱ و جاهای دیگر