یعقوب، که در عربی نیز به همین نام خوانده میشود، کوچکترِ دو پسر همزاد اسحاق بود. او نخستزادگی برادرش عیسو و برکت پدرشان را از آنِ خود کرد، از خشم عیسو گریخت، برای دو همسرش نزد داییاش لابان خدمت کرد، شبی تا سپیدهدم با غریبهای ناشناخته کشتی گرفت، و با پایی لنگ و نامی تازه از آن بیرون آمد: اسرائیل. دوازده پسرش دوازده سبط شدند و نام او نام یک قوم شد. سنت یهودی او را «برگزیدهٔ پدران» میخواند. مسیحیان نردبان او به آسمان را به یاد دارند، که عیسی آن را بر خود تطبیق داد. در قرآن او پیامبر و نوهٔ ابراهیم است، پدر داغدار یوسف، نمونهٔ «صبر جمیل»، و مردی که در بستر مرگ از پسرانش پرسید پس از او چه کسی را خواهند پرستید.
در کتاب مقدس عبری
کتاب مقدس عبری
نخستزادگی و برکت
یعقوب هنگام زادن پاشنهٔ برادر همزادش را گرفته بود، و نامش را یَعَقوو گذاشتند، از واژهٔ عبری عاقِو به معنای «پاشنه». روزی عیسو گرسنه و وامانده از صحرا آمد، و یعقوب کاسهای آش عدس سرخ را به بهای نخستزادگیاش به او فروخت، و عیسو «نخست زادگی خود را خوار نمود» (پیدایش ۲۵:۲۹–۳۴). بعدها یعقوب به اصرار مادرش رفقه و در جامهٔ عیسو برکتی را گرفت که پدر نابینایشان برای عیسو در نظر داشت. عیسو فریاد برآورد: «نام او را یعقوب بخوبی نهادند، زیرا که دو مرتبه مرا از پا درآورد» (۲۷:۳۶)، و با این سخن با نام او بازی کرد.
پیدایش ۲۵:۲۴–۳۴؛ ۲۷
کتاب مقدس عبری
نردبان بیتئیل
یعقوب از تهدید عیسو به کشتنش گریخت و راهی حران شد تا نزد داییاش لابان برود. شبهنگام سنگی زیر سر نهاد و خوابید و در خواب نردبانی دید که بر زمین برپا شده بود و سرش به آسمان میرسید، «و اینک فرشتگان خدا، بر آن صعود و نزول میکنند». خدا بالای آن ایستاده بود و وعدهٔ خود به ابراهیم را برای او تازه کرد: سرزمین، نسلی چون غبار زمین، و برکت برای همهٔ قبایل زمین به واسطهٔ ایشان. یعقوب بیدار شد و گفت: «البته یهوه در این مکان است و من ندانستم… این نیست جز خانه خدا و این است دروازه آسمان.» او آن سنگ را چون ستونی برپا داشت، آن مکان را بیتئیل، یعنی «خانهٔ خدا»، نامید و نذر کرد از هر چه به او برسد دهیک بدهد (پیدایش ۲۸:۱۰–۲۲).
پیدایش ۲۸:۱۰–۲۲
کتاب مقدس عبری
راحیل و لیه
یعقوب بر سر چاهی نزدیک حران به راحیل، دختر کوچکتر لابان، برخورد و گریست. او هفت سال برای راحیل نزد لابان خدمت کرد، «و بسبب محبتی که به وی داشت، در نظرش روزی چند نمود.» در شب عروسی، لابان دختر بزرگترش لیه را به جای راحیل به او داد، و یعقوب ناچار شد برای راحیل هفت سال دیگر خدمت کند. دو خواهر با فرزندانشان و با کنیزانشان بلهه و زلفه بر سر محبت او رقابت کردند، و این چهار زن در حران یازده پسر و یک دختر برای او زاییدند (پیدایش ۲۹–۳۰). یعقوب با گلههای بز و گوسفند خالدار و ابلق توانگر شد و پس از بیست سال با خاندانش گریخت؛ راحیل در نهان بتهای خانگی پدرش را با خود برد (۳۱).
پیدایش ۲۹–۳۱
کتاب مقدس عبری
کشتی در کنار یبوق
یعقوب در بازگشت به دیدار عیسو میرفت. خانوادهاش را از گدار یبوق گذراند و خود تنها ماند، «و مردی با وی تا طلوع فجر کشتی میگرفت.» آن مرد کف ران او را لمس کرد و آن را از جا درآورد، اما یعقوب او را رها نکرد: «تا مرا برکت ندهی تو را رها نکنم.» آن مرد نام او را اسرائیل گذاشت، «زیرا که با خدا و با انسان مجاهده کردی و نصرت یافتی.» یعقوب آن مکان را فنیئیل نامید، «زیرا خدا را روبرو دیدم و جانم رستگار شد»، و با طلوع آفتاب لنگان از آنجا رفت. به گفتهٔ پیدایش، از همین رو بنیاسرائیل عرقالنسا را که در کف ران است نمیخورند (پیدایش ۳۲:۲۲–۳۲).
پیدایش ۳۲:۲۲–۳۲ · هوشع ۱۲:۳–۴
کتاب مقدس عبری
آشتی، شکیم و مرگ راحیل
عیسو به پیشواز یعقوب دوید، او را در آغوش گرفت و گریست، و یعقوب گفت دیدن روی او مانند دیدن روی خداست (پیدایش ۳۳). در شکیم، امیر شهر دینه، دختر یعقوب، را گرفت؛ برادران دینه، شمعون و لاوی، مردان شهر را کشتند و یعقوب آنان را سرزنش کرد (۳۴). خدا در بیتئیل نام اسرائیل را برای او تازه کرد (۳۵:۹–۱۵). در راه افراته، راحیل هنگام زادن بنیامین درگذشت و او را بناونی، یعنی «پسر اندوه من»، نامید؛ یعقوب او را بنیامین، یعنی «پسر دست راست»، خواند و بر گور راحیل ستونی برپا کرد (۳۵:۱۶–۲۰).
پیدایش ۳۳–۳۵
کتاب مقدس عبری
یوسف و فرود به مصر
یعقوب یوسف، پسر بزرگتر راحیل، را از دیگر فرزندانش بیشتر دوست داشت و ردایی ویژه به او داد؛ برادران یوسف را فروختند و ردای او را آغشته به خون نزد یعقوب آوردند. یعقوب تسلی نپذیرفت: «سوگوار نزد پسر خود به گور فرود میروم» (پیدایش ۳۷). سالها بعد، در قحطی، دانست که یوسف زنده است و بر مصر فرمان میراند، و با همهٔ خاندانش، که هفتاد تن بودند، به مصر فرود آمد (۴۶:۲۷). او را نزد فرعون بردند و گفت: «ایام سالهای عمر من اندک و بد بوده است» (۴۷:۹). داستان یوسف در مدخل خود او آمده است.
پیدایش ۳۷؛ ۴۲–۴۷
کتاب مقدس عبری
برکتها و خاکسپاری
یعقوب پیش از مرگ، افرایم و منسی، پسران یوسف، را به فرزندی خود پذیرفت و دست راست و چپش را جابهجا بر سر آنان نهاد تا برکت بزرگتر به کوچکتر برسد (پیدایش ۴۸). آنگاه دوازده پسرش را گرد آورد و برای هر یک برکتی یا سرزنشی گفت، و دربارهٔ یهودا گفت: «عصا از یهودا دور نخواهد شد» (۴۹:۱۰). او در ۱۴۷ سالگی درگذشت و او را به رسم مصریان حنوط کردند. یوسف و برادرانش، با موکب بزرگی از مصریان، او را به کنعان بردند و در مغارهٔ مکفیله به خاک سپردند (۵۰:۱–۱۴).
پیدایش ۴۷:۲۸–۵۰:۱۴
در سنت یهودی
میدراشتلمود
برگزیدهٔ پدران
سنت ربّانی یعقوب را «بِحیر شِبااَووت»، یعنی «برگزیدهٔ پدران»، میخواند و به مزموری استناد میکند که میگوید خدا یعقوب را برای خود برگزید (مزامیر ۱۳۵:۴؛ برشیت ربا ۷۶:۱). ربیها او را از آن رو نیز ستودند که همهٔ پسرانش در عهد ماندند، حال آنکه ابراهیم اسماعیل را داشت و اسحاق عیسو را (پسحیم ۵۶الف). ربیها از او مرد تحصیل تورات ساختند: او «چادرنشین» بود، یعنی در خیمههای علم به سر میبرد؛ پیش از رفتن نزد لابان چهارده سال در خانهٔ درس عابر پنهان ماند؛ و نماز شامگاه را بنیاد نهاد (براخوت ۲۶ب). یکی از آموزگاران تلمود گفت: «یعقوب، پدر ما، نمرده است»، و این را از آیهای در ارمیا بیرون کشید که یعقوب را با نوادگان زندهاش پیوند میدهد (تعنیت ۵ب). مفسران این نکته را میافزایند: پیدایش تنها میگوید او «جان بداد و به قوم خویش ملحق گردید» (۴۹:۳۳)، نه آنکه مرد.
برشیت ربا ۶۳:۱۰؛ ۷۶:۱ · تلمود بابلی، مگیلا ۱۷الف؛ براخوت ۲۶ب؛ تعنیت ۵ب
تلمودمیدراش
«ای اسرائیل بشنو» بر بستر مرگ
تلمود میگوید یعقوب در بستر مرگ بیم داشت مبادا یکی از پسرانش، چنانکه اسماعیل و عیسو بودند، ناشایست باشد. پسرانش، در حالی که پدر را به نامش خطاب میکردند، به او پاسخ دادند: «ای اسرائیل بشنو، یهوه، خدای ما، یهوه واحد است.» یعقوب پاسخ داد: «متبارک باد نام ملکوت پرجلال او تا ابدالآباد.» به گفتهٔ تلمود، از همین روست که این جمله پس از آیهٔ نخست شِمَع آهسته گفته میشود (پسحیم ۵۶الف؛ دواریم ربا ۲:۳۵).
تلمود بابلی، پسحیم ۵۶الف · دواریم ربا ۲:۳۵
میدراشمیراث یهودی
ادوم و روم
پیدایش عیسو را نیای ادوم میداند. در اواخر دوران باستان، ربیها ادوم را به معنای روم گرفتند، و بعدها به معنای اروپای مسیحی، و بدینسان کشمکش دو همزاد در رحم رفقه کشمکش میان اسرائیل و امپراتوری شد. برشیت ربا کشتیگیر یبوق را فرشتهٔ نگهبان عیسو میداند. این سنت تا قرنها خوانش یهودیان از یعقوب و عیسو را شکل داد.
برشیت ربا ۶۳:۶؛ ۷۷:۳ · گ. د. کوهن، «Esau as Symbol in Early Medieval Thought» (۱۹۶۷)
کتاب مقدس عبریمیراث یهودی
گریهٔ راحیل
ارمیا راحیل را، که کنار راه بیتلحم به خاک سپرده شده، گریان بر فرزندانش تصویر میکند، آنگاه که آنان را به تبعید میبرند؛ و خدا وعده میدهد آنان بازخواهند گشت (ارمیا ۳۱:۱۵–۱۷). آرامگاه او بیرون از بیتلحم زیارتگاه یهودیان و مسیحیان و مسلمانان بوده است، بهویژه زنانی که برای فرزنددار شدن دعا میکنند. اسرائیل از ۱۹۹۶ این مکان را با استحکامات حفاظت کرد، و از هنگام ساخته شدن دیوار حائل گرداگرد آن در آغاز دههٔ ۲۰۰۰، این مکان از بیتلحم جدا افتاده است و زائرانش بیشتر یهودیاند.
پیدایش ۳۵:۱۹–۲۰ · ارمیا ۳۱:۱۵–۱۷ · متی ۲:۱۸
در مسیحیت
عهد جدیدآبای کلیسا
نردبان و پسر انسان
در انجیل یوحنا، عیسی به نتنائیل میگوید: «از کنون آسمان را گشاده، و فرشتگان خدا را که بر پسر انسان صعود و نزول میکنند خواهید دید» (یوحنا ۱:۵۱)، و بدینسان خود را نردبان رؤیای یعقوب میسازد. معنویت مسیحی در دورههای بعد این نردبان را تصویری از صعود جان به سوی خدا گرفت؛ نامدارترین نمونه نردبان صعود الهی اثر یوحنای کلیماکوس در قرن هفتم میلادی است، با سی پلهٔ فضیلت.
یوحنا ۱:۴۷–۵۱ · یوحنای کلیماکوس، نردبان صعود الهی
عهد جدیدآبای کلیسا
یعقوب و عیسو نزد پولس
پولس به پیشگویی خدا برای رفقه استناد میکند، که پیش از زاده شدن همزادها گفته شد، تا نشان دهد گزینش خدا به دعوت او بسته است، نه به اعمال: «بزرگتر کوچکتر را بندگی خواهد نمود… چنانکه مکتوب است: ‹یعقوب را دوست داشتم اما عیسو را دشمن›» (رومیان ۹:۱۰–۱۳، به نقل از ملاکی ۱:۲–۳). این بخش در مجادلههای مسیحی دربارهٔ تقدیر ازلی، از آگوستین تا کالون و منتقدانش، جایگاهی محوری یافت. رسالهٔ عبرانیان، در مقابل، به خوانندگان هشدار میدهد مانند عیسو نباشند، که نخستزادگی خود را به یک وعده خوراک فروخت (۱۲:۱۶–۱۷).
رومیان ۹:۱۰–۱۳ · ملاکی ۱:۲–۳ · عبرانیان ۱۲:۱۶–۱۷
عهد جدیدمیراث مسیحی
چاه یعقوب و کشتیگیر
انجیل یوحنا گفتوگوی عیسی با زن سامری را بر سر چاه یعقوب، نزدیک سوخار، روایت میکند؛ زن از او میپرسد: «آیا تو از پدر ما یعقوب بزرگتر هستی که چاه را به ما داد؟» (یوحنا ۴:۵–۱۴). چاهی نزدیک نابلس دستکم از قرن چهارم میلادی به نام چاه یعقوب گرامی داشته شده است، و کلیسایی ارتدکس یونانی بر فراز آن قرار دارد. نویسندگان مسیحی اغلب آن شب کشتیگیری را تصویری از دعای پیگیر خواندهاند؛ سرود چارلز وسلی، «ای مسافر ناشناس، بیا» (Come, O thou Traveller unknown، ۱۷۴۲)، آن را کشمکش جان برای شناختن نام خدا بازمیگوید، و آن نام محبت است.
یوحنا ۴:۵–۱۴ · چارلز وسلی، «Wrestling Jacob» (۱۷۴۲)
در اسلام
قرآن
پیامبر و هدیه
قرآن یعقوب را در شمار پیامبرانی میآورد که خدا هدایتشان کرد (۶:۸۴) و به آنان وحی فرستاد (۴:۱۶۳). او به تعبیر قرآن «نافله»، یعنی هدیهٔ افزون، است: خدا او را افزون بر اسحاق به ابراهیم بخشید (۲۱:۷۲). او همراه ابراهیم و اسحاق از بندگانی است که «صاحب اقتدار و بصیرت» بودند (۳۸:۴۵، ترجمهٔ الهی قمشهای). مژدهٔ فرشتگان به ساره او را نیز در بر داشت: «اسحاق و سپس … یعقوب» (۱۱:۷۱، ترجمهٔ الهی قمشهای). قرآن او را اسرائیل نیز مینامد، و نوادگانش را بنیاسرائیل، تعبیری که بیش از چهل بار در قرآن آمده است.
قرآن ۴:۱۶۳؛ ۶:۸۴؛ ۱۱:۷۱؛ ۱۹:۴۹–۵۰؛ ۲۱:۷۲–۷۳؛ ۳۸:۴۵–۴۷
قرآنتفسیر
«پس از مرگ من که را میپرستید؟»
به گفتهٔ قرآن، ابراهیم پسرانش را و یعقوب پسران خود را سفارش کردند که خدا این دین را برای آنان برگزیده است، پس جز در حال تسلیم نمیرند (۲:۱۳۲). قرآن در ادامه میگوید: «شما کی و کجا حاضر بودید هنگامی که مرگ یعقوب در رسید و به فرزندان خود گفت که شما پس از مرگ من که را میپرستید؟ گفتند: خدای تو را و خدای پدران تو ابراهیم و اسماعیل و اسحاق را که معبود یگانه است و ما مطیع فرمان اوییم» (۲:۱۳۳، ترجمهٔ الهی قمشهای). مفسران یادآور میشوند که اسماعیل در شمار «پدران» یعقوب آمده است، چنانکه عمو را نیز میتوان پدر خواند.
قرآن ۲:۱۳۲–۱۳۴ · طبری، جامع البیان، ذیل ۲:۱۳۳
قرآنتفسیر
آنچه اسرائیل بر خود حرام کرد
قرآن میگوید همهٔ خوراکها بر بنیاسرائیل حلال بود، جز آنچه اسرائیل پیش از نزول تورات بر خود حرام کرد (۳:۹۳). به توضیح مفسران، یعقوب به عرقالنسا دچار بود و نذر کرد اگر شفا یابد، خوراکی را که از همه بیشتر دوست داشت ترک کند؛ معمولاً گفتهاند این خوراک گوشت و شیر شتر بود. گزارشهای دیگری از ابن عباس میگویند او افزون بر گوشت شتر، رگهای گوشت (عُروق) را نیز بر خود حرام کرد؛ طبری یکی از این گزارشها را درستترین شمرد. این روایت یادآور عرقالنسایی است که پیدایش پس از کشتی کنار یبوق خوردنش را منع میکند. گزارش شده است که ابن عباس این تحریم را به بیماری عرقالنسا مربوط دانست.
قرآن ۳:۹۳ · طبری، جامع البیان، ذیل ۳:۹۳ · مسند احمد (حدیث ابن عباس دربارهٔ ۳:۹۳) · پیدایش ۳۲:۳۲
قرآن
صبر جمیل
در سورهٔ یوسف، یعقوب پدری داغدار است. چون برادران پیراهن یوسف را آغشته به خون دروغین میآورند، پاسخ میدهد: «صبر جمیل کنم» (در عربی «صَبْرٌ جَمِيلٌ»، ۱۲:۱۸، ترجمهٔ الهی قمشهای). چون بنیامین نیز در مصر نگاه داشته میشود، روی برمیگرداند و میگوید: «وا اسفا بر فراق یوسف!»، و چشمانش از اندوه سفید میشود، و او اندوه خود را فرو میخورد (۱۲:۸۴، ترجمهٔ الهی قمشهای). به پسرانش میگوید: شکوهٔ غم و اندوهش را تنها به درگاه خدا میبرد و از خدا چیزی میداند که آنان نمیدانند (۱۲:۸۶)، و آنان را به جستوجوی یوسف میفرستد، زیرا تنها کافران از رحمت خدا نومید میشوند (۱۲:۸۷). چون پیراهن یوسف را بر رویش میافکنند، بیناییاش بازمیگردد (۱۲:۹۳–۹۶).
قرآن ۱۲:۴–۱۸، ۸۳–۱۰۰
میراث اهل سنتمیراث شیعه
برکت ربودهشده و پیامبران
قرآن داستان نخستزادگی یا برکت ربودهشده را نمیگوید. برخی مورخان نخستین، مانند طبری، روایتی برگرفته از منابع یهودی را بازمیگویند، از جمله نیرنگ رفقه را. ابن کثیر نیز در قصص الانبیاء آن را همچون روایت «اهل کتاب» بازمیگوید؛ عالمان دیگر، معتقد به عصمت پیامبران از گناهان بزرگ، با چنین گزارشهایی به احتیاط برخورد کردند و آنها را از اسرائیلیات شمردند، یعنی مطالبی از سنت یهودی که باور کردنشان لازم نیست. برخی عالمان شیعه گریستن طولانی یعقوب برای یوسف را سابقهای برای سوگواری بر حسین میدانند؛ گزارش شده است که زینالعابدین، چون از اندوه خودش پرسیدند، به آن اشاره کرد.
طبری، تاریخ الرسل و الملوک، ج ۱ · ابن کثیر، قصص الانبیاء (یعقوب) · شیخ صدوق، الخصال؛ الامالی
قرآنتفسیر
اسباط
قرآن از وحی به یعقوب و «اسباط»، یعنی تیرهها، سخن میگوید (۲:۱۳۶؛ ۴:۱۶۳) و بنیاسرائیل را به دوازده سبط تقسیم میکند (۷:۱۶۰). مفسران دربارهٔ پیامبری خود پسران یعقوب همرأی نبودند. برخی با استناد به همین آیهها آنان را پیامبر دانستند. دیگران، مانند ابن کثیر، «اسباط» را به معنای قومهای برآمده از پسران یعقوب و پیامبرانِ برخاسته از میان آنان گرفتند، و عالمان بعدی، مانند آلوسی، افزودند که رفتار برادران با یوسف با نبوت سازگار نبود.
قرآن ۲:۱۳۶، ۱۴۰؛ ۴:۱۶۳؛ ۷:۱۶۰ · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل ۲:۱۳۶
در میان سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
قرآنتلمود
پرسش پدر در بستر مرگ
قرآن و تلمود صحنهای همانند را روایت میکنند. در هر دو، یعقوب در بستر مرگ نگران ایمان پسرانش است، و در هر دو، پسران با اعلام ایمان به خدای یگانه پاسخ میدهند. در قرآن وعده میدهند «خدای تو را و خدای پدران تو … را که معبود یگانه است» بپرستند (۲:۱۳۳، ترجمهٔ الهی قمشهای)؛ در تلمود میگویند: «ای اسرائیل بشنو، یهوه، خدای ما، یهوه واحد است»، و یعقوب با برکتی پاسخ میدهد (پسحیم ۵۶الف). هیچیک از این دو صحنه در پیدایش نیست. پژوهشگران از دیرباز به این همانندی توجه کردهاند و بحث میکنند که آیا هر دو از سنتی مشترک و رایج در اواخر دوران باستان مایه گرفتهاند.
قرآن ۲:۱۳۲–۱۳۳ · تلمود بابلی، پسحیم ۵۶الف · دواریم ربا ۲:۳۵
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریعهد جدیدحدیث اهل سنت
نردبانی به آسمان
نردبان یعقوب در هر سه سنت تصویر پیوند زمین و آسمان شد. ربیها گفتند فرشتگان در صعود و نزول به چهرهٔ یعقوب مینگریستند، که نقش آن بر عرش خدا حک شده بود. در یوحنا، نردبان مسیح است. در روایت ابن اسحاق از سفر شبانهٔ پیامبر، نردبانی (معراج) برای محمد آورده میشود، زیباترین چیزی که تا آن روز دیده بود، و او همراه جبرئیل از آن به آسمانها بالا میرود؛ واژهٔ عربی معراج برای عروج آسمانی از همین نام آمده است. راهبان و صوفیان هر دو زندگی معنوی را نردبانی از مقامات وصف کردند.
پیدایش ۲۸:۱۲ · برشیت ربا ۶۸:۱۲ · یوحنا ۱:۵۱ · ابن هشام، السیرة النبویة (معراج)
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریقرآنتاریخ
مردی که قومی شد
نام دوم یعقوب، اسرائیل، که پس از آن شب کشتیگیری به او داده شد، نام نوادگان دوازده پسرش شد، و نیز نام پادشاهی شمالی در کتاب مقدس، نام همهٔ قوم یهود، نام بنیاسرائیلِ قرآن، و در ۱۹۴۸ نام کشوری جدید. پیدایش این نام را با مجاهدهٔ یعقوب با خدا و با انسان توضیح میدهد (۳۲:۲۸). آن کشتیگیر خواه فرشته بود، چنانکه هوشع میگوید (هوشع ۱۲:۴)، خواه خود خدا، چنانکه یعقوب باور داشت، خواه فرشتهٔ نگهبان عیسو، چنانکه ربیها احتمال دادند، سنت لنگی و برکت را با هم نگاه داشت: قومی که به نام یعقوب خوانده شد، به نام یک کشمکش خوانده شد.
پیدایش ۳۲:۲۸؛ ۳۵:۱۰ · هوشع ۱۲:۳–۴ · برشیت ربا ۷۷:۳