سلیمان، که در عربی نیز به همین نام خوانده میشود، پسر داود و بتشبع، پادشاهی بود که از خدا حکمت خواست، میان دو مادر داوری کرد، معبد اورشلیم را ساخت و ملکهٔ سبا را به حضور پذیرفت. کتاب مقدس از ثروت و بازرگانی او و از هزار زن و کنیزش یاد میکند و میگوید این زنان دل او را به سوی خدایان دیگر گرداندند، چنانکه پس از مرگش پادشاهی دو پاره شد. سنت یهودی کتابهای امثال، جامعه و غزل غزلها را از او میداند؛ مسیحیان غزل غزلها را تمثیلی از مسیح و کلیسا میخوانند. در قرآن او پیامبری است که خدا باد و جن را مسخر او کرد، زبان مرغان و مورچگان را میفهمید و ملکهٔ سبا در برابرش تسلیم شد. افسانههای بعدی در هر سه سنت او را به نیروی انگشتر مُهردارش فرمانروای دیوان ساختند.
در کتاب مقدس عبری
کتاب مقدس عبری
به تخت نشستن
چون داود پیر شد، پسرش ادونیا، که ظاهراً بزرگترین پسر زندهٔ او در آن هنگام بود، با پشتیبانی یوآب و ابیاتار کاهن خود را پادشاه خواند. ناتان نبی (نک. مدخل او) و بتشبع وعدهٔ داود را به یاد او آوردند که سلیمان پادشاه خواهد شد، و داود فرمان داد صادوق کاهن سلیمان را بر سر چشمهٔ جیحون مسح کند؛ قوم فریاد برآوردند: «سلیمان پادشاه زنده بماند» (اول پادشاهان ۱). سلیمان بعدها فرمان داد ادونیا و یوآب و شمعی را بکشند، و ابیاتار را تبعید کرد (اول پادشاهان ۲).
اول پادشاهان ۱–۲ · دوم سموئیل ۱۲:۲۴–۲۵
کتاب مقدس عبری
موهبت حکمت
خدا در جبعون در خواب بر سلیمان ظاهر شد و گفت: «آنچه را که به تو بدهم، طلب نما.» سلیمان «دل فهیم» خواست «تا قوم تو را داوری نمایم و در میان نیک و بد تمیز کنم». خدا دلی حکیم و فهیم به او داد، و نیز دولت و جلالی را که نخواسته بود (اول پادشاهان ۳:۵–۱۴). حکمت او «از حکمت تمامی بنی مشرق و از حکمت جمیع مصریان زیاده بود»؛ سه هزار مثل گفت و سرودهایش هزار و پنج بود، و دربارهٔ درختان، بهایم، مرغان، حشرات و ماهیان سخن گفت (۴:۲۹–۳۴).
اول پادشاهان ۳:۳–۱۵؛ ۴:۲۹–۳۴
کتاب مقدس عبری
دو مادر
دو زن که در یک خانه میزیستند با یک نوزاد زنده و یک نوزاد مرده نزد سلیمان آمدند و هر یک کودک زنده را از آنِ خود میدانست. سلیمان شمشیری خواست و گفت: «پسر زنده را به دو حصه تقسیم نمایید و نصفش را به این و نصفش را به آن بدهید.» یکی از دو زن پذیرفت؛ دیگری فریاد زد: «ای آقایم! پسر زنده را به او بدهید و او را هرگز مکشید.» سلیمان کودک را به او داد، زیرا مادرش او بود، و تمامی اسرائیل «از پادشاه بترسیدند زیرا دیدند که حکمت خدایی … در دل اوست» (اول پادشاهان ۳:۱۶–۲۸).
اول پادشاهان ۳:۱۶–۲۸
کتاب مقدس عبری
معبد
سلیمان با چوب سرو آزادی که از حیرام، پادشاه صور، رسید، معبد را بر کوه موریا، در خرمنگاهی که داود خریده بود، در هفت سال ساخت. کار «در سال چهارصد و هشتاد از خروج بنیاسرائیل از زمین مصر» آغاز شد (اول پادشاهان ۶:۱؛ دوم تواریخ ۳:۱). تابوت عهد را به قدسالاقداس بردند و ابر جلال خدا خانه را پر کرد. سلیمان در دعای تقدیس معبد گفت: «اینک فلک و فلک الافلاک تو را گنجایش ندارد تا چه رسد به این خانهای که من بنا کردهام»، و از خدا خواست دعای بیگانه را نیز، اگر رو به این خانه دعا کند، بشنود (اول پادشاهان ۸:۲۷، ۴۱–۴۳).
اول پادشاهان ۵–۸ · دوم تواریخ ۲–۷
کتاب مقدس عبری
دیدار ملکهٔ سبا
ملکهٔ سبا آوازهٔ سلیمان را شنید و با شترانی که عطریات و طلا و سنگهای گرانبها بار داشتند آمد «تا او را به مسائل امتحان کند». سلیمان به همهٔ پرسشهای او پاسخ داد، و چون ملکه حکمت و خانهٔ او را دید، «روح در او دیگر نماند». گفت: «نصفش به من اعلام نشده بود»، خدای اسرائیل را متبارک خواند و به سرزمین خود بازگشت (اول پادشاهان ۱۰:۱–۱۳). سبا را معمولاً با سرزمین سبأ در جنوب شبهجزیرهٔ عربستان، یعنی یمن امروزی، یکی میدانند.
اول پادشاهان ۱۰:۱–۱۳ · دوم تواریخ ۹:۱–۱۲
کتاب مقدس عبری
ثروت، زنان و پادشاهی دوپاره
ناوگان سلیمان در عصیون جابر از اوفیر طلا میآورد؛ او به دادوستد اسب و ارابه میپرداخت و نقره را در اورشلیم «مثل سنگها» فراوان ساخت (اول پادشاهان ۹:۲۶–۱۰:۲۹). با دختر فرعون ازدواج کرد و «او را هفتصد زن بانو و سیصد متعه بود و زنانش دل او را برگردانیدند»، چنانکه برای کموش و مولک و عشتورت پرستشگاه ساخت (۱۱:۱–۸). خدا به او گفت به سبب این کار پادشاهی را از پسرش پاره خواهد کرد و تنها یک سبط را بهخاطر داود برای او خواهد گذاشت. دشمنانی بر او برخاستند، از جمله یربعام، و پس از مرگ سلیمان، که چهل سال پادشاهی کرده بود، ده سبط شمالی به رهبری یربعام جدا شدند (۱۱:۹–۴۳؛ ۱۲).
اول پادشاهان ۹–۱۲ · تثنیه ۱۷:۱۶–۱۷
در سنت یهودی
تلمود
اشمدای و شامیر
چون بر سنگهای معبد نباید هیچ ابزار آهنی به کار میرفت (اول پادشاهان ۶:۷)، تلمود میگوید سلیمان به شامیر نیاز داشت، جانداری که سنگ را میبرید. او برای یافتن آن، اشمدای (آسمودئوس)، پادشاه دیوان، را با زنجیری به بند کشید که نام خدا بر آن نقش بسته بود. اشمدای بعدها سلیمان را فریفت، انگشترش را گرفت، او را چهارصد فرسنگ دورتر پرتاب کرد و به جای او پادشاهی کرد، و سلیمان گداییکنان سرگردان شد و میگفت: «من که جامعه هستم بر اسرائیل در اورشلیم پادشاه بودم»، تا آنکه تخت خود را بازیافت (گیطین ۶۸الف–ب).
اول پادشاهان ۶:۷ · تلمود بابلی، گیطین ۶۸الف–ب
تلمودمیشنا
داوری دربارهٔ یک پادشاه
ربیها دربارهٔ گناهان سلیمان بحث کردند. تلمود میگوید کتاب مقدس گناه را چنان به او نسبت میدهد که گویی خود گناه کرده است، زیرا زنانش را از بتپرستی بازنداشت (شبات ۵۶ب). به روایت تلمود، اعضای انجمن بزرگ، که فهرست پادشاهانِ بیبهره از جهان آینده را فراهم آوردند، میخواستند سلیمان را نیز بر آن بیفزایند، اما نشانههایی از آسمان بازشان داشت و از این رو نام او در آن فهرست نیامد (سنهدرین ۱۰۴ب). دربارهٔ جامعه و غزل غزلها نیز بحث بود: میشنا سخن ربی عقیوا را در دفاع از غزل غزلها آورده است، که آن را «قدسالاقداس» میخواند (یادایم ۳:۵).
تلمود بابلی، شبات ۵۶ب؛ سنهدرین ۱۰۴ب · میشنا، یادایم ۳:۵
در مسیحیت
عهد جدید
«شخصی بزرگتر از سلیمان»
عیسی میگوید: «در سوسنهای چمن تامل کنید، چگونه نمو میکنند! … سلیمان هم با همه جلال خود چون یکی از آنها آراسته نشد» (متی ۶:۲۸–۲۹). او به شنوندگانش میگوید: «ملکه جنوب در روز داوری با این فرقه برخاسته … زیرا که از اقصای زمین آمد تا حکمت سلیمان را بشنود، و اینک شخصی بزرگتر از سلیمان در اینجا است» (۱۲:۴۲). استیفان یادآوری میکند که سلیمان برای خدا خانهای ساخت، اما خدای متعال «در خانههای مصنوع دستها ساکن نمیشود» (اعمال رسولان ۷:۴۷–۴۸).
متی ۶:۲۸–۲۹؛ ۱۲:۴۲ · اعمال رسولان ۷:۴۷–۴۸
آبای کلیسا
غزل غزلها همچون تمثیل
اوریگن در تفسیر و موعظههایش بر غزل غزلها این کتاب را عشق مسیح و کلیسا، یا عشق کلمه و جان، میخواند، و هشتاد و شش موعظهٔ برنار کلروویی دربارهٔ آن، غزل غزلها را در کانون عرفان قرون وسطی نشاند. مفسران یهودی آن را عشق خدا و اسرائیل خواندند. بسیاری از آبای کلیسا نیز سازندهٔ معبد را نمادی از مسیح دانستند، که معبد حقیقی، یعنی کلیسا، را بنا میکند.
اوریگن، تفسیر غزل غزلها · برنار کلروویی، موعظههایی دربارهٔ غزل غزلها
میراث مسیحی
کبره نگستِ اتیوپی
کبره نگست («شکوه پادشاهان»)، حماسهٔ ملی اتیوپی که در قرن چهاردهم میلادی گردآوری شد، میگوید ملکهٔ سبا، به نام ماکدا، برای سلیمان پسری به نام منلیک زایید و منلیک تابوت عهد را به اتیوپی برد. دودمان سلیمانی اتیوپی، که تا ۱۹۷۴ فرمان راند، خود را از نسل آنان میدانست، و کلیسای ارتدکس اتیوپی بر آن است که تابوت عهد در آکسوم نگهداری میشود.
کبره نگست · ا. ا. و. باج (مترجم)، The Queen of Sheba and Her Only Son Menyelek (۱۹۲۲)
در اسلام
قرآن
پیامبر، پادشاه و وارث
قرآن میگوید سلیمان وارث داود شد (۲۷:۱۶) و نام او را در شمار پیامبرانی میآورد که به آنان وحی شد (۴:۱۶۳). قرآن او را میستاید: «او بسیار نیکو بندهای بود، زیرا بسیار به درگاه خدا با تضرع و زاری رجوع میکرد» (۳۸:۳۰، ترجمهٔ الهی قمشهای). او همراه داود دربارهٔ گوسفندانی داوری کرد که شبانه به کشتزاری رفته بودند، و خدا فهمِ آن داوری را به سلیمان داد (۲۱:۷۸–۷۹). او دعا کرد: «بار الها، به لطف و کرمت از خطای من در گذر و مرا ملک و سلطنتی عطا فرما که پس از من احدی را نسزد» (۳۸:۳۵، ترجمهٔ الهی قمشهای).
قرآن ۴:۱۶۳؛ ۲۱:۷۸–۸۲؛ ۲۷:۱۵–۱۶؛ ۳۸:۳۰–۴۰
قرآن
باد، جن و مس
خدا باد را مسخر سلیمان کرد، چنانکه بامدادان راه یک ماه و شامگاهان راه یک ماه را میپیمود؛ چشمهای از مس گداخته برایش روان ساخت؛ و جن را به خدمت او گماشت تا هرچه میخواست برایش بسازند: پرستشگاهها، تمثالها، کاسههایی چون حوض و دیگهایی ثابت (۳۴:۱۲–۱۳). برخی از شیاطین برایش غواصی میکردند و به کارهای دیگر میپرداختند، و برخی دیگر در غل و زنجیر بودند (۲۱:۸۲؛ ۳۸:۳۷–۳۸)؛ مفسران میگویند آنان برای مروارید غواصی میکردند. جن از مرگ او آگاه نشدند تا آنکه جنبندهای زمینی عصای او را، که بر آن تکیه داشت، جوید و او فرو افتاد؛ آنگاه جن دریافتند که اگر غیب را میدانستند، در آن کار خوارکننده نمیماندند (۳۴:۱۴).
قرآن ۲۱:۸۱–۸۲؛ ۳۴:۱۲–۱۴؛ ۳۸:۳۶–۳۹
قرآن
مورچه و هدهد
سلیمان گفت: «ای مردم، ما را زبان مرغان آموختند» (۲۷:۱۶، ترجمهٔ الهی قمشهای). چون سپاهیانش از جن و انس و مرغان به وادی مورچگان رسیدند، موری به موران دیگر هشدار داد که به خانههای خود بروند، مبادا سلیمان و سپاهیانش ندانسته پایمالشان کنند؛ سلیمان لبخند زد و خدا را شکر گفت (۲۷:۱۷–۱۹). نام سوره، نمل («مورچگان»)، از همین ماجراست. سلیمان در بازدید از مرغان هدهد را نیافت؛ هدهد بازگشت و از زنی خبر آورد که بر سبا فرمان میراند و با قومش خورشید را میپرستید (۲۷:۲۰–۲۶).
قرآن ۲۷:۱۵–۲۸
قرآنتفسیر
ملکهٔ سبا و هدهد
سلیمان هدهد را با نامهای نزد ملکه فرستاد که با «به نام خدای بخشنده مهربان» آغاز میشد و او را به تسلیم فرامیخواند. ملکه با بزرگان قومش رایزنی کرد و هدیهای فرستاد، و سلیمان آن را نپذیرفت. یکی از جنیان پیشنهاد کرد تخت ملکه را پیش از برخاستن سلیمان از جایش بیاورد، اما «آن کس که به علمی از کتاب الهی دانا بود» آن را در یک چشم بر هم زدن آورد. چون ملکه آمد، از او خواستند به کاخی درآید؛ کف آن را دید و آبگیرش پنداشت و ساقهای خود را برهنه کرد، اما کف کاخ از آبگینهٔ صاف بود. ملکه اعتراف کرد که بر خود ستم کرده است و گفت اینک با سلیمان تسلیم خدا، «پروردگار عالمیان»، شده است (۲۷:۲۸–۴۴، ترجمهٔ الهی قمشهای). سنت اسلامی او را بلقیس مینامد؛ مفسران در اینکه سلیمان با او ازدواج کرد یا نه اختلاف داشتند.
قرآن ۲۷:۲۸–۴۴ · طبری، جامع البیان (ذیل ۲۷:۴۴) · ثعلبی، عرائس المجالس (بلقیس)
قرآنتفسیر
اسبان و کالبدی بر تخت
دو بخش کوتاه مفسران را به حیرت انداخت. شامگاهی اسبانی نیکو را به سلیمان نشان دادند و او گفت که دوستیِ خوبیها را بر یاد پروردگارش برتری داده است، تا آنکه در پسِ پرده نهان شد؛ سپس بر ساقها و گردنهای اسبان دست کشید، یا بنا بر خوانشی دیگر، بر آنها زد (۳۸:۳۱–۳۳). خدا همچنین «کالبدی بر تخت وی» افکند و او توبه کرد و به خدا بازگشت (۳۸:۳۴، ترجمهٔ الهی قمشهای). برخی گزارشهای کهن رویداد دوم را با داستانی همانند داستان تلمود توضیح دادند: دیوی انگشتر سلیمان را دزدید و در هیئت او پادشاهی کرد. بسیاری از عالمان بعدی این داستان را رد کردند: ابن کثیر چنین گزارشهایی را از اسرائیلیات شمرد، و فخر رازی داستان را نپذیرفت و تفسیرهای دیگری پیش نهاد، از جمله حدیثی در صحیح بخاری که بنا بر آن از میان زنان سلیمان تنها یکی باردار میشود و کودکی ناقصالخلقه میزاید.
قرآن ۳۸:۳۰–۳۵ · صحیح بخاری ۳۴۲۴ · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم (ذیل ۳۸:۳۴) · فخر رازی، مفاتیح الغیب (ذیل ۳۸:۳۴)
قرآن
کافر نبود
قرآن این اتهام را که سلیمان جادوگری میکرد رد میکند: «هرگز سلیمان … کافر نگشت و لکن شیاطین کافر شدند که سحر به مردم میآموختند» (۲:۱۰۲، ترجمهٔ الهی قمشهای). به توضیح مفسرانی چون طبری، این آیه پاسخ کسانی است که سلیمان را جادوگر میخواندند و مدعی بودند کتابهای جادوی مدفون در زیر تخت او از او به جا مانده است. قرآن از گزارش کتاب مقدس دربارهٔ بتپرستی او یادی نمیکند، و عالمان مسلمان آن گزارش را رد میکنند، زیرا پیامبران را از چنین گناهانی مصون میدانند.
قرآن ۲:۱۰۲ · طبری، جامع البیان (ذیل ۲:۱۰۲)
حدیث اهل سنتتاریخ
معبد و حرم شریف
مسلمانان بر آناند که سلیمان پرستشگاه اورشلیم، بیتالمقدس، را ساخت یا از نو بنا کرد. بنا بر حدیثی در سنن نسائی و سنن ابن ماجه، سلیمان چون ساختن آن را به پایان رساند، سه چیز از خدا خواست، از جمله اینکه هر کس تنها برای نماز به آنجا بیاید، چون روزی که از مادر زاده شد از گناه پاک بازگردد. گنبد صخره و مسجدالاقصی بر صفهای قرار دارند که یهودیان آن را کوه معبد و مسلمانان حرم شریف مینامند.
سنن نسائی ۶۹۳ · سنن ابن ماجه ۱۴۰۸ · قرآن ۱۷:۱
در میان سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
تلمودقرآننوشتههای منسوب (سودپیگرافا)
انگشتر و دیو
هر سه سنت چهرهٔ سلیمان را همچون فرمانروای ارواح پروراندند. در تلمود، اشمدای انگشتر و تخت او را میرباید؛ در وصیت سلیمان، اثری یونانی از دوران مسیحی، سلیمان از میکائیلِ فرشتهٔ مقرب انگشتری با نقش مُهر میگیرد و با آن دیوان را به بند میکشد تا معبد را بسازند؛ و در قرآن جن برای او بنا میسازند، و چند تن از مفسران داستان دیوی را آوردهاند که انگشتر و تخت او را به چنگ آورد. «مُهر سلیمان»، که اغلب به صورت ستارهای ششپر یا پنجپر کشیده میشود، در جادو و تزیینات یهودی، مسیحی و اسلامی به نشانهای محافظ بدل شد.
تلمود بابلی، گیطین ۶۸الف–ب · وصیت سلیمان · قرآن ۲۷:۳۹–۴۰؛ ۳۴:۱۲–۱۴؛ ۳۸:۳۴
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریقرآنمیراث مسیحیمیدراش
ملکه در سه سنت
ملکهٔ سبا در کتاب مقدس برای آزمودن سلیمان میآید، خدای او را میستاید و به خانه بازمیگردد. در قرآن او فرمانروایی خورشیدپرست است که همراه سلیمان تسلیم خدا میشود. در ترگوم استر و افسانههای یهودی بعدی او معماهایی پیش سلیمان مینهد، و برخی نویسندگان یهودی قرون وسطی از او چهرهای دیوگونه میسازند. در اتیوپی او ماکدا، مادر پادشاهان سلیمانی، است. «ملکه جنوب» در سخن عیسی بر کسانی که گوش نمیسپارند داوری میکند. هر سنت او را آینهٔ تصور خود از این ساخت که امتها چگونه به خدای اسرائیل یا خدای اسلام راه مییابند.
اول پادشاهان ۱۰ · قرآن ۲۷:۲۲–۴۴ · ترگوم شنی بر استر ۱:۳ · کبره نگست · متی ۱۲:۴۲
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریقرآن
پادشاه دانایی که لغزید
سلیمانِ کتاب مقدس داناترین مردمان است و سرانجام بتپرست میشود؛ این هشداری است بر اینکه حکمت ضامن وفاداری نیست. تثنیه مقرر میکند پادشاه اسبان و زنان و طلای بسیار برای خود فراهم نیاورد، و این حکم گویی وصف اوست (۱۷:۱۶–۱۷). کتاب جامعه، که به او نسبت داده میشود، به ملال میانجامد: «باطل اباطیل … همهچیز باطل است.» سلیمانِ قرآن آزموده میشود اما همواره به سوی خدا بازمیگردد و هرگز بتپرست نمیشود. این تفاوت نشان میدهد دو کتاب آسمانی پیامبران و پادشاهان را چگونه میفهمند: در کتاب مقدس پادشاه ممکن است از لطف خدا بیفتد؛ در آموزهٔ اسلامی پیامبرِ پادشاه از این لغزش مصون است.
تثنیه ۱۷:۱۶–۱۷ · اول پادشاهان ۱۱:۱–۱۳ · جامعه ۱:۲ · قرآن ۲:۱۰۲؛ ۳۸:۳۰–۴۰