اشعیا پسر آموص در نیمهٔ دوم قرن هشتم پ.م.، در روزگار چهار پادشاه یهودا، یعنی عزیا و یوتام و آحاز و حزقیا، در اورشلیم نبوت کرد. او خدا را دید که در میان سرافین بر تخت نشسته بود، نشانهٔ عمانوئیل را به آحاز عرضه کرد، برای هشدار دربارهٔ تکیه بر مصر پابرهنه در شهر راه رفت، و در محاصرهٔ سنحاریب و بیماری حزقیا در کنار او ایستاد. کتابی که به نام اوست برخی از پرنقلترین سخنان کتاب مقدس را در بر دارد: شمشیرهایی که به گاوآهن بدل میشوند، گرگی که با بره میآرمد، «قوم مرا تسلی دهید»، و بندهٔ رنجدیده. یهودیان آن را کتاب بزرگ تسلی میخوانند؛ مسیحیان آن را «پنجمین انجیل» نامیدهاند؛ قرآن نامی از او نمیبرد، اما مورخان مسلمان داستانش را با نام شعیا بازگفتهاند و نویسندگان مسلمانی که دربارهٔ کتاب مقدس نوشتند بشارت محمد را در آن یافتند. بنا بر روایات، او در روزگار منسی با اره دو نیم شد.
در کتاب مقدس عبری
کتاب مقدس عبری
پیامبر و خانوادهاش
کتاب با این جمله آغاز میشود: «رؤیای اشعیا ابن آموص که آن را دربارهٔ یهودا و اورشلیم، در روزهای عزیا و یوتام و آحاز و حزقیا پادشاهان یهودا دید» (اشعیا ۱:۱). نام او به معنای «یهوه نجات است» است. همسرش «نبیه» خوانده میشود (۸:۳)، و نام دو پسرش خود پیامی بود: شاریاشوب، یعنی «بازماندگان بازخواهند گشت» (۷:۳)، و مهیر شلال حاش بز، یعنی «غنیمت میشتابد، غارت شتابان است» (۸:۱–۴). «اینک من و پسرانی که خداوند به من داده است … به جهت اسرائیل آیات و علامات هستیم» (۸:۱۸).
اشعیا ۱:۱؛ ۷:۳؛ ۸:۱–۴، ۱۸
کتاب مقدس عبری
رؤیا در معبد
«در سالی که عزیا پادشاه مرد، خداوند را دیدم که بر کرسی بلند و عالی نشسته بود، و هیکل از دامنهای وی پر بود» (اشعیا ۶:۱). سرافین، که هر یک شش بال داشتند، یکدیگر را ندا میکردند: «قدوس قدوس قدوس یهوه صبایوت، تمامی زمین از جلال او مملو است» (۶:۳). اشعیا فریاد زد که مردی ناپاکلب است، و یکی از سرافین اخگری از روی مذبح بر دهانش نهاد. چون خداوند پرسید: «که را بفرستم و کیست که برای ما برود؟»، او پاسخ داد: «لبیک مرا بفرست» (۶:۸).
اشعیا ۶
کتاب مقدس عبری
نشانههایی برای پادشاهان
او نشانهٔ عمانوئیل را به آحاز داد (اشعیا ۷؛ نک. مدخل آحاز). هنگامی که یهودا برای ایستادگی در برابر آشور چشم به مصر و کوش دوخته بود، اشعیا سه سال «عریان و پا برهنه» راه رفت تا نشانهای باشد که آشور اسیران آنان را نیز به همین حال خواهد برد (۲۰:۲–۴). در روزگار حزقیا، رهایی اورشلیم از دست سنحاریب را پیشگویی کرد، مرگ پادشاه و سپس بهبود او را اعلام کرد، و به او هشدار داد که گنجینههایی که به فرستادگان بابل نشان داده بود به بابل برده خواهد شد (بابهای ۳۶–۳۹، که بسیار به دوم پادشاهان ۱۸–۲۰ نزدیک است).
اشعیا ۷؛ ۲۰؛ ۳۶–۳۹ · دوم پادشاهان ۱۸–۲۰
کتاب مقدس عبری
سخنانی که از او ماندگارتر شد
«شمشیرهای خود را برای گاوآهن و نیزههای خویش را برای ارهها خواهند شکست و امتی بر امتی شمشیر نخواهد کشید و بار دیگر جنگ را نخواهند آموخت» (اشعیا ۲:۴؛ نیز میکاه ۴:۳؛ نک. مدخل میکاه). «و گرگ با بره سکونت خواهد داشت و پلنگ با بزغاله خواهد خوابید» (اشعیا ۱۱:۶). «تسلی دهید! قوم مرا تسلی دهید! خدای شما میگوید» (۴۰:۱). «صدای ندا کنندهای در بیابان، راه خداوند را مهیا سازید» (۴۰:۳). «به سبب تقصیرهای ما مجروح و به سبب گناهان ما کوفته گردید» (۵۳:۵). در بابهای ۴۴–۴۵ از کورش، پادشاه پارس، با عنوان «شبان» خداوند و «مسیح» او یاد میشود (۴۴:۲۸؛ ۴۵:۱).
اشعیا ۲:۴؛ ۱۱:۶؛ ۴۰:۱–۳؛ ۴۴:۲۸–۴۵:۱؛ ۵۳:۵ · میکاه ۴:۳
تاریخ و پژوهش
تاریخمیراث یهودی
یک اشعیا یا چند اشعیا؟
بابهای ۴۰–۶۶ تبعیدیان بابل را خطاب میکنند و نام کورش را میآورند، که حدود ۱۵۰ سال پس از اشعیا میزیست. از همین رو بیشتر پژوهشگران جدید، از اواخر قرن هجدهم به این سو، این بابها را از پیامبرانی پسینتر دانستهاند: «اشعیای دوم» (بابهای ۴۰–۵۵) در دوران تبعید بابل و «اشعیای سوم» (۵۶–۶۶) پس از بازگشت. ابراهیم ابن عزرا در قرن دوازدهم، در تفسیرش بر باب ۴۰، به اشاره گفته بود که زمینهٔ این باب دوران تبعید است. خوانندگان سنتی یهودی و مسیحی، و بسیاری از پژوهشگران محافظهکار امروز، همهٔ کتاب را از خود اشعیا میدانند و بابهای پسین را پیشگویی آینده میشمارند.
ابن عزرا بر اشعیا ۴۰:۱ · اشعیا ۴۰–۶۶
تاریخ
طومار بزرگ اشعیا
طومار بزرگ اشعیا (1QIsaᵃ)، که در ۱۹۴۷ در غار ۱ قمران پیدا شد، هر ۶۶ باب کتاب را در بر دارد و از قرن دوم پ.م. است، یعنی حدود هزار سال کهنتر از قدیمیترین دستنوشتههای کامل عبری که پیشتر شناخته بودند. متن آن در اساس با متن سنتی ماسوری یکی است، اما در املا و واژهها تفاوتهای کوچک بسیار دارد. این طومار در زیارتگاه کتاب در اورشلیم نگهداری میشود و نسخهای بدل از آن همواره در معرض دید است.
1QIsaᵃ، طومارهای دریای مرده · زیارتگاه کتاب، موزهٔ اسرائیل
تاریخ
مهری با نام او؟
ایلات مزار در ۲۰۱۸ اثر مهر گلی کوچکی را منتشر کرد که در کاوشهای عوفل در اورشلیم، چند متر دورتر از مهری با نام حزقیا، به دست آمده بود. بر آن «یشعیاهو» نوشته شده و پس از آن حروف نبی آمده است، که شاید آغاز واژهٔ «نبی» (ناوی) باشد یا نام یک شخص. چون بخشی از این اثر شکسته و از میان رفته است، پژوهشگران در اینکه از آنِ خود پیامبر بوده باشد همرأی نیستند.
کاوشهای عوفل، اورشلیم · ا. مزار، Biblical Archaeology Review (۲۰۱۸)
در سنت یهودی
تلمود
از خاندان شاهی
تلمود روایتی را نقل میکند که آموص، پدر اشعیا، و امصیا، پادشاه یهودا، برادر بودند؛ پس اشعیا پسرعموی عزیا پادشاه و از تبار داود بود (مگیلا ۱۰ب). همچنین میگوید پدرش آموص نیز پیامبر بود، بر پایهٔ این قاعده که هرگاه نام پدر پیامبری آمده باشد، پدر نیز پیامبر بوده است (مگیلا ۱۵الف).
تلمود بابلی، مگیلا ۱۰ب، ۱۵الف
تلمود
شهرنشینی که پادشاه را دید
تلمود رؤیای اشعیا را با رؤیای حزقیال مقایسه میکند: «هر آنچه حزقیال دید، اشعیا نیز دید»، اما حزقیال آن را چون روستاییای وصف کرد که پادشاه را دیده است، و اشعیا چون شهرنشینی که پادشاه را دیده است (حگیگا ۱۳ب). راشی توضیح میدهد که اشعیا در کاخ شاهی پرورده شده بود. در گزارش محاکمهٔ او در برابر منسی، پادشاه او را متهم کرد که با گفتن «خداوند را دیدم» با موسی مخالفت کرده است، زیرا موسی گفته بود هیچ انسانی نمیتواند خدا را ببیند و زنده بماند (یواموت ۴۹ب).
تلمود بابلی، حگیگا ۱۳ب؛ یواموت ۴۹ب
میراث یهودی
کتاب تسلی
پس از روزهٔ نهم آو، که در سوگ ویرانی معبد گرفته میشود، کنیسهها هفت بخش تسلی از کتابهای پیامبران را میخوانند که همه از اشعیا ۴۰–۶۳ است و نخستینشان با «تسلی دهید! قوم مرا تسلی دهید!» آغاز میشود. سهم اشعیا در قرائتهای نبوی سال از هر پیامبر دیگری بیشتر است.
قرائتهای کنیسه (هفت هفطارای تسلی)
ترگوممیراث یهودی
بنده کیست؟
مفسران یهودی سدههای میانه، بهویژه راشی و ابن عزرا، بندهٔ رنجدیدهٔ اشعیا ۵۲:۱۳–۵۳:۱۲ را قوم اسرائیل میدانند که در میان امتها رنج میکشد؛ خود کتاب اشعیا نیز اسرائیل را بندهٔ خدا میخواند (۴۱:۸؛ ۴۹:۳). پیشتر از آنان، ترگوم آرامی یوناتان این بخش را چنین آغاز میکند: «اینک بندهٔ من، ماشیح، کامیاب خواهد شد»، هرچند رنجها را به دیگران نسبت میدهد. برخی متون ربانی نیز این بخش را با ماشیح پیوند میدهند.
راشی بر اشعیا ۵۳ · ترگوم یوناتان بر اشعیا ۵۲:۱۳ · اشعیا ۴۱:۸؛ ۴۹:۳
در عهد جدید و سنت مسیحی
عهد جدید
پیامبر انجیل
عهد جدید از اشعیا بیش از هر پیامبر دیگری با ذکر نام نقل میکند. هر چهار انجیل «صدای ندا کنندهای در بیابان» را بر یحیای تعمیددهنده تطبیق میدهند (متی ۳:۳؛ مرقس ۱:۲–۳؛ لوقا ۳:۴؛ یوحنا ۱:۲۳). عیسی در کنیسهٔ ناصره از طومار اشعیا خواند: «روح خداوند بر من است، زیرا که مرا مسح کرد تا فقیران را بشارت دهم»، و گفت: «امروز این نوشته در گوشهای شما تمام شد» (لوقا ۴:۱۷–۲۱؛ اشعیا ۶۱:۱–۲). فیلپس اشعیا ۵۳ را برای خواجهٔ حبشی چون پیشگویی دربارهٔ عیسی شرح داد (اعمال رسولان ۸:۲۶–۳۵).
متی ۳:۳؛ ۸:۱۷؛ ۱۲:۱۷–۲۱ · لوقا ۴:۱۶–۲۱ · اعمال رسولان ۸:۲۶–۳۵ · یوحنا ۱۲:۳۸–۴۱
آبای کلیسامیراث مسیحی
«بشارتدهندهای بیش از پیامبر»
ژروم در دیباچهٔ ترجمهاش از اشعیا نوشت که او را باید بشارتدهنده (اونجلیست) خواند نه پیامبر، زیرا رازهای مسیح و کلیسا را چنین روشن بیان کرده است. «قدوس قدوس قدوس» سرافین، هم در شرق و هم در غرب، به سرود «سانکتوس» در آیین عشای ربانی مسیحی بدل شد. اوراتوریوی «مسیح» هندل (۱۷۴۲) بخش بزرگی از متن خود را از اشعیا گرفته است، از «تسلی دهید» تا «خوار و نزد مردمان مردود». کلیساهای شرقی عید او را در ۹ مه برگزار میکنند.
ژروم، دیباچه بر اشعیا · اشعیا ۶:۳ · هندل، Messiah (لیبرتو از چارلز جنز)
نوشتههای منسوب (سودپیگرافا)آبای کلیسا
با اره دو نیم شد
«شهادت و معراج اشعیا» میگوید منسی فرمان داد اشعیا را با ارهٔ چوبین دو نیم کنند، و او نه فریاد زد و نه گریست. «زندگی پیامبران» میگوید او را زیر بلوط روجل، نزدیک آبهای سیلوام، به خاک سپردند. یوستین شهید یهودیان روزگار خود را متهم کرد که گزارش مرگ اشعیا را از کتابهای مقدس حذف کردهاند (گفتوگو با تریفون ۱۲۰)، و مسیحیان نخستین عبرانیان ۱۱:۳۷، «با اره دوپاره گشتند»، را اشاره به آن میدانستند.
شهادت و معراج اشعیا ۵ · زندگی پیامبران ۱ · یوستین شهید، گفتوگو با تریفون ۱۲۰ · عبرانیان ۱۱:۳۷
در سنت اسلامی
میراث اهل سنت
شعیا بن اموص
قرآن نامی از اشعیا نمیبرد، اما مورخان مسلمان، به پیروی از ابن اسحاق، شعیا بن اموص را از پیامبران بنیاسرائیل پیش از زکریا و یحیی میشمارند. به روایت آنان، او هنگامی که سنحاریب به اورشلیم لشکر کشید، نزد پادشاهی نیکوکار از یهودا فرستاده شد که در برخی روایتها حَزقیا نام دارد. شعیا مرگ نزدیک پادشاه را به او خبر داد؛ پادشاه دعا کرد و گریست، و خدا پانزده سال بر عمرش افزود و سپاه آشور را در یک شب نابود کرد. تنها سنحاریب و پنج همراهش، که یکی از آنان بختنصر بود، جان به در بردند تا قوم خود را هشدار دهند. پس از مرگ پادشاه، بنیاسرائیل به گناه افتادند و بر شعیا شوریدند.
ابن کثیر، قصص الانبیاء (شعیا، به روایت ابن اسحاق) · طبری، تاریخ الرسل و الملوک (شعیا)
میراث اهل سنت
درختی که شکافته شد
در روایت مسلمانان از مرگ او، شعیا از قومش گریخت و درختی شکافته شد تا او را پنهان کند، اما شیطان دامن جامهاش را گرفت، چنانکه پارهای از آن بیرون ماند، و آن را به ایشان نشان داد. آنان درخت را، با شعیا که در آن بود، به اره دو نیم کردند. این داستان به روایتهای ربانی نزدیک است: در تلمود بابلی (یواموت ۴۹ب) درخت سرو آزادی اشعیا را در خود فرو میبرد و آن را با اره میبرند، و در تلمود اورشلیمی (سنهدرین ۱۰:۲) منگولههای ردای او، که بیرون از درخت مانده بود، جایش را آشکار میکند. ابن کثیر این پایان را از ابن اسحاق، چون داستانی از اسرائیلیات، نقل میکند، نه چون روایتی معتبر.
ابن کثیر، قصص الانبیاء (شعیا) · تلمود بابلی، یواموت ۴۹ب · تلمود اورشلیمی، سنهدرین ۱۰:۲
میراث اهل سنتحدیث شیعهتاریخ
سوار بر شتر
نویسندگان مسلمانی که کتاب مقدس را میخواندند در اشعیا در جستوجوی محمد بودند. کسانی مانند ابن قتیبه و علی بن ربن طبری، نومسلمان قرن نهم م. و نویسندهٔ کتاب الدین و الدولة، رؤیای اشعیا دربارهٔ فوج الاغان و فوج شتران (۲۱:۷) را پیشگویی عیسی، که بر الاغ سوار شد، و محمد، که بر شتر سوار میشد، دانستند. دیگران بندهٔ اشعیا ۴۲ را، که «قریههایی که اهل قیدار در آنها ساکن باشند» باید در ستایش او سرود بخوانند (۴۲:۱۱)، پیامبر عربستان دانستند، زیرا قیدار پسر اسماعیل بود (پیدایش ۲۵:۱۳). در سنت شیعه، روایت شده است که امام علی بن موسی الرضا در گفتوگو با رأسالجالوت یهودی به رؤیای اشعیا دربارهٔ دو سوار، یکی بر الاغ و دیگری بر شتر، استناد کرد و آن را پیشگویی عیسی و محمد دانست.
علی بن ربن طبری، کتاب الدین و الدولة · شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا · اشعیا ۲۱:۷؛ ۴۲:۱–۱۱ · پیدایش ۲۵:۱۳
مقایسهٔ سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
میراث یهودیعهد جدیدمیراث اهل سنتبهائی
یادداشت نویسنده: یک بنده، سه خوانش
همهٔ سنتهای این شجرهنامه بخشهای «بنده» در اشعیا را از آنِ خود دانستهاند. برای مفسران یهودی، بنده بیش از همه اسرائیل است که در میان امتها با وفاداری رنج میکشد. برای مسیحیان، بندهٔ رنجدیدهٔ باب ۵۳ عیسی است، و این بخش در کلیساها در جمعهٔ مقدس خوانده میشود. برای نویسندگان مسلمانی که دربارهٔ کتاب مقدس نوشتند، بندهٔ باب ۴۲، که با قیدار و بیابان پیوند دارد، به محمد اشاره میکند. بهائیان وعدههای اشعیا دربارهٔ آمدن «جلال خداوند» را اشاره به بهاءالله میدانند، که لقبش به معنای «جلال خدا» است. هر خوانش بر بخشی دیگر از کتاب تکیه دارد، و این یکی از دلایلی است که این بحث هرگز فیصله نیافته است.
اشعیا ۴۲:۱–۱۱؛ ۵۲:۱۳–۵۳:۱۲؛ ۴۰:۵ · اعمال رسولان ۸:۳۲–۳۵ · راشی بر اشعیا ۵۳ · شوقی افندی، God Passes By
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
تلمودنوشتههای منسوب (سودپیگرافا)میراث اهل سنت
یادداشت نویسنده: شهیدی در سه سنت
کتاب مقدس هرگز نمیگوید اشعیا چگونه مرد، اما هر سه سنت همداستاناند که او با اره دو نیم شد. دو تلمود و تاریخهای اسلامی، اگر کنار هم نهاده شوند، داستان کاملتری را بازمیگویند: پیامبر در درختی پنهان میشود، جامهاش جای او را فاش میکند، و در درون درخت با اره دو نیم میشود. در «شهادت اشعیا»ی مسیحی، او را با ارهٔ چوبین میبرند. تلمود و متون مسیحی منسی را پادشاه مسئول میدانند؛ تاریخهای اسلامی نامی از پادشاه نمیبرند و قوم را پس از مرگ حزقیا مقصر میشمارند. این نمونهای روشن از روایتی است که میان سه دین مشترک است، بیآنکه متنی از کتاب مقدس پشتوانهٔ آن باشد.
تلمود بابلی، یواموت ۴۹ب · تلمود اورشلیمی، سنهدرین ۱۰:۲ · شهادت و معراج اشعیا ۵ · ابن کثیر، قصص الانبیاء (شعیا)