عیسی ناصری، آموزگار و شفادهندهای یهودی از جلیل، در حدود ۳۰ یا ۳۳ م. در اورشلیم، در روزگار پنطیوس پیلاطس، والی رومی، مصلوب شد. چند سالی نگذشته بود که پیروانش اعلام میکردند که او از مردگان برخاسته است، و جنبشی که آنان پدید آوردند مسیحیت شد. مسیحیت بر آن است که او پسر خدا و خدای انسانشده است و مرگ و رستاخیزش آدمیان را با خدا آشتی میدهد. قرآن او را با نام عیسی بن مریم گرامی میدارد: مسیح، کلمهٔ خدا و روحی از او، که از مادری باکره زاده شد و انجیل به او داده شد، اما انسان و رسول و بندهٔ خداست. به گفتهٔ قرآن، او نه کشته شد و نه مصلوب، بلکه به سوی خدا بالا برده شد، و مسلمانان، از اهل سنت و شیعه، چشم دارند که او در آخرالزمان همراه مهدی بازگردد. یهودیت او را مسیح موعود نمیداند. او آخرین شخص در شاخهٔ اسحاق در این شجرهنامه است، چنانکه مهدی آخرین شخص در شاخهٔ اسماعیل است، و سنت اسلامی این دو را در پایان کار به هم میرساند.
در انجیلها
عهد جدید
تولد و کودکی
متی و لوقا میگویند عیسی از روحالقدس در رحم مریم باکره پدید آمد و در روزگار هیرودیس پادشاه در بیتلحم، شهر داود، زاده شد (متی ۱:۱۸–۲:۱؛ لوقا ۱:۲۶–۲:۷). لوقا داستان شبانان و سرود فرشتگان را میافزاید: «خدا را در اعلی علیین جلال و بر زمین سلامتی و در میان مردم رضامندی باد» (لوقا ۲:۱۴)؛ و متی داستان مجوسیان از مشرق، گریز به مصر و کشتار کودکان بیتلحم به فرمان هیرودیس را (متی ۲). عیسی در ناصرهٔ جلیل بزرگ شد. در دوازدهسالگی او را در هیکل یافتند، «در میان معلمان نشسته، سخنان ایشان را میشنود و از ایشان سوال همی کرد» (لوقا ۲:۴۶).
متی ۱–۲ · لوقا ۱–۲
عهد جدید
تعمید و خدمت
در حدود سیسالگی (لوقا ۳:۲۳) یحیی او را در رود اردن تعمید داد. پس از آن چهل روز در بیابان روزه گرفت و ابلیس او را آزمود، و آنگاه در جلیل به موعظه پرداخت: «وقت تمام شد و ملکوت خدا نزدیک است. پس توبه کنید و به انجیل ایمان بیاورید» (مرقس ۱:۱۵). شاگردانی گرد آورد و دوازده تن از آنان را به رسالت برگزید، و در روستاهای پیرامون دریای جلیل میگشت: در کنیسهها تعلیم میداد، بیماران را شفا میداد، دیوها را بیرون میکرد و با باجگیران و گناهکاران همسفره میشد. انجیلها معجزههایی در طبیعت نیز گزارش میکنند: آرام کردن طوفان، راه رفتن بر آب، و سیر کردن پنج هزار تن با پنج نان و دو ماهی.
مرقس ۱–۶ · متی ۴؛ ۱۴ · لوقا ۳:۲۱–۲۳؛ ۴–۹ · یوحنا ۶
عهد جدید
آموزگار
موعظهٔ بالای کوه با خوشابهحالها آغاز میشود: «خوشابحال مسکینان در روح، زیرا ملکوت آسمان از آن ایشان است» (متی ۵:۳). در این موعظه آمده است: «دشمنان خود را محبت نمایید و برای لعن کنندگان خود برکت بطلبید» (۵:۴۴)، و دعای ربانی نیز در آن است: «ای پدر ما که در آسمانی، نام تو مقدس باد» (۶:۹). چون از او پرسیدند بزرگترین حکم کدام است، با سخن تورات پاسخ داد: خدا را با همهٔ دل و جان و فکر خود دوست بدار، و «همسایه خود را مثل خود محبت نما» (۲۲:۳۷–۳۹؛ تثنیه ۶:۵؛ لاویان ۱۹:۱۸). او با مَثَلها تعلیم میداد، از جمله مَثَل سامری نیکو و مَثَل پسر گمشده (لوقا ۱۰؛ ۱۵).
متی ۵–۷؛ ۲۲:۳۴–۴۰ · لوقا ۱۰:۲۵–۳۷؛ ۱۵:۱۱–۳۲
عهد جدید
هفتهٔ آخر
برای عید فصح سوار بر کرهالاغی به اورشلیم درآمد، جمعیت به استقبالش آمدند، و او صرافان را از هیکل بیرون راند (مرقس ۱۱). در شام آخر با آن دوازده تن نان را پاره کرد و گفت: «این است جسد من که برای شما داده میشود، این را به یاد من بهجا آرید» (لوقا ۲۲:۱۹). همان شب، پس از دعا در جتسیمانی، یهودای اسخریوطی به او خیانت کرد و او را دستگیر کردند. قیافا، رئیس کهنه، و شورا از او بازجویی کردند و او را به پیلاطس سپردند، و پیلاطس فرمان داد او را تازیانه بزنند و با عنوان «پادشاه یهود» مصلوب کنند (مرقس ۱۴–۱۵).
مرقس ۱۱–۱۵ · لوقا ۲۲–۲۳ · یوحنا ۱۸–۱۹
عهد جدید
صلیب و قبر خالی
بر صلیب دعا کرد: «ای پدر اینها را بیامرز، زیرا که نمیدانند چه میکنند» (لوقا ۲۳:۳۴)؛ فریاد برآورد: «الهی الهی چرا مرا واگذاردی؟» (مرقس ۱۵:۳۴)؛ و گفت: «تمام شد» (یوحنا ۱۹:۳۰). یوسف رامهای او را در قبری تراشیده در سنگ به خاک سپرد. در روز سوم زنانی قبر را خالی یافتند و به آنان گفته شد: «در اینجا نیست، بلکه برخاسته است» (لوقا ۲۴:۶). انجیلها و پولس از ظاهر شدن او بر مریم مجدلیه، بر پطرس، بر آن دوازده تن و بر دیگران سخن میگویند (اول قرنتیان ۱۵:۳–۸). لوقا از صعود او به آسمان خبر میدهد، و کتاب اعمال رسولان آن را چهل روز پس از رستاخیز میداند (لوقا ۲۴:۵۰–۵۱؛ اعمال رسولان ۱:۳–۱۱).
مرقس ۱۵:۲۱–۱۶:۸ · لوقا ۲۳:۲۶–۲۴:۵۳ · یوحنا ۱۹–۲۱ · اول قرنتیان ۱۵:۳–۸ · اعمال رسولان ۱:۱–۱۱
تاریخ و پژوهش
تاریخ
آنچه مورخان بر آن همرأیاند
تقریباً همهٔ مورخان دوران باستان، با هر باوری، بر آناند که عیسی وجود داشته، یحیی او را تعمید داده و به فرمان پیلاطس مصلوب شده است؛ این دو رویداد آخر را تقریباً همهٔ مورخان میپذیرند. به احتمال زیاد او پیش از مرگ هیرودیس در ۴ پ.م.، شاید در حدود ۶–۴ پ.م.، زاده شد و در حدود ۳۰ یا ۳۳ م. درگذشت. زبانش آرامی بود، و انجیلها، که حدود چهل تا هفتاد سال پس از مرگ او به یونانی نوشته شدند، چند واژهٔ آرامی او را نگه داشتهاند، مانند «طلیتا قومی» و «ابا». مورخان همچنین بهطور گسترده میپذیرند که او آمدن ملکوت خدا را موعظه میکرد، دوازده شاگرد گرد آورد، به شفادهندگی شهرت داشت، و اندکی پیش از مرگش در هیکل آشوبی به پا کرد.
مرقس ۵:۴۱؛ ۱۴:۳۶ · لوقا ۳:۱، ۲۳
تاریخ
شاهدان رومی و یهودی
تاسیتوس، مورخ رومی، در حدود ۱۱۵–۱۱۶ م. دربارهٔ مسیحیانی مینویسد که آتشسوزی رم را به گردنشان انداختند، و توضیح میدهد: «کریستوس، که این نام از او آمده است، در فرمانروایی طیباریوس به دست یکی از والیان ما، پنطیوس پیلاطس، به سختترین کیفر رسید» (سالنامهها ۱۵.۴۴). یوسفوس، که در دههٔ ۹۰ م. مینوشت، از اعدام «برادر عیسی، که مسیح خوانده میشد، که نامش یعقوب بود» یاد میکند (آثار باستانی یهود ۲۰.۲۰۰). فقرهای بلندتر دربارهٔ عیسی در آثار یوسفوس (۱۸.۶۳–۶۴) را عموماً در هستهاش اصیل میدانند و بر آناند که کاتبان مسیحی بعدی آن را گسترش دادهاند. سنگی که در ۱۹۶۱ م. در قیصریه پیدا شد نام «پنطیوس پیلاطس، والی یهودیه» را بر خود دارد (بخشی از آن بازسازی شده است).
تاسیتوس، سالنامهها ۱۵.۴۴ · یوسفوس، آثار باستانی یهود ۱۸.۶۳–۶۴؛ ۲۰.۲۰۰ · سنگنوشتهٔ پیلاطس، قیصریه
در باور مسیحی
عهد جدیدمیراث مسیحی
کلمهای که جسم گردید
«در ابتدا کلمه بود و کلمه نزد خدا بود و کلمه خدا بود… و کلمه جسم گردید و میان ما ساکن شد» (یوحنا ۱:۱، ۱۴). مسیحیان باور دارند که عیسی پسر ازلی خداست که انسان شد. شورای نیقیه (۳۲۵ م.) اعلام کرد که او با پدر «همذات» (هوموئوسیوس) است، و شورای کالسدون (۴۵۱ م.) او را یک شخص در دو طبیعت تعریف کرد، خدای کامل و انسان کامل. به باور آنان، پدر و پسر، همراه روحالقدس، یک خدا در سه شخصاند، یعنی تثلیث. کلیساهای ارتدکس مشرقی، که عبارتبندی کالسدون را نپذیرفتند، و کلیسای مشرق صورتبندیهای خود را دارند.
یوحنا ۱:۱–۱۴ · اعتقادنامهٔ نیقیه (۳۲۵ م.) · تعریف کالسدون (۴۵۱ م.)
عهد جدیدمیراث مسیحی
مرگ و رستاخیز
برای مسیحیان، مصلوب شدن شکست نیست، بلکه کانون نقشهٔ خداست: عیسی «برحسب کتب در راه گناهان ما مرد» و «در روز سوم برحسب کتب برخاست» (اول قرنتیان ۱۵:۳–۴). پولس نوشت: «اگر مسیح برنخاست، باطل است وعظ ما و باطل است نیز ایمان شما» (۱۵:۱۴). مسیحیان رستاخیز او را در عید پاک، کهنترین و بزرگترین عید مسیحی، جشن میگیرند، و زادروزش را در کریسمس، در ۲۵ دسامبر، یا در ۷ ژانویه در کلیساهایی که از گاهشماری ژولینی پیروی میکنند. آنان چشم به راه بازگشت او در جلالاند تا زندگان و مردگان را داوری کند.
اول قرنتیان ۱۵:۳–۱۴ · اعمال رسولان ۱:۱۱ · اعتقادنامهٔ نیقیه
مقدسین آخرین زمانمیراث مسیحی
دیگر سنتهای مسیحی
کلیساهای مسیحی در بسیاری از پرسشها دربارهٔ عیسی، از عشای ربانی تا چگونگی دریافت نجات، اختلاف دارند، اما تقریباً همه الوهیت و رستاخیز او را تصدیق میکنند. مقدسین آخرین زمان تعلیم میدهند که او پس از رستاخیز بر مردمانی در قارههای آمریکا ظاهر شد، چنانکه در کتاب مورمون آمده است (سوم نیفای ۱۱)، و پدر و پسر را دو وجود جداگانه میدانند. یونیتارینها و برخی گروههای دیگر تثلیث را انکار کردهاند.
کتاب مورمون، سوم نیفای ۱۱
در قرآن
قرآن
عیسی بن مریم، مسیح
قرآن حدود بیستوپنج بار از عیسی نام میبرد، معمولاً با نام عیسی بن مریم، یعنی عیسی پسر مریم، و او را مسیح میخواند. «در حق مسیح عیسی بن مریم جز این نشاید گفت که او رسول خداست و کلمه الهی است که به مریم فرستاده و روحی از عالم الوهیت است؛ پس به خدا و همه فرستادگانش ایمان آورید و به تثلیث قائل نشوید …، از این گفتار شرک باز ایستید که برای شما بهتر است» (قرآن ۴:۱۷۱، ترجمهٔ الهی قمشهای). آفریده شدن او بیپدر با آفرینش آدم سنجیده شده است: «همانا مثل … عیسی به امر خدا مثل خلقت آدم است که او را از خاک بساخت، سپس بدان خاک گفت: … باش، همان دم چنان گشت» (۳:۵۹، ترجمهٔ الهی قمشهای). او یکی از پنج پیامبر اولوالعزم است، همراه نوح و ابراهیم و موسی و محمد.
قرآن ۳:۴۵–۵۹؛ ۴:۱۷۱؛ ۳۳:۷؛ ۴۲:۱۳؛ ۴۶:۳۵
قرآن
معجزههایی به اذن خدا
او در نوزادی در گهواره به دفاع از مادرش سخن گفت (قرآن ۱۹:۲۹–۳۳). به بنیاسرائیل گفت: «من از گل مجسمه مرغی ساخته و بر آن … بدمم تا به امر خدا مرغی گردد، و کور مادر زاد و مبتلای به پیسی را به امر خدا شفا دهم، و مردگان را به امر خدا زنده کنم» (۳:۴۹، ترجمهٔ الهی قمشهای). به درخواست حواریانش سفرهای پر از خوراک از آسمان فرود آمد (۵:۱۱۲–۱۱۵)، و سورهٔ مائده نام خود را از آن گرفته است. داستان پرندگان گلی در انجیل کودکی توما نیز آمده است، اثری مسیحی از سدههای نخست و بیرون از کتاب مقدس؛ در انجیل عربی کودکی هم عیسای نوزاد در گهواره سخن میگوید، هرچند در آنجا خود را پسر خدا میخواند.
قرآن ۳:۴۹؛ ۵:۱۱۰–۱۱۵؛ ۱۹:۲۹–۳۳ · انجیل کودکی توما ۲
قرآن
انجیل و احمد
خدا انجیل را به او داد، «که در آن هدایت و روشنی … است، و تصدیق به درستی تورات که پیش از او بود دارد» (قرآن ۵:۴۶، ترجمهٔ الهی قمشهای). او به بنیاسرائیل گفت: «مژده میدهم که بعد از من رسول بزرگواری که نامش … احمد است بیاید» (۶۱:۶، ترجمهٔ الهی قمشهای)؛ احمد، به معنای ‹ستوده›، از نامهای محمد است. نویسندگان مسلمان این را با فارقلیط پیوند دادهاند، همان «تسلی دهنده» که عیسی در یوحنا ۱۴:۱۶ وعدهاش را داد؛ مسیحیان تسلیدهنده را همان روحالقدس میدانند.
قرآن ۵:۴۶؛ ۶۱:۶ · یوحنا ۱۴:۱۶، ۲۶
قرآن
«او را نه کشتند»
قرآن به کسانی که لاف میزدند «ما مسیح عیسی بن مریم رسول خدا را کشتیم» پاسخ میدهد: «او را نه کشتند و نه به دار کشیدند بلکه امر بر آنها مشتبه شد»، و «خدا او را به سوی خود بالا برد» (قرآن ۴:۱۵۷–۱۵۸، ترجمهٔ الهی قمشهای). در جای دیگر خدا میگوید: «ای عیسی، همانا من … تو را قبض نموده و به سوی … خود بالا برم» (۳:۵۵، ترجمهٔ الهی قمشهای). واژهٔ عربی مُتَوَفّیک، که اینجا «قبض نموده» ترجمه شده است، به معنای ‹میراندن› هم میتواند باشد، و مفسران بحث کردهاند که مراد از آن مرگ است، یا خواب، یا بالا برده شدن در حال زندگی. در قرآن ۵:۱۱۶–۱۱۷ خدا از عیسی میپرسد آیا به مردم گفته است که او و مادرش را بپرستند، و عیسی پاسخ میدهد که جز آنچه به او فرمان داده شده بود نگفت: «خدای را پرستید که پروردگار من و شماست».
قرآن ۳:۵۵؛ ۴:۱۵۷–۱۵۹؛ ۵:۱۱۶–۱۱۷
در سنت اسلامی
تفسیرمیراث اهل سنت
چه کسی مصلوب شد؟
بیشتر مفسران کلاسیک، از اهل سنت و شیعه، قرآن ۴:۱۵۷ را چنین میفهمند که کس دیگری به شکل عیسی درآمد و به جای او مصلوب شد، و عیسی زنده به آسمان برده شد. طبری چند روایت میآورد: نخست اینکه یکی از حواریان داوطلب شد شبیه او شود و در عوض بهشت را بیابد، و دیگر اینکه آن کس همان مردی بود که به عیسی خیانت کرد. اقلیتی، از جمله برخی متفکران اسماعیلی سدههای میانه چون ابوحاتم رازی و اخوانالصفا، پذیرفتند که مصلوب شدن رخ داده است؛ برخی پژوهشگران جدید آیه را چنین میخوانند که تنها انکار میکند دشمنانش بهراستی او را کشته باشند، زیرا خدا بود که او را برگرفت.
طبری، جامع البیان (ذیل ۴:۱۵۷) · فخر رازی، مفاتیح الغیب (ذیل ۴:۱۵۷)
حدیث اهل سنتحدیث شیعه
بازگشت
حدیثهای اهل سنت و شیعه همداستاناند که عیسی پیش از پایان زمان بازمیگردد. در صحیح بخاری پیامبر میگوید پسر مریم چون داوری دادگر فرود خواهد آمد، صلیب را خواهد شکست و خوکها را خواهد کشت، و آنگاه دیگر جزیهای در کار نخواهد بود. روایتی در صحیح مسلم میگوید او کنار منارهٔ سفید در شرق دمشق فرود میآید و مسیح دروغین، دجال، را بر دروازهٔ لُد میکشد. روایتی دیگر میگوید چون او فرود آید، امیر مسلمانان از او میخواهد امامت نماز را بر عهده گیرد، و او نمیپذیرد و میگوید: «إنّ بعضكم على بعض أمراء»، یعنی برخی از شما امیر برخی دیگرید، و این گرامیداشتی است از سوی خدا برای این امت (صحیح مسلم ۱۵۶). منارهٔ جنوبشرقی مسجد اموی دمشق منارهٔ عیسی نام دارد.
صحیح بخاری ۳۴۴۸ · صحیح مسلم ۱۵۶، ۲۹۳۷ · مسجد اموی، دمشق
حدیث شیعهحدیث اهل سنت
عیسی پشت سر مهدی نماز میگزارد
سنت شیعه آن امیر را مهدی، امام دوازدهم، میداند، که در پایان شاخهٔ اسماعیل در این شجرهنامه جای دارد: عیسی فرود خواهد آمد و پشت سر او نماز خواهد گزارد. مجموعههای حدیثی شیعه، مانند بحار الانوار مجلسی، روایتهایی در این معنا از پیامبر و امامان آوردهاند. بسیاری از عالمان اهل سنت نیز امیرِ این حدیث را مهدی میدانند؛ بیشتر اهل سنت چشم به راه مهدیای از نسل پیامبرند که هنوز زاده نشده است.
مجلسی، بحار الانوار · صحیح مسلم ۱۵۶ · مناوی؛ تفتازانی
تصوفمیراث اهل سنت
پیامبرِ زاهد
نویسندگان مسلمان از قرن هشتم م. به بعد صدها سخن منسوب به عیسی را، که بسیاری از آنها دربارهٔ فقر و دل کندن از دنیاست، در کتابهای زهد و، از همه نامدارتر، در احیاء علوم الدین غزالی گرد آوردند؛ این سخنان در انجیلها نیست. یکی از آنها بر بلند دروازه نقش شده است، دروازهٔ بزرگی که اکبر، پادشاه گورکانی هند، در فتحپور سیکری ساخت (ح. ۱۶۰۱ م. به پایان رسید). مضمون این سخن چنین است: دنیا پلی است؛ از آن بگذرید و بر آن خانه مسازید. برای صوفیان، عیسی نمونهٔ زاهدِ آواره بود، و ابن عربی او را خاتم ولایت عامه خواند.
غزالی، احیاء علوم الدین · بلند دروازه، فتحپور سیکری · ابن عربی، الفتوحات المکیة
تاریخمیراث اهل سنت
دیدگاه احمدیه
جماعت احمدیه، که میرزا غلام احمد (درگذشت ۱۹۰۸ م.) در هند بنیاد نهاد، تعلیم میدهد که عیسی در حال بیهوشی از صلیب جان به در برد، به شرق سفر کرد و به مرگ طبیعی در کشمیر درگذشت؛ احمدیان آرامگاه او را همان زیارتگاه روضهبل در سرینگر میدانند. میرزا غلام احمد مدعی بود که مسیح موعود است و به روح عیسی آمده است. مسلمانان اهل سنت و شیعه هم این روایت و هم این ادعا را رد میکنند.
میرزا غلام احمد، مسیح هندوستان میں (۱۸۹۹)
در یهودیت
میراث یهودی
مسیح موعود نیست
یهودیت عیسی را مسیح موعود (ماشیح) نمیپذیرد، زیرا وعدههای کتاب مقدس دربارهٔ روزگار ماشیح، از جمله گرد آمدن تبعیدیان، بازسازی معبد، و صلح همگانی و شناخت خدا در سراسر جهان، تحقق نیافت. یهودیت همچنین این اندیشه را که خدا انسان شد رد میکند. موسی بن میمون در کتاب شریعت خود نوشت که ماشیح با بازگرداندن پادشاهی داود و بازسازی معبد شناخته خواهد شد. او در فقرهای که از بیشتر چاپها حذف شده است نوشت که عیسی مایهٔ تباهی اسرائیل شد و تورات را دگرگون کرد، اما مسیحیت و اسلام با گستراندن شناخت کتاب مقدس و فرمانهایش جهان را برای ماشیحِ راستین آماده کردهاند.
موسی بن میمون، میشنه تورا، هلخوت ملاخیم ۱۱:۱۰–۱۲ (متن سانسورنشده) · اشعیا ۲:۲–۴؛ ۱۱
تلمودمیراث یهودی
در تلمود و پس از آن
چند فقره در تلمود بابلی، که در بسیاری از چاپها حذف یا دگرگون شدهاند، از یشو نامی سخن میگویند که جادو میکرد، اسرائیل را گمراه کرد و در شب پیش از فصح اعدام شد (سنهدرین ۴۳الف). پژوهشگران اختلاف دارند که این فقرهها تا چه اندازه به عیسی ناصری اشاره دارند و تا چه اندازه پاسخی به ادعاهای مسیحیاناند. تولدوت یشو، ضدانجیلی جدلی با ریشههایی در اواخر دوران باستان، در سدههای میانه بهگستردگی دستبهدست میگشت. در دوران جدید، پژوهشگران یهودی مانند یوسف کلاوزنر (۱۹۲۲) و گزا ورمش، در کتاب عیسای یهودی (Jesus the Jew، ۱۹۷۳)، او را در مقام آموزگاری یهودی از روزگار خودش بررسی کردند، و مارتین بوبر، فیلسوف، او را «برادر بزرگ من» خواند.
تلمود بابلی، سنهدرین ۴۳الف · ی. کلاوزنر، Jesus of Nazareth (۱۹۲۲) · گ. ورمش، Jesus the Jew (۱۹۷۳) · م. بوبر، Two Types of Faith (۱۹۵۰؛ ترجمهٔ انگلیسی ۱۹۵۱)
در سنتهای دیگر
بهائیمندایی
دیدگاه بهائی و مندایی
آیین بهائی عیسی را، مانند موسی و محمد و باب، مظهر ظهور الهی میداند و تعلیم میدهد که وعدهٔ بازگشت او به معنایی روحانی در بهاءالله تحقق یافت. منداییان، که یحیای تعمیددهنده را گرامی میدارند، در متون مقدس خود عیسی را پیامبری دروغین میدانند که نباید از او پیروی کرد.
بهاءالله، کتاب ایقان · گنزا ربای منداییان
میراث مسیحیتاریخ
مکانهای مقدس
ساختن کلیسای میلاد در بیتلحم در ۳۲۶ م. در روزگار کنستانتین آغاز شد. این کلیسا بر غاری بنا شده است که اوریگن از همان قرن سوم م. آن را زادگاه عیسی خوانده بود. کلیسای مقبرهٔ مقدس در اورشلیم جاهایی را در بر میگیرد که بنا بر سنت محل مصلوب شدن و قبر اوست. بر کوه زیتون، نمازخانهٔ کوچک صعود پس از گرفتن اورشلیم به دست صلاحالدین در ۱۱۸۷ م. به مسجد بدل شد، و مسیحیان اجازه دارند در عید صعود در آنجا آیین خود را برگزار کنند. بنا بر سنت، کلیدهای کلیسای مقبرهٔ مقدس از روزگار صلاحالدین در دست خانوادههایی مسلمان است.
کلیسای میلاد، بیتلحم · کلیسای مقبرهٔ مقدس، اورشلیم · نمازخانهٔ صعود، کوه زیتون
مقایسهٔ سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
عهد جدیدقرآنتاریختفسیر
یادداشت نویسنده: صلیب
مصلوب شدن جایی است که سنتها بیش از هر جای دیگر از هم جدا میشوند. برای مسیحیان قلب ایمان است؛ مورخان آن را از قطعیترین واقعیتهای زندگی او میدانند؛ و قرآن، چنانکه بیشتر مسلمانان آن را میفهمند، انکار میکند که این بر عیسی رفته باشد. با این همه، اختلاف تنگتر از آن است که مینماید. هر دو کتاب میگویند که سخن آخر از آنِ دشمنان او نبود: در انجیلها خدا او را از قبر برمیخیزاند، و در قرآن خدا او را به سوی خود بالا میبرد. هر دو نیز چشم به راه بازگشت او هستند. اختلاف بر سر چیزی است که در این میان رخ داد، و بر سر اینکه آیا مرگ مسیحِ خدا میتوانست بخشی از نقشهٔ خدا باشد، چنانکه مسیحیان بر آناند، یا شکستی میبود که خدا روا نمیداشت، چنانکه بسیاری از مفسران مسلمان استدلال کردند.
اول قرنتیان ۱۵:۳–۴ · قرآن ۴:۱۵۷–۱۵۸ · تاسیتوس، سالنامهها ۱۵.۴۴
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
عهد جدیدقرآنمیراث مسیحی
یادداشت نویسنده: پسر خدا یا بندهٔ خدا
هر یک از دو طرف در کتاب مقدس طرف دیگر پشتوانهای برای خود میجوید. مسیحیان به انجیل یوحنا استناد میکنند: «من و پدر یک هستیم» (یوحنا ۱۰:۳۰) و «من راه و راستی و حیات هستم. هیچکس نزد پدر جز به وسیله من نمیآید» (۱۴:۶). مسلمانان به انجیلهای همدید اشاره میکنند: «چرا مرا نیکو گفتی و حال آنکه کسی نیکو نیست جز خدا فقط؟» (مرقس ۱۰:۱۸)، و به نخستین سخن عیسی در قرآن: «همانا من بنده خاص خدایم» (قرآن ۱۹:۳۰، ترجمهٔ الهی قمشهای). مسیحیان پاسخ میدهند که فرمانبرداری پسر از پدر بخشی از همان چیزی است که از تجسد مراد میکنند؛ مسلمانان پاسخ میدهند که بنده بودن یعنی همین فرمانبرداری. لقبهایی که هر دو به کار میبرند، یعنی مسیح و کلمه و روح، در هر یک معنایی دیگر دارند.
یوحنا ۱۰:۳۰؛ ۱۴:۶ · مرقس ۱۰:۱۸ · قرآن ۴:۱۷۱؛ ۱۹:۳۰
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
حدیث اهل سنتحدیث شیعهعهد جدیدمیراث یهودی
یادداشت نویسنده: جایی که دو شاخه به هم میرسند
این شجرهنامه دو شاخه را از ابراهیم پی گرفته است: یکی از اسحاق تا عیسی، و دیگری از اسماعیل تا محمد پیامبر و دوازده امام. معادشناسی اسلامی این دو را در پایان به هم میرساند. عیسی، آخرینِ شاخهٔ اسحاق، بازمیگردد؛ مهدی، آخرینِ شاخهٔ اسماعیل، امامت نماز را بر عهده دارد؛ و عیسی، به روایت حدیث، پشت سر او نماز میگزارد. مسیحیان چشم به راه بازگشت عیسی در مقام خداوند و داورند، و یهودیان چشم به راه ماشیحی از نسل داود که هنوز نیامده است. بدینسان هر سه سنت در پایان تاریخ چشم به یک چهرهٔ واپسین، یا دو چهره، دارند و در اینکه او کیست اختلاف دارند.
صحیح مسلم ۱۵۶ · مجلسی، بحار الانوار · اعمال رسولان ۱:۱۱ · موسی بن میمون، میشنه تورا، هلخوت ملاخیم ۱۱