مریم، مادر عیسی، در مسیحیت و اسلام بیش از هر زن دیگری گرامی است. انجیلها از بشارت جبرائیل فرشته به او در ناصره، سرود ستایش او، زادن عیسی در بیتلحم و حضور او پای صلیب سخن میگویند. مسیحیان او را تئوتوکوس، یعنی مادر خدا، میخوانند، و کلیساهای کاتولیک و ارتدکس باکرگی همیشگی او و برده شدنش به آسمان را تعلیم میدهند. قرآن بیش از عهد جدید از او نام میبرد، سورهای را به او اختصاص میدهد، و از کودکی او در محراب زیر سرپرستی زکریا، از زادن عیسی از مادری باکره در پای درخت خرما، و از سخن گفتن عیسای نوزاد در دفاع از او خبر میدهد. به گفتهٔ قرآن، خدا او را بر زنان جهانیان برگزید. هر دو دین بر آناند که او بیآنکه مردی با او باشد به عیسی باردار شد؛ اختلافشان بر سر این است که پسرش که بود.
در عهد جدید
عهد جدید
بشارت
جبرائیل فرشته به ناصره فرستاده شد، «نزد باکرهای نامزد مردی مسمی به یوسف از خاندان داود و نام آن باکره مریم بود» (لوقا ۱:۲۷). فرشته گفت: «سلام بر تو ای نعمت رسیده، خداوند با توست و تو در میان زنان مبارک هستی» (۱:۲۸). مریم پرسید که چگونه پسری خواهد زاد، «و حال آنکه مردی را نشناختهام»، و فرشته پاسخ داد که روحالقدس بر او خواهد آمد (۱:۳۴–۳۵). مریم گفت: «اینک کنیز خداوندم. مرا برحسب سخن تو واقع شود» (۱:۳۸).
لوقا ۱:۲۶–۳۸ · متی ۱:۱۸–۲۵
عهد جدید
سرود مریم و تولد
مریم به دیدار خویشاوندش الیصابات رفت و چنین سرود: «جان من خداوند را تمجید میکند، و روح من به رهاننده من خدا بوجد آمد» (لوقا ۱:۴۶–۴۷)، و افزود: «تمامی طبقات مرا خوشحال خواهند خواند» (۱:۴۸). در بیتلحم «پسر نخستین خود را زایید. و او را در قنداقه پیچیده، در آخور خوابانید. زیرا که برای ایشان در منزل جای نبود» (۲:۷)، و «در دل خود متفکر شده، این همه سخنان را نگاه میداشت» (۲:۱۹). در معبد، شمعونِ سالخورده به او گفت: «در قلب تو نیز شمشیری فرو خواهد رفت» (۲:۳۵).
لوقا ۱:۳۹–۵۶؛ ۲:۱–۳۵
عهد جدید
قانا، صلیب و بالاخانه
در عروسیای در قانا، مریم به عیسی گفت که شراب تمام شده است و به نوکران گفت: «هرچه به شما گوید بکنید» (یوحنا ۲:۵). او پای صلیب ایستاده بود، و عیسی چون او را با شاگرد محبوبش دید، گفت: «ای زن، اینک پسر تو»، و به آن شاگرد گفت: «اینک مادر تو» (یوحنا ۱۹:۲۵–۲۷). آخرین بار، پس از صعود عیسی، مریم را در اورشلیم میبینیم که همراه رسولان به دعا مشغول است (اعمال رسولان ۱:۱۴).
یوحنا ۲:۱–۱۱؛ ۱۹:۲۵–۲۷ · اعمال رسولان ۱:۱۴
در سنت مسیحی
میراث مسیحیآبای کلیسا
مادر خدا
شورای افسس در ۴۳۱ م. لقب تئوتوکوس، یعنی «زایندهٔ خدا»، را در برابر نسطوریوس تأیید کرد، که «زایندهٔ مسیح» را ترجیح میداد؛ این بحث به همان اندازه دربارهٔ طبیعت مسیح بود که دربارهٔ حرمت مریم. کلیسای نخستین همچنین به این باور رسید که مریم در سراسر عمر باکره ماند. کلیسای کاتولیک لقاح بیآلایش او (۱۸۵۴ م.) و برده شدن جسم و جانش به آسمان (۱۹۵۰ م.) را جزم ایمانی اعلام کرد؛ ارتدکسها آرمیدن او، یعنی به خواب رفتنش، را در ۱۵ اوت جشن میگیرند. بیشتر کلیساهای پروتستان او را مادر عیسی و الگوی ایمان گرامی میدارند، اما دعا به درگاه او و جزمهای متأخر را نمیپذیرند.
شورای افسس (۴۳۱ م.) · پیوس نهم، Ineffabilis Deus (۱۸۵۴) · پیوس دوازدهم، Munificentissimus Deus (۱۹۵۰)
میراث مسیحی
دعا و زیارت
دعای «سلام بر تو ای مریم» سلام جبرائیل و الیصابات (لوقا ۱:۲۸، ۴۲) را با درخواست دعای او همراه میکند. ظهورهای گزارششدهٔ او در گوادالوپه در مکزیک (۱۵۳۱ م.)، لورد در فرانسه (۱۸۵۸ م.) و فاتیما در پرتغال (۱۹۱۷ م.) میلیونها زائر را به خود کشید (نک. یادداشت «فاطمه و مریم» در مدخل فاطمه). دو روایت پایان زندگی زمینی او را در دو جا میدانند: یکی اورشلیم، که آرامگاه او در وادی قدرون زیارتگاه است، و دیگری افسس در ترکیه، که مسیحیان و مسلمانان هر دو به زیارت خانهٔ مریم باکره در آنجا میروند.
لوقا ۱:۲۸، ۴۲ · آرامگاه مریم، اورشلیم · مریم آنا اوی (خانهٔ مریم)، افسس
در قرآن
قرآن
در محراب
قرآن میگوید برای تعیین سرپرست مریم با قلمها قرعه زدند (۳:۴۴)، و زکریا سرپرستی او را بر عهده گرفت. هر بار که زکریا به محراب نزد مریم میرفت، نزد او خوراکی مییافت. میپرسید: «ای مریم، این روزی از کجا برای تو میرسد؟» و مریم پاسخ میداد: «این از جانب خداست» (۳:۳۷، ترجمهٔ الهی قمشهای). فرشتگان به او گفتند: «ای مریم، همانا خدا تو را برگزید و پاکیزه گردانید و بر زنان جهانیان برتری بخشید» (۳:۴۲، ترجمهٔ الهی قمشهای).
قرآن ۳:۳۷–۴۴
قرآن
بشارت و درخت خرما
در سورهٔ مریم، او از خانوادهاش کناره گرفت و به مکانی در سوی مشرق رفت، و خدا روح خود را نزد او فرستاد، که به صورت مردی تماماندام بر او نمایان شد، تا پسری پاک به او ببخشد. مریم پرسید چگونه پسری خواهد داشت حال آنکه هیچ مردی به او دست نزده است، و پاسخ شنید که این کار بر خدا آسان است (۱۹:۱۶–۲۱). چون درد زایمان او را به کنار تنهٔ درخت خرمایی کشاند، گفت: «ای کاش من از این پیش مرده بودم و از صفحه عالم به کلی نامم فراموش شده بود» (۱۹:۲۳، ترجمهٔ الهی قمشهای). ندایی به او گفت غمگین نباشد: جوی آبی زیر پای او روان بود، و اگر درخت خرما را تکان میداد، خرمای تازه فرو میریخت (۱۹:۲۴–۲۶).
قرآن ۱۹:۱۶–۲۶؛ ۳:۴۵–۴۷
قرآنحدیث اهل سنت
«ای خواهر هارون»
چون مریم کودک را نزد قومش آورد، گفتند: «ای خواهر هارون، تو را نه پدری ناصالح بود و نه مادری بدکار» (۱۹:۲۸، ترجمهٔ الهی قمشهای). مریم به کودک اشاره کرد، و کودک به سخن آمد و گفت که بندهٔ خداست (۱۹:۳۰). مسیحیان نجران از مغیره بن شعبه، صحابی پیامبر، پرسیدند مریم چگونه خواهر هارون است، حال آنکه هارون دیرزمانی پیش از او میزیست؛ پیامبر پاسخ داد که مردم خود را به نام پیامبران و صالحانِ پیش از خود مینامیدند (صحیح مسلم).
قرآن ۱۹:۲۷–۳۳ · صحیح مسلم (کتاب الآداب)
قرآن
پاکدامن و راستگو
قرآن از او با عبارت «آن زن … که دامنش را پاکیزه نگاه داشت» یاد میکند و میگوید: «ما در آن از روح خود بدمیدیم»، و او و پسرش را نشانهای برای جهانیان قرار داد (۲۱:۹۱، ترجمهٔ الهی قمشهای). قرآن او را صدّیقه نیز میخواند، «زنی راستگو و با ایمان» (۵:۷۵، ترجمهٔ الهی قمشهای). مریم تنها زنی است که قرآن نامش را میبرد، و نام او حدود ۳۴ بار در قرآن آمده است، بیش از کل عهد جدید. در قرآن ۵:۱۱۶ خدا از عیسی میپرسد آیا به مردم گفته است که او و مادرش را دو خدا بگیرند، و عیسی آن را انکار میکند.
قرآن ۵:۷۵، ۱۱۶؛ ۲۱:۹۱؛ ۶۶:۱۲
در سنت اسلامی
حدیث اهل سنتحدیث شیعه
برترین زنان
بخاری از پیامبر روایت میکند که بسیاری از مردان به کمال رسیدند، اما از زنان تنها آسیه، همسر فرعون، و مریم دختر عمران؛ و نیز اینکه «بهترینِ زنانش» مریم است و «بهترینِ زنانش» خدیجه، که شارحانی چون ابن حجر آن را به زنانِ روزگارِ هر یک تفسیر کردهاند. حدیثی در ترمذی چهار تن را نام میبرد: مریم، خدیجه، فاطمه و آسیه. سنت شیعه بر آن است که مریم سرور زنان روزگار خود بود و فاطمه سرور زنان همهٔ روزگاران. عالمان اهل سنت در برتری مریم یا فاطمه اختلاف دارند.
صحیح بخاری (کتاب احادیث الانبیاء) · سنن ترمذی ۳۸۷۸
حدیث اهل سنت
دور از دست شیطان
حدیثی در صحیح بخاری و صحیح مسلم میگوید شیطان هر کودکی را هنگام زادن لمس میکند و کودک از این لمس فریاد برمیآورد، جز مریم و پسرش. این حدیث به دعای مادر مریم استناد میکند، که او را «از شرّ شیطان رانده شده» در پناه خدا نهاد (قرآن ۳:۳۶، ترجمهٔ الهی قمشهای).
صحیح بخاری (کتاب احادیث الانبیاء) · صحیح مسلم (کتاب الفضائل) · قرآن ۳:۳۶
میراث اهل سنتتفسیر
آیا او پیامبر بود؟
از آنجا که فرشتگان با مریم سخن گفتند و خدا به او وحی کرد، اقلیتی از عالمان اهل سنت، از جمله اشعری، ابن حزم (از مردم قرطبه) و قرطبی، او را نبیه، یعنی پیامبر زن، میدانستند، هرچند نه رسول. بیشتر عالمان شیعه و بسیاری از عالمان اهل سنت با این نظر مخالفاند. به باور آنان نبوت تنها به مردان داده شد، و مریم بزرگترینِ زنان صدّیق (صدّیقات) است.
ابن حزم، الفصل فی الملل · قرطبی، الجامع لاحکام القرآن (ذیل ۳:۴۲)
میراث اهل سنتتاریخ
تصویر درون کعبه
پیامبر در ۶۳۰ م. مکه را گشود و فرمان داد تصویرهای درون کعبه را بزدایند. به گفتهٔ گزارشهایی که ازرقی، مورخ مکی، نگه داشته است، تصویری از عیسی و مادرش در میان آنها بود، و پیامبر دست خود را بر آن نهاد و گفت آن را بر جا بگذارند. این گزارشها متأخرند و در اعتبارشان بحث است. در آرامگاه مریم در اورشلیم هنوز محرابی برای نماز مسلمانان هست.
ازرقی، اخبار مکه · آرامگاه مریم، اورشلیم
مقایسهٔ سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
عهد جدیدقرآنمیراث مسیحی
یادداشت نویسنده: یک باکره، دو پسر
مسیحیت و اسلام دربارهٔ مریم بیش از تقریباً هر کس دیگری در این درخت همداستاناند: پاکی او، برگزیدگیاش، بشارت فرشته و زادن فرزند از مادری باکره. جدایی آن دو بر سر معنای این تولد است. برای مسیحیان این تولد نشان میدهد که پسر مریم پسر خداست که جسم گرفت؛ از نگاه قرآن نشانهٔ قدرت خداست، همچون آفرینش آدم بیپدر و مادر (۳:۵۹)، و پسر مریم بنده و رسول خداست. قرآن ۵:۱۱۶ انکار میکند که عیسی مردم را به پرستش خود و مادرش خوانده باشد. مسلمانان این آیه را ردّ ارادت مسیحیان به مریم دانستهاند، و مسیحیان آن را ناظر به باوری که هیچ کلیسایی ندارد. برخی پژوهشگران آن را با گروههایی حاشیهای پیوند میدهند، چون کولیریدیان، که به گفتهٔ اپیفانیوس به مریم کلوچه نذر میکردند.
قرآن ۳:۵۹؛ ۵:۱۱۶ · لوقا ۱:۳۵ · اپیفانیوس، پاناریون ۷۹
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
حدیث اهل سنتمیراث مسیحی
یادداشت نویسنده: پاکی مریم در دو سنت
حدیثی که میگوید شیطان مریم و پسرش را هنگام زادن لمس نکرد، و آموزهٔ کاتولیکی لقاح بیآلایش، هر دو مریم را از نخستین لحظهٔ هستیاش از دیگر آدمیان جدا میکنند، و برخی نویسندگان مسیحی و مسلمان به این همانندی اشاره کردهاند. اما این دو به پرسشهایی متفاوت پاسخ میدهند: حدیث دربارهٔ لمس شیطان هنگام زادن است و جزم کاتولیکی دربارهٔ گناه نخستین هنگام انعقاد نطفه، آموزهای که اسلام آن را ندارد. منابع یهودی اواخر دوران باستان هرگز مستقیماً از مادر عیسی نام نمیبرند. چند فقرهٔ تلمود از «مریم»ی سخن میگویند که با پاندرا پیوند دارد، و این فقرهها را کنایههایی خصمانه به او دانستهاند؛ اما پژوهشگران اختلاف دارند که آیا این فقرهها به او اشاره دارند و تا چه اندازه پاسخی به ادعاهای مسیحیاناند.
صحیح بخاری (کتاب احادیث الانبیاء) · پیوس نهم، Ineffabilis Deus (۱۸۵۴)