یوسف، پسر محبوب یعقوب از راحیل، به دست برادران حسودش به مصر فروخته شد، از بردگی و زندان به فرمانروایی آن سرزمین زیر دست فرعون رسید، و در قحطی خاندانش را نجات داد و برادرانی را بخشید که به او خیانت کرده بودند. داستان او چهارده باب پایانی سفر پیدایش و سراسر سورهٔ دوازدهم قرآن را پر میکند؛ قرآن آن را «أَحْسَنَ الْقَصَصِ»، یعنی بهترین داستانها، میخواند، و این بلندترین روایت پیوستهٔ قرآن است. یهودیان او را یوسف هَصَدیق، یعنی «یوسفِ پارسا»، میخوانند، زیرا در برابر زن اربابش ایستادگی کرد. مسیحیان در او تصویری از مسیح میبینند، که به او خیانت شد و سپس سربلند گشت. مسلمانان او را پیامبری با زیبایی بیهمتا گرامی میدارند، و شاعران صوفی داستان عشق او و زلیخا را تمثیلی از اشتیاق جان به خدا ساختند. او با دو پسرش، افرایم و منسی، نیای دو سبط اسرائیل شد.
در کتاب مقدس عبری
کتاب مقدس عبری
خواببیننده و ردا
«و اسرائیل، یوسف را از سایر پسران خود بیشتر دوست داشتی، زیرا که او پسر پیری او بود، و برایش ردایی بلند ساخت» (پیدایش ۳۷:۳). یوسف خواب دید بافههای برادرانش در برابر بافهٔ او خم شدند، و نیز «آفتاب و ماه و یازده ستاره مرا سجده کردند» (۳۷:۹). حتی پدرش او را سرزنش کرد، هرچند «آن امر را در خاطر نگاه داشت» (۳۷:۱۱). عبارت عبری این ردا روشن نیست و شاید به معنای ردایی بلند و آستیندار باشد.
پیدایش ۳۷:۱–۱۱
کتاب مقدس عبری
فروخته به مصر
یعقوب یوسف را نزد برادرانش به صحرا فرستاد. برادران ردایش را از تنش کندند و او را در چاهی بیآب انداختند. روبین امید داشت او را برهاند؛ یهودا در عوض پیشنهاد کرد او را بفروشند، و او را «به اسماعیلیان به بیست پاره نقره فروختند» (پیدایش ۳۷:۲۸)، هرچند همین باب از مدیانیان نیز سخن میگوید. برادران ردای او را در خون بزی فرو بردند و نزد یعقوب آوردند. یعقوب گفت: «ردای پسر من است! جانوری درنده او را خورده است» (۳۷:۳۳)، و تسلی نپذیرفت.
پیدایش ۳۷:۱۲–۳۶
کتاب مقدس عبری
خانهٔ فوطیفار و زندان
فوطیفار، سردار سپاهیان خاصهٔ فرعون، یوسف را خرید و او را بر خانهٔ خود گماشت. زن فوطیفار هر روز میکوشید او را بفریبد، و یوسف نمیپذیرفت: «پس چگونه مرتکب این شرارت بزرگ بشوم و به خدا خطا ورزم؟» (پیدایش ۳۹:۹). روزی زن جامهٔ او را گرفت؛ یوسف جامه را در دست او رها کرد و گریخت، و زن او را متهم کرد. یوسف را به زندان انداختند. در آنجا خوابهای ساقی و خباز فرعون را تعبیر کرد: ساقی به منصب خود بازمیگشت و خباز به دار آویخته میشد. چنان شد که گفته بود، اما ساقی او را از یاد برد تا دو سال تمام گذشت (۴۰:۲۳؛ ۴۱:۱).
پیدایش ۳۹–۴۰؛ ۴۱:۱
کتاب مقدس عبری
خوابهای فرعون
فرعون در خواب دید که هفت گاو لاغر هفت گاو فربه را خوردند، و هفت سنبلهٔ باریک هفت سنبلهٔ پر را فرو بردند. یوسف را از زندان آوردند. او گفت خدا هفت سال فراوانی و پس از آن هفت سال قحطی را به فرعون نشان میدهد، و پیشنهاد کرد یکپنجم محصول را انبار کنند. فرعون پرسید: «آیا کسی را مثل این توانیم یافت، مردی که روح خدا در وی است؟» (پیدایش ۴۱:۳۸). آنگاه یوسف را بر تمام مصر گماشت، او را صفنات فعنیح نامید، و اسنات، دختر فوطی فارع، کاهن اون، را به زنی به او داد. پسران آن دو منسی و افرایم بودند (۴۱).
پیدایش ۴۱
کتاب مقدس عبری
برادران در مصر
چون قحطی به کنعان رسید، یعقوب ده پسرش را برای خرید غله به مصر فرستاد. یوسف آنان را شناخت، اما آنان او را نشناختند. یوسف آنان را به جاسوسی متهم کرد، شمعون را نزد خود نگاه داشت و خواست بنیامین، پسر دیگر راحیل، را بیاورند. چون با بنیامین بازگشتند، یوسف فرمان داد جام نقرهاش را در بار بنیامین پنهان کنند و او را به دزدی متهم کرد. یهودا، به خاطر پدرشان، پیشنهاد کرد خود به جای بنیامین غلام بماند (پیدایش ۴۲–۴۴). آنگاه یوسف دیگر نتوانست خودداری کند: «منم یوسف، برادر شما، که به مصر فروختید! و حال رنجیده مشوید، و متغیر نگردید … زیرا خدا مرا پیش روی شما فرستاد تا (نفوس را) زنده نگاه دارد» (۴۵:۴–۵).
پیدایش ۴۲–۴۵
کتاب مقدس عبری
یعقوب در مصر و آخرین بخشش
یعقوب با همهٔ خاندانش، هفتاد تن، به مصر فرود آمد و در جوشن ساکن شد. پیش از مرگ پسران یوسف را برکت داد و دستهایش را جابهجا نهاد تا کوچکتر، افرایم، را بر بزرگتر مقدم بدارد (پیدایش ۴۸:۱۴–۲۰). پس از خاکسپاری یعقوب، برادران از انتقام یوسف ترسیدند، اما یوسف به آنان گفت: «شما درباره من بد اندیشیدید، لیکن خدا از آن قصد نیکی کرد، تا کاری کند که قوم کثیری را احیا نماید، چنانکه امروز شده است» (۵۰:۲۰). او در ۱۱۰ سالگی درگذشت؛ پیکرش را حنوط کردند و در مصر در تابوتی نهادند. یوسف پیش از مرگ بنیاسرائیل را سوگند داده بود که استخوانهایش را به کنعان ببرند (۵۰:۲۴–۲۶). موسی هنگام خروج آنها را با خود برد، و آنها را در شکیم به خاک سپردند (خروج ۱۳:۱۹؛ یوشع ۲۴:۳۲).
پیدایش ۴۶–۵۰ · خروج ۱۳:۱۹ · یوشع ۲۴:۳۲
تاریخ و پژوهش
تاریخ
داستانی که در مصر میگذرد
هیچ سند مصری از یوسف نام نمیبرد، و مورخان همرأی نیستند که آیا این داستان خاطرهٔ مقامی سامیتبار و واقعی در مصر را نگه داشته است یا نه. سامیتباران در مصر به مقامهای بلند میرسیدند، و هیکسوسها، فرمانروایانی با خاستگاه کنعانی، در قرنهای هفدهم و شانزدهم پ.م. بر شمال مصر حکومت کردند؛ یوسفوس از همان روزگار آنان را با بنیاسرائیل پیوند داده بود. بسیاری از پژوهشگران جدید، به پیروی از پژوهشهایی چون پژوهش دانلد ردفورد (۱۹۷۰)، داستان یوسف را داستانی ادبی و سنجیدهپرداخته میدانند که شاید در هزارهٔ نخست پ.م. نوشته شده باشد، و به همانندیهایی نیز اشاره میکنند، مانند قصهٔ مصری دو برادر: در آن قصه، زنی شوهردار جوانی را به دروغ متهم میکند، زیرا جوان خواهش او را نپذیرفته بود.
یوسفوس، بر ضد آپیون ۱.۷۳–۹۲ · قصهٔ دو برادر (پاپیروس دوربینی) · د. ب. ردفورد، A Study of the Biblical Story of Joseph (۱۹۷۰)
کتاب مقدس عبریسامری
افرایم، منسی و سامریان
دو پسر یوسف دو سبط شدند، و از این رو، با آنکه لاوی سهمی از زمین نیافت، باز دوازده سهم سبطی در آن سرزمین بود (یوشع ۱۴:۳–۴). افرایم سبط پیشرو پادشاهی شمالی شد، و پیامبران آن پادشاهی را اغلب تنها «افرایم» یا «یوسف» میخوانند (هوشع ۱۱:۸؛ عاموس ۵:۶). سامریان نسب خود را به افرایم و منسی میرسانند. آرامگاه یوسف در نابلس، شکیم باستان، در درهای میان کوه جرزیم و کوه ایبال است. سامریان این آرامگاه را دومین مکان مقدس خود میدانند، و یهودیان و مسلمانان نیز آن را گرامی میدارند، هرچند هیچ گواه باستانشناختی نشان نمیدهد گور یوسف باشد. این مکان در دهههای اخیر صحنهٔ درگیری بوده است.
یوشع ۱۴:۳–۴؛ ۲۴:۳۲ · هوشع ۱۱:۸ · عاموس ۵:۶ · آرامگاه یوسف، نابلس
در سنت یهودی
تلمودمیدراش
یوسفِ پارسا
ربیها او را، چون در برابر زن فوطیفار ایستادگی کرد، یوسف هَصَدیق میخوانند. تلمود میگوید درست در لحظهای که نزدیک بود تسلیم شود، تصویر چهرهٔ پدرش در پنجره بر او نمایان شد، و او روی گرداند (سوطا ۳۶ب). ربیها همچنین بر آن بودند که خود موسی، در حالی که دیگر بنیاسرائیل از مصریان غنیمت میگرفتند، سرگرم استخوانهای یوسف بود، و ساره دختر اشیر به او نشان داد تابوت را کجای نیل فرو برده بودند (سوطا ۱۳الف).
تلمود بابلی، سوطا ۱۳الف، ۳۶ب · مخیلتای ربی اسماعیل، بشلح
میراث یهودیکتاب مقدس عبری
برکت فرزندان
یعقوب پسران یوسف را برکت داد و گفت: «به تو، اسرائیل، برکت طلبیده، خواهند گفت که خدا تو را مثل افرایم و منسی گرداناد» (پیدایش ۴۸:۲۰). پدران و مادران یهودی هنوز شامگاه جمعه، در آغاز شبات، پسرانشان را با همین کلمات برکت میدهند.
پیدایش ۴۸:۲۰ · نیایشنامهٔ یهودی (برکت شب شبات)
تلمودمیراث یهودی
ماشیحِ پسر یوسف
تلمود از ماشیحِ پسر یوسف سخن میگوید که کشته خواهد شد (سوکا ۵۲الف). نوشتههای مکاشفهای بعدی، مانند سفر زربابل (نک. مدخل زربابل)، او را جنگاوری از تبار یوسف ساختند که پیش از آمدن ماشیحِ پسر داود در نبرد از پای درمیآید.
تلمود بابلی، سوکا ۵۲الف
نوشتههای منسوب (سودپیگرافا)
یوسف و اسنات
یوسف و اسنات داستانی عاشقانه به زبان یونانی است و زمانی میان حدود ۲۰۰ پ.م. و ۲۰۰ م. نوشته شده است. در این داستان، اسنات، دختر کاهن مصری، از بتهایش دست میکشد، فرشتهای به دیدارش میآید و از شانهٔ عسلی آسمانی به او میخوراند، و او با یوسف ازدواج میکند. این کتاب به پرسشی پاسخ میداد که پیدایش بیپاسخ میگذارد: پاتریارک چگونه توانست با دختر کاهنی بتپرست ازدواج کند؟
یوسف و اسنات · پیدایش ۴۱:۴۵
در سنت مسیحی
عهد جدید
در عهد جدید
استیفان، پیش از کشته شدنش، بازمیگوید که پاتریارکها «به یوسف حسد برده، او را به مصر فروختند. اما خدا با وی میبود» (اعمال رسولان ۷:۹). رسالهٔ عبرانیان ایمان یوسف را در فرمانی میستاید که دربارهٔ استخوانهایش داد (عبرانیان ۱۱:۲۲). انجیل یوحنا چاه یعقوب را «نزدیک به آن موضعی» مینهد «که یعقوب به پسر خود یوسف داده بود» (یوحنا ۴:۵–۶).
اعمال رسولان ۷:۹–۱۶ · عبرانیان ۱۱:۲۲ · یوحنا ۴:۵–۶
آبای کلیسامیراث مسیحی
تصویری از مسیح
آبای کلیسا یوسف را پیشنمونهٔ مسیح دانستند: پسر محبوبی که پدرش او را نزد برادرانش فرستاد؛ برادران او را رد کردند و به نقره فروختند؛ خوار شد و سپس تا دست راست پادشاه بالا برده شد، خیانتکارانش را بخشید و به جهان خوراک داد. آمبروز رسالهای دربارهٔ او نوشت. کلیساهای شرقی در دوشنبهٔ هفتهٔ مقدس «یوسفِ بسیار زیبا» را یاد میکنند. سنتی مسیحی در سدههای میانه اهرام را انبارهای غلهٔ یوسف میدانست، و موزاییکهای قرن سیزدهمِ کلیسای سان مارکو در ونیز یوسف را در کنار اهرام و گردآوری غله نشان میدهند.
آمبروز، On Joseph · هفتهٔ مقدس ارتدکس (دوشنبهٔ بزرگ) · کلیسای سان مارکو، ونیز
در قرآن
قرآن
بهترین داستانها
قرآن میگوید خدا با وحی این قرآن بهترین داستانها را بر پیامبر حکایت میکند (۱۲:۳). سورهٔ یوسف داستان او را از آغاز تا پایان در ۱۱۱ آیه بازمیگوید. سوره با خواب او آغاز میشود: «ای پدر در عالم رؤیا دیدم که یازده ستاره و خورشید و ماه مرا سجده میکردند» (۱۲:۴، ترجمهٔ الهی قمشهای). یعقوب او را از گفتن خواب به برادرانش بازمیدارد. برادران او را در چاهی میاندازند، و کاروانی او را «به بهایی اندک و درهمی ناچیز» (۱۲:۲۰، ترجمهٔ الهی قمشهای) به مردی بزرگ از مصر، عزیز، میفروشد.
قرآن ۱۲:۱–۲۱
قرآن
زنانی که دستهایشان را بریدند
زن اربابش کوشید او را بفریبد؛ یوسف گریخت، و زن، هنگامی که یوسف به در رسید، پیراهنش را از پشت درید. شاهدی از خاندان زن چنین استدلال کرد: اگر پیراهن از پشت دریده شده باشد، یوسف راست میگوید؛ و چنین بود: «این از مکر شما زنان است، که مکر و حیله شما زنان بسیار بزرگ و حیرتانگیز است» (۱۲:۲۸، ترجمهٔ الهی قمشهای). چون زنان شهر به بدگویی پرداختند، زن آنان را به مهمانی خواند، به دست هر یک کاردی داد و یوسف را فراخواند. زنان، مبهوت، دستهای خود را بریدند و گفتند: «این پسر نه آدمی است بلکه فرشته بزرگ حسن و زیبایی است» (۱۲:۳۱، ترجمهٔ الهی قمشهای). یوسف دعا کرد: «ای خدا، مرا رنج زندان خوشتر از این کار زشتی است که اینان از من تقاضا دارند» (۱۲:۳۳، ترجمهٔ الهی قمشهای).
قرآن ۱۲:۲۲–۳۵
قرآن
دعوتگر در زندان
یوسف پیش از تعبیر خوابهای دو همبندش، آنان را به آیین پدرانش، ابراهیم و اسحاق و یعقوب، فراخواند: «آیا خدایان متفرق … بهترند یا خدای یکتای قاهر و غالب؟» (۱۲:۳۹، ترجمهٔ الهی قمشهای). بعدها خواب پادشاه را تعبیر کرد، پافشاری کرد پیش از بیرون آمدن از زندان بیگناهیاش ثابت شود، و درخواست کرد: «مرا به خزانهداری مملکت منصوب دار» (۱۲:۵۵، ترجمهٔ الهی قمشهای).
قرآن ۱۲:۳۶–۵۷
قرآن
پیراهنی که بینایی را بازگرداند
یعقوب، داغدار، به نخستین دروغ پسرانش چنین پاسخ داد: «صبر جمیل کنم» (در عربی «صَبْرٌ جَمِيلٌ»، ۱۲:۱۸، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و چندان گریست که چشمانش سفید شد (۱۲:۸۴). چون برادران سرانجام در برابر یوسف ایستادند، او آنان را بخشید: «امروز هیچ خجل و متأثر نباشید، که خدا گناه شما ببخشد و او مهربانترین مهربانان است» (۱۲:۹۲، ترجمهٔ الهی قمشهای). یوسف پیراهنش را فرستاد تا بر چهرهٔ پدرش بیفکنند، و بینایی یعقوب بازگشت (۱۲:۹۳–۹۶). چون پدر و مادر و برادرانش در برابر او به سجده افتادند، گفت: «ای پدر، این بود تعبیر خوابی که از این پیش دیدم» (۱۲:۱۰۰، ترجمهٔ الهی قمشهای).
قرآن ۱۲:۵۸–۱۰۱
در سنت اسلامی
حدیث اهل سنت
نیمی از همهٔ زیبایی
در روایت اسراء و معراج در صحیح مسلم، پیامبر در آسمان سوم با یوسف دیدار کرد و دید نیمی از همهٔ زیبایی به او داده شده است. بخاری روایت میکند که از پیامبر پرسیدند گرامیترین مردم کیست. او نخست پاسخ داد: پرهیزگارترینشان. چون باز پرسیدند، یوسف را نام برد: پیامبری پسر پیامبری پسر پیامبری پسر خلیل خدا، یوسف پسر یعقوب پسر اسحاق پسر ابراهیم.
صحیح مسلم (کتاب الایمان) · صحیح بخاری (کتاب احادیث الانبیاء)
میراث اهل سنت
«امروز هیچ خجل و متأثر نباشید»
به گفتهٔ واقدی و دیگر منابع نخستین، پیامبر در ۶۳۰ م. پیروزمندانه وارد مکه شد و از قریش، همان کسانی که او را بیرون رانده بودند، پرسید از او چه انتظاری دارند. سپس به آنان گفت همان سخنی را میگوید که یوسف به برادرانش گفت: «امروز هیچ خجل و متأثر نباشید، که خدا گناه شما ببخشد» (قرآن ۱۲:۹۲، ترجمهٔ الهی قمشهای). در حافظهٔ مسلمانان، بخشش مکه و بخشش برادران یوسف به هم پیوستهاند.
واقدی، المغازی · بیهقی، السنن الکبری · قرآن ۱۲:۹۲
تفسیرتصوف
زلیخا
قرآن او را تنها «زن عزیز مصر» میخواند (قرآن ۱۲:۳۰، ترجمهٔ الهی قمشهای). مفسران او را راعیل مینامند، و سنت متأخرتر زلیخا. برخی تفسیرها و داستانهای بعدی میگویند او پس از مرگ شوهرش توبه کرد و ایمان آورد، و خدا جوانی و زیباییاش را به او بازگرداند، و یوسف با او ازدواج کرد. منظومهٔ یوسف و زلیخا (۱۴۸۳ م.) از جامی، شاعر پارسیگوی، عشق او را تمثیلی از اشتیاق جان به زیبایی الهی ساخت، و این مضمون در سراسر شعر فارسی و ترکی و اردو جاری است. سفر هیاشار، بازگوییای عبری با تاریخی مورد بحث از سدههای میانه یا آغاز دوران جدید، نیز او را زلیکا مینامد.
طبری، جامع البیان (ذیل ۱۲:۲۱) · جامی، یوسف و زلیخا (۱۴۸۳ م.) · سفر هیاشار
حدیث شیعه
گریهکنندگان
روایتی شیعی که شیخ صدوق در امالی خود آورده است از پنج گریهکنندهٔ بزرگ نام میبرد: آدم، یعقوب، یوسف، فاطمه و علی بن حسین، امام چهارم. یعقوب برای یوسف گریست و یوسف برای پدرش. گفتهاند زینالعابدین بیست یا چهل سال برای پدرش حسین گریست، و به خدمتکاری که بر جانش بیمناک بود با سخن یعقوب پاسخ داد: «من با خدا غم و درد دل خود گویم» (قرآن ۱۲:۸۶، ترجمهٔ الهی قمشهای). در گزارشهای دیگر یادآوری میکند که یعقوب تنها یک پسر را از دست داده بود و آن پسر هنوز زنده بود، و با این همه آنقدر گریست تا چشمانش سفید شد.
شیخ صدوق، الامالی · شیخ صدوق، الخصال · قرآن ۱۲:۸۴ · قرآن ۱۲:۸۶ · ابن قولویه، کامل الزیارات ۳۵
بهائی
در تاریخ بهائی
نخستین اثر بزرگ باب، قیوم الاسماء، تفسیری بر سورهٔ یوسف است و داستان را به شیوهای باطنی میخواند. باب نگارش آن را در ۱۸۴۴ م.، در شبی که دعوت خود را اعلام کرد، آغاز کرد.
باب، قیوم الاسماء (۱۸۴۴)
مقایسهٔ سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
قرآنتفسیرمیراث شیعهتلمود
یادداشت نویسنده: آیا یوسف دودل شد؟
قرآن ۱۲:۲۴، به تعبیر الهی قمشهای، میگوید: «آن زن باز در وصل او اصرار و اهتمام کرد و یوسف هم اگر لطف خاص خدا و برهان روشن حق را ندیده بود … در وصل آن زن اهتمام کردی». بسیاری از مفسران نخستین اهل سنت، به گزارش طبری، آیه را چنین فهمیدند که یوسف نزدیک بود تسلیم شود و نشانهای از سوی خدا او را بازداشت. این خوانش بهطرز چشمگیری به داستان تلمود دربارهٔ چهرهٔ پدر یوسف در پنجره نزدیک است؛ طبری حتی گزارش میکند آن نشانه تصویر یعقوب بود، که نمایان شد و انگشت به دندان میگزید. متکلمان بعدی، و عموم عالمان شیعه، این خوانش را رد کردند: بنا بر فهم آنان از عصمت، یوسف هرگز به گناه میل نکرد، و معنای آیه این است که اگر برهان خدا را ندیده بود به آن زن میل میکرد، پس میل نکرد. ترجمهٔ انگلیسی پیکتال، و نیز ترجمهٔ الهی قمشهای، از همین خوانش بعدی پیروی میکند. بدینسان همین یک آیه دو گروه را از هم جدا میکند: گروهی بر کشمکش یوسف تأکید میکنند و گروهی بر پاکی او.
قرآن ۱۲:۲۴ · طبری، جامع البیان (ذیل ۱۲:۲۴) · فخر رازی، مفاتیح الغیب (ذیل ۱۲:۲۴) · تلمود بابلی، سوطا ۳۶ب
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریقرآن
یادداشت نویسنده: دو روایت از یک داستان
پیدایش و قرآن یک داستان را با تأکیدهای متفاوت روایت میکنند. پیدایش به خانواده و تاریخ میپردازد: دگرگونی دل یهودا، اندوه یعقوب، سبطها، و فرود به مصر، که زمینهٔ خروج را فراهم میکند. قرآن به یوسفِ پیامبر میپردازد: توکل او بر خدا، دعوتش به یگانگی خدا در زندان، پاکدامنیاش، و «صبر جمیل» یعقوب. قرآن صحنههایی نیز دارد که پیدایش ندارد: پیراهن دریده در مقام گواه، مهمانی زنان، و بازگشت بینایی یعقوب با پیراهن یوسف. هر دو در یک جا پایان مییابند: خواب خواببیننده تحقق مییابد و برادران بخشوده میشوند. هر دو نیز کل داستان را نقشهٔ پنهان خدا میخوانند: «خدا از آن قصد نیکی کرد» (پیدایش ۵۰:۲۰)؛ «خدای من لطف و کرمش به آنچه مشیّتش تعلق گیرد شامل شود» (قرآن ۱۲:۱۰۰، ترجمهٔ الهی قمشهای).
پیدایش ۳۷–۵۰ · قرآن ۱۲