فالج را از آن رو چنین نامیدند که «در ایام وی زمین منقسم شد»، و همین چند واژه او را به مشهورترین داستانِ میان طوفان و ابراهیم پیوند داد: برج بابل. گاهشماری یهودی پراکندگی قومها را در سال مرگ او نهاد. داستان خودِ بابل را تلمود و میدراش، یوسفوس و کتاب یوبیلها بازگفتهاند؛ نویسندگان مسیحی وارونه شدن آن را در پنطیکاست دیدند، و مفسران مسلمان آن را به نمرود پیوند دادند. در پسِ این داستان زیگورات بزرگ بابل ایستاده است.
در سفر پیدایش
کتاب مقدس عبری
«در ایام وی زمین منقسم شد»
عابر پسرش را فالج، یعنی «تقسیم»، نامید، زیرا در ایام او زمین منقسم شد. پیدایش نمیگوید این تقسیم چه بود. فالج در ۳۰ سالگی پدر رعو شد و ۲۳۹ سال زیست، کمابیش نیمی از عمر پدرش عابر.
پیدایش ۱۰:۲۵؛ ۱۱:۱۶–۱۹ · اول تواریخ ۱:۱۹
کتاب مقدس عبریتاریخ
عمرهای نیمهشده
سنها در پیدایش پلهپله کاهش مییابند. پیش از طوفان، بیشتر عمرها به ۹۰۰ تا ۱۰۰۰ سال نزدیک میشوند. از سام تا عابر، عمرها میان حدود ۴۳۰ و ۶۰۰ سال است. از فالج تا سروج به ۲۳۰ تا ۲۳۹ سال میرسند، ناحور ۱۴۸ سال و تارح ۲۰۵ سال زندگی میکند، و ابراهیم ۱۷۵ سال. برخی خوانندگان نیمه شدن عمرها در زمان فالج را با داوری خدا در بابل مرتبط دانستند؛ پژوهشگران این پلهها را الگویی سنجیده از زوال میبینند.
پیدایش ۵؛ ۱۱:۱۰–۳۲
کتاب مقدس عبرینوشتههای منسوب (سودپیگرافا)تاریخ
چه چیز تقسیم شد؟
خوانندگان چند پاسخ پیشنهاد کردهاند:
- پراکندگی قومها در بابل. این رایجترین خوانش ربّانی و مسیحی است.
- تقسیم زمین میان پسران نوح به قرعه. کتاب یوبیلها تولد فالج را در زمانی مینهد که پسران نوح تقسیم زمین را آغاز کردند.
- کانالهای آبیاری. واژهٔ عبری پِلِگ میتواند به معنای جوی آب باشد، مانند واژهٔ اکدیِ پَلگو، «کانال».
راشی بر پیدایش ۱۰:۲۵ · کتاب یوبیلها ۸:۸–۱۰ · مزامیر ۱:۳ (پَلگِی مَیِم، «نهرهای آب»)
برج بابل
کتاب مقدس عبری
داستان در سفر پیدایش
تمام جهان را یک زبان بود. مردم در زمین شنعار سکنی گرفتند و گفتند: «بیایید شهری برای خود بنا نهیم، و برجی را که سرش به آسمان برسد، تا نامی برای خویشتن پیدا کنیم، مبادا بر روی تمام زمین پراکنده شویم.» خداوند فرود آمد تا شهر را ببیند، و زبان ایشان را مشوش ساخت تا سخن یکدیگر را نفهمند، و ایشان را بر روی زمین پراکنده کرد. شهر را بابل نامیدند، و پیدایش این نام را به بَلَل، «مشوش ساختن»، پیوند میدهد.
پیدایش ۱۱:۱–۹
میراث یهودی
بابل در واپسین سال فالج
سدر عولام، گاهشماری ربّانیِ کهن، پراکندگی را در سالی مینهد که فالج درگذشت، یعنی بنا بر ارقام متن عبری ۳۴۰ سال پس از طوفان. پدر فالج، که پیامبر بود، هنگام تولد این نام را بر او نهاده بود؛ پس این رویداد در پایان عمر فالج رخ داد، نه در آغاز آن.
سدر عولام ربا ۱ · راشی بر پیدایش ۱۰:۲۵
تلمود
سه نقشه، سه کیفر
به گفتهٔ تلمود، سازندگان سه گروه شدند. گروهی گفتند: «برویم بالا و آنجا ساکن شویم.» گروهی دیگر گفتند: «برویم بالا و بت بپرستیم.» و گروه سوم گفتند: «برویم بالا و بجنگیم.» گروه نخست پراکنده شدند، آنان که سودای جنگ داشتند به میمون و روح و دیو بدل شدند، و زبان بتپرستان آشفته شد. از خودِ برج، یکسوم سوخت، یکسوم در زمین فرو رفت و یکسوم هنوز برپاست. تلمود میافزاید که هوای برج مایهٔ فراموشی است.
تلمود بابلی، سنهدرین ۱۰۹الف
میدراش
خشتی گرانبهاتر از انسان
میدراشی مشهور میگوید چون مردی از برج میافتاد و میمرد، کسی اعتنا نمیکرد، اما چون خشتی میافتاد، میگریستند و میگفتند: «کی دیگری به جای آن بالا خواهد آمد؟» این داستان تصویری کلاسیک از طرحی ضدانسانی شد. همین میدراش میگوید ابراهیم از آنجا گذشت و سازندگان را نفرین کرد. بازگفتی متأخرتر، سفر هیاشار، میافزاید برج چنان بلند بود که بردن خشت تا بالای آن یک سال طول میکشید.
پرقه د-ربی الیعزر ۲۴ · سفر هیاشار ۹:۲۷–۲۸
میراث یهودیتلمود
سرکشی نمرود
پیدایش میگوید نمرود، پسر کوش، صیادی جبار بود و ابتدای مملکت او بابل بود. یوسفوس او را محرک ساختن برج دانست: نمرود مردم را از خدا برگرداند و نقشه کشید برج را چنان بلند بسازد که آب طوفانی دیگر به آن نرسد، تا انتقام غرق شدن نیاکانشان را از خدا بگیرد. تلمود نام او را از مَرَد، «سرکشی کردن»، میگیرد.
پیدایش ۱۰:۸–۱۰ · یوسفوس، آثار باستانی یهود ۱.۱۱۳–۱۱۹ · تلمود بابلی، حولین ۸۹الف؛ پسحیم ۹۴ب
نوشتههای منسوب (سودپیگرافا)
چهل و سه سال ساختن
کتاب یوبیلها میگوید سازندگان ۴۳ سال با خشت و قیر کار کردند، تا آنکه خدا باد بزرگی فرستاد و برج را واژگون کرد. در سوم باروک، فرشتهای سازندگان برج را به باروک نشان میدهد که در آسمانها کیفر میبینند.
کتاب یوبیلها ۱۰:۱۸–۲۷ · سوم باروک ۲–۳
عهد جدیدآبای کلیسا
پنطیکاست، بابلِ وارونه
در روز پنطیکاست، روحالقدس بر رسولان فرود آمد و آنان به زبانهای دیگر سخن گفتن آغاز کردند، و از زائرانی که از هر قومی آمده بودند «هر کس لغت خود را از ایشان شنید». نویسندگان مسیحی این رویداد را وارونهٔ بابل دیدند. در بابل، غرور یک زبان را به زبانهای بسیار بخش کرد. در پنطیکاست، روح زبانهای بسیار را حامل یک پیام کرد. گریگوری نازیانزی این تقابل را صریحاً بیان کرد.
اعمال رسولان ۲:۱–۱۱ · گریگوری نازیانزی، خطابهٔ ۴۱، بند ۱۶
قرآنتفسیر
برج در قرآن و نزد مفسران
قرآن داستان بابل را بازنمیگوید، اما آیهای میگوید پیشینیان مکرها اندیشیدند، «لیکن خدا بنای آنها را از پایه ویران کرد و سقف بر سرشان فرو ریخت» (۱۶:۲۶، ترجمهٔ الهی قمشهای). مفسران نخستین این آیه را به برج نمرود در بابل مربوط دانستند. طبری گزارش میکند که زبان یگانهٔ مردم به هفتاد و سه زبان بخش شد، و بغوی مینویسد خدا برج را با بادی ویران کرد. قرآن در جای دیگر گوناگونی زبانها و رنگها را نه کیفر، بلکه یکی از آیات خدا میشمارد.
قرآن ۱۶:۲۶؛ ۳۰:۲۲ · طبری، جامع البیان، ذیل ۱۶:۲۶ · بغوی، معالم التنزیل، ذیل ۱۶:۲۶ · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل ۱۶:۲۶
تاریخ و پژوهش
تاریخ
اتمننکی، برج واقعی
زیگورات بزرگ بابل، اتمننکی («خانهٔ شالودهٔ آسمان و زمین»)، در کنار معبد مردوک برپا بود. نبوپلسر و نبوکدنصر دوم در قرنهای هفتم و ششم پ.م. آن را در مقیاسی عظیم بازسازی کردند؛ قاعدهٔ آن مربعی به ضلع حدود ۹۰ متر بود و ارتفاعش احتمالاً به همین اندازه. هرودوت برجی هشتطبقه را وصف کرد. بسیاری از پژوهشگران گمان میکنند تبعیدیان یهودی در بابل آن را دیده بودند. نام اکدی شهر، بابایلیم، به معنای «دروازهٔ خدا» است؛ پیدایش معنایی عبری و ریشخندآمیز به آن میدهد: «آشفتگی».
هرودوت، تاریخ ۱.۱۸۱ · ا. ر. جورج، «The Tower of Babel: Archaeology, History and Cuneiform Texts» (AfO 51، ۲۰۰۵–۰۶)
تاریخ
آشفتگی زبانها در روایتی سومری
حماسهٔ سومری «انمرکار و فرمانروای اراتا»، از حدود قرن بیستویکم پ.م.، افسونی دارد دربارهٔ روزگاری که همهٔ قومها خدای انلیل را به یک زبان خطاب میکردند، تا آنکه خدای انکی گفتار را در دهانشان دگرگون کرد. از زمانی که ساموئل نوح کریمر به این متن توجه داد، آن را با بابل مقایسه کردهاند، هرچند مترجمان در این باره اختلاف دارند که این بند به وحدتی کهن در گذشته نظر دارد یا به وحدتی در آینده.
انمرکار و فرمانروای اراتا، سطرهای ۱۳۵–۱۵۵ · س. ن. کریمر، «The ‘Babel of Tongues’: A Sumerian Version» (JAOS 88، ۱۹۶۸)
در میان سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریعهد جدیدقرآن
زبانهای بسیار: کیفر یا آیت؟
پیدایش ۱۰ قومها را «هر یکی موافق زبان و قبیلهاش» برمیشمارد و داوریای بر آن نمیافزاید، اما پیدایش ۱۱ را معمولاً چنین میخوانند که زبانهای بسیار را کیفر جاهطلبی سازندگان میداند. نویسندگان مسیحی این خوانش را نگه داشتند و درمانی بر آن افزودند: در پنطیکاست روح با همهٔ زبانها در یک دم سخن گفت. قرآن راه دیگری میرود. «اختلاف زبانها و رنگهای شما» را از آیات خدا میشمارد (۳۰:۲۲، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و میگوید خدا آدمیان را شعبهها و قبیلهها گردانید «تا یکدیگر را بشناسید» (۴۹:۱۳، ترجمهٔ الهی قمشهای). یک واقعیت، اینکه مردم به زبانهای گوناگون سخن میگویند، در یک سنت زخمی است که باید التیام یابد و در سنتی دیگر بخشی از طرح آفرینش. هر دو خوانش در میان اندیشمندان یهودی و مسیحی و مسلمانِ بعدی دیده میشود.
پیدایش ۱۱:۱–۹ · اعمال رسولان ۲:۱–۱۱ · قرآن ۳۰:۲۲؛ ۴۹:۱۳