ناتان نبی در دربار داود در اورشلیم بود و در سه نقطهٔ عطف سلطنت او از جانب خدا سخن گفت: وعده آورد که خاندان و تخت داود تا ابد پایدار خواهد ماند؛ پادشاه را با مَثَل برهٔ مادهٔ مرد فقیر به سبب ماجرای بتشبع و اوریا نکوهش کرد؛ و در پیری داود کاری کرد که سلیمان، و نه ادونیا، بر تخت بنشیند. کارت او در کنار داود آمده است، زیرا هر سخنی که کتاب مقدس از او ثبت میکند خطاب به داود یا دربارهٔ خاندان اوست. او با ناتان پسر داود، برادر سلیمان، یکی نیست؛ لوقا نسب عیسی را از آن ناتان میگذراند، و او مدخل جداگانهای دارد. یهودیان ناتان نبی را در شمار پیامبران میآورند و «آن مرد تو هستی» را الگوی نکوهش پادشاه از زبان پیامبر میدانند؛ مسیحیان وعدهٔ او به داود را در عیسی تحققیافته میدانند؛ قرآن نام او را نمیآورد، و در روایتهای اسلامی نکوهش داود به جای او از زبان دو طرف دعوایی میآید که مفسران آنان را فرشته میدانند.
در کتاب مقدس عبری
کتاب مقدس عبری
خانهای برای خدا، خانهای برای داود
داود، که در کاخ خود آرام گرفته بود، به ناتان گفت که خود «در خانهٔ سرو آزاد ساکن» است «و تابوت خدا در میان پردهها ساکن است»، و نبی بیدرنگ پاسخ داد: «بیا و هر آنچه در دلت باشد معمول دار زیرا خداوند با توست» (دوم سموئیل ۷:۲–۳). همان شب کلام خداوند بر ناتان نازل شد و پاسخ او را باطل کرد: داود برای خدا خانه نخواهد ساخت، بلکه خدا برای داود خانهای خواهد ساخت. خدا دربارهٔ پسر داود گفت: «او برای اسم من خانهای بنا خواهد نمود و کرسی سلطنت او را تا به ابد پایدار خواهم ساخت. من او را پدر خواهم بود و او مرا پسر خواهد بود» (دوم سموئیل ۷:۱۳–۱۴). دربارهٔ خود این وعده، نک. مدخل داود.
دوم سموئیل ۷:۱–۱۷ · اول تواریخ ۱۷:۱–۱۵
کتاب مقدس عبری
دو روایت از نبوت
کتاب تواریخ نبوت ناتان را تقریباً کلمه به کلمه تکرار میکند، اما با تفاوتهایی معنادار. دوم سموئیل ۷:۱۴ هشدار میدهد که اگر آن پسر گناه کند، خدا او را «با عصای مردمان» تأدیب خواهد کرد؛ اما متن همانند آن در اول تواریخ ۱۷:۱۳ این هشدار را نمیآورد و تنها وعدهٔ رحمتی را نگاه میدارد که سموئیل در آیهٔ بعد میآورد (دوم سموئیل ۷:۱۵): «رحمت خود را از او دور نخواهم کرد». تواریخ همچنین برای اینکه داود معبد را نساخت دلیلی میآورد که در سموئیل نیست: خدا به او گفت: «بسیار خون ریختهای و جنگهای عظیم کردهای» (اول تواریخ ۲۲:۸). مزمور ۸۹ این نبوت را به عهدی همراه با سوگند بدل میکند: «با برگزیدهٔ خود عهد بستهام. برای بندهٔ خویش داود قسم خوردهام» (مزامیر ۸۹:۳).
دوم سموئیل ۷:۱۴ · اول تواریخ ۱۷:۱۳؛ ۲۲:۸–۱۰ · مزامیر ۸۹:۳–۴، ۲۸–۳۷
کتاب مقدس عبری
«آن مرد تو هستی»
پس از مرگ اوریا «خداوند ناتان را نزد داود فرستاد» (دوم سموئیل ۱۲:۱). ناتان او را متهم نکرد، بلکه دعوایی را برای داوری پیش او آورد. مرد فقیر جز «یک ماده برهٔ کوچک» نداشت «که آن را خریده، و پرورش داده، همراه وی و پسرانش بزرگ میشد» (دوم سموئیل ۱۲:۳)، و مرد توانگری که گلههای بسیار داشت، برای پذیرایی از مسافری همان بره را گرفت. داود سوگند خورد که آن مرد سزاوار مرگ است و باید بره را چهار چندان بازپس دهد. آنگاه ناتان گفت: «آن مرد تو هستی» (دوم سموئیل ۱۲:۷)، و اعلام کرد: «شمشیر از خانهٔ تو هرگز دور نخواهد شد» (دوم سموئیل ۱۲:۱۰). چون داود اعتراف کرد، ناتان به او گفت: «خداوند نیز گناه تو را عفو نموده است که نخواهی مرد» (دوم سموئیل ۱۲:۱۳)، اما کودک خواهد مرد (نک. مدخل داود).
دوم سموئیل ۱۲:۱–۱۵
کتاب مقدس عبری
یدیدیا و مسح سلیمان
چون بتشبع سلیمان را زایید، خدا «بهدست ناتان نبی فرستاد و او را بهخاطر خداوند یدیدیا نام نهاد» (دوم سموئیل ۱۲:۲۵)، یعنی «محبوب خداوند». سالها بعد، ادونیا ضیافتی برپا کرد و «ناتان نبی و بنایاهو و شجاعان و برادر خود، سلیمان را» دعوت نکرد (اول پادشاهان ۱:۱۰). ناتان بتشبع را نزد داود فرستاد تا سوگند او را به یادش آورد که سلیمان پادشاه خواهد شد، و وعده داد که پس از او درآید و «کلام تو را ثابت» کند (اول پادشاهان ۱:۱۴). داود فرمان داد صادوق و ناتان سلیمان را در جیحون مسح کنند (اول پادشاهان ۱:۳۴). از آن پس ناتان از داستان ناپدید میشود (نک. مدخلهای سلیمان و ادونیا).
دوم سموئیل ۱۲:۲۴–۲۵ · اول پادشاهان ۱:۵–۴۵
کتاب مقدس عبری
تاریخنگار و مزمور
کتاب تواریخ ناتان را منبع تاریخ هر دو سلطنت میشمارد: کارهای داود «در سفر اخبار سموئیل رایی و اخبار ناتان نبی و اخبار جاد رایی» نوشته شده است (اول تواریخ ۲۹:۲۹)، و کارهای سلیمان «در تواریخ ناتان نبی» و در نوشتههای اخیا و یعدو (دوم تواریخ ۹:۲۹). تواریخ همچنین میگوید موسیقی لاویان در معبد بر حسب فرمان داود و جاد «و ناتان نبی» بود (دوم تواریخ ۲۹:۲۵). عنوان مزمور ۵۱ چنین است: «مزمور داود وقتی که ناتان نبی بعد از درآمدنش به بتشبع نزد او آمد» (مزامیر ۵۱، عنوان). دو تن از درباریان سلیمان پسران ناتان خوانده شدهاند (اول پادشاهان ۴:۵)، و شاید پسران همین نبی بودهاند.
اول تواریخ ۲۹:۲۹ · دوم تواریخ ۹:۲۹؛ ۲۹:۲۵ · مزامیر ۵۱ (عنوان) · اول پادشاهان ۴:۵
تاریخ و پژوهش
تاریخمیراث یهودی
پیامبری بینسبنامه
برخلاف بیشتر پیامبران کتاب مقدس، برای ناتان نه پدری نام برده شده است، نه سبطی و نه زادگاهی؛ او تنها چون پیامبری در کنار پادشاه ظاهر میشود، همانگونه که جاد «رایی داود» است (دوم سموئیل ۲۴:۱۱). پژوهشگران معمولاً او را پیامبر درباری میدانند، از گونهای که در دیگر جاهای خاور نزدیک باستان نیز دیده میشود. بیشتر آنان بر آناند که ویراستارانی متأخر، که اغلب «تثنیهای» خوانده میشوند، دوم سموئیل ۷ را بازنویسی کردند، و این باب متنی بنیادین برای اندیشهٔ شاهی یهودا شد. در میان طومارهای دریای مرده، فلوریلگیوم (4Q174) دوم سموئیل ۷:۱۱–۱۴ را نقل میکند و آن را بر «شاخهٔ داود» تطبیق میدهد که در آخرالزمان برمیخیزد؛ این یکی از کهنترین خوانشهای مسیحایی شناختهشده از این نبوت است.
دوم سموئیل ۲۴:۱۱ · طومارهای دریای مرده، 4Q174 (فلوریلگیوم) · م. نوت، Überlieferungsgeschichtliche Studien (۱۹۴۳)
تاریخ
پادشاهساز یا جانبدار؟
لئونهارت روست در ۱۹۲۶ در دوم سموئیل ۹–۲۰ و اول پادشاهان ۱–۲ «روایت جانشینی» را بازشناخت، روایتی که میپرسد چه کسی بر تخت داود خواهد نشست. اول پادشاهان ۱ در خوانش انتقادی پژوهشگران را به حیرت انداخته است: سوگندی که ناتان از بتشبع میخواهد به یاد داود بیاورد (اول پادشاهان ۱:۱۳، ۳۰) پیشتر هرگز ذکر نشده است، و برخی این باب را گزارش کودتایی درباری میخوانند که ناتان، بتشبع، صادوق و بنایاهو بر ضد بزرگترین پسر بازماندهٔ داود ترتیب دادند. جوئل بیدن یادآور میشود که هر سه بار حضور ناتان به سلیمان مربوط است: پسری که معبد را خواهد ساخت، کودکی که یدیدیا نام گرفت، و وارثی که ناتان بر تخت نشاند. «کتابهای» ناتان در تواریخ شاید همان بخشهای مربوط در سموئیل و پادشاهان باشند یا آثاری گمشده؛ پژوهشگران در این باره همرأی نیستند.
اول پادشاهان ۱:۱۳، ۳۰ · ل. روست، Die Überlieferung von der Thronnachfolge Davids (۱۹۲۶) · ج. بیدن، The Historical David (۲۰۱۳)
در سنت یهودی
تلمودمیدراش
نویسنده و پیامبر
تلمود میگوید سموئیل کتاب خود را نوشت، و بخشی را که پس از مرگ او میآید جاد رائی و ناتان نبی کامل کردند (بابا بترا ۱۴ب–۱۵الف؛ نک. مدخل سموئیل). ناتان یکی از چهلوهشت پیامبری است که تلمود در اسرائیل برمیشمارد (مگیلا ۱۴الف)، چنانکه راشی فهرست آنان را آورده است. جز این، ربیها دربارهٔ او کم سخن گفتهاند. میدراشی بر کتاب جامعه آیهٔ «ریسمان سهلا بزودی گسیخته نمیشود» (جامعه ۴:۱۲) را به کشمکش بر سر تخت سلیمان تفسیر میکند و میگوید آن ریسمان سهلا ناتان نبی است، که به بتشبع گفت پس از او درمیآید و سخنانش را ثابت میکند (اول پادشاهان ۱:۱۴؛ قوهلت ربا ۴:۱۲).
تلمود بابلی، بابا بترا ۱۴ب–۱۵الف؛ مگیلا ۱۴الف، همراه با شرح راشی · قوهلت ربا ۴:۱۲
میراث یهودیتاریخ
نکوهش خردمندانه
یوسفوس، که در قرن اول میلادی این داستان را برای خوانندگان یونانیزبان بازگفت، توضیح میدهد که چرا ناتان مَثَل آورد. او ناتان را «مردی منصف و خردمند» میخواند که دریافته بود پادشاهان «چون به خشم آیند، بیش از عدالت از خشم خود پیروی میکنند»، و از این رو تهدیدهای خدا را در دل داستانی پنهان کرد تا داود خود بر خویش حکم کند. در روایت یوسفوس، داود پریشان شد، با گریه اعتراف کرد که گناه کرده است، و خدا با او آشتی کرد (آثار باستانی یهود ۷.۱۴۷–۱۵۳).
یوسفوس، آثار باستانی یهود ۷.۱۴۷–۱۵۳ (ترجمهٔ ویستون)
نوشتههای منسوب (سودپیگرافا)
ناتان در کتاب زندگی پیامبران
کتاب زندگی پیامبران، اثری یهودی از حدود قرن اول میلادی که در دستنوشتههای مسیحی بر جای مانده است، میافزاید که ناتان شریعت خداوند را به داود آموخت. به گفتهٔ این کتاب، او اهل گبا بود و گناه داود با بتشبع را از پیش دید و به راه افتاد تا او را هشدار دهد، اما بلیار مانعش شد: در راه جسد برهنهٔ مردی کشته را یافت و همانجا ماند، و آن شب دانست که داود گناه کرده است، و گریان بازگشت. چون داود فرمان کشتن اوریا را داد، خدا ناتان را فرستاد تا او را نکوهش کند. ناتان عمری دراز یافت و در سرزمین خود به خاک سپرده شد.
زندگی پیامبران ۱۷
در عهد جدید و سنت مسیحی
عهد جدید
پسری بر تخت داود
عهد جدید نبوت ناتان را در عیسی تحققیافته میداند. جبرائیل به مریم میگوید: «خداوند خدا تخت پدرش داود را بدو عطا خواهد فرمود. و او بر خاندان یعقوب تا به ابد پادشاهی خواهد کرد و سلطنت او را نهایت نخواهد بود» (لوقا ۱:۳۲–۳۳). رسالهٔ عبرانیان خود این نبوت را نقل میکند: «من او را پدر خواهم بود و او پسر من خواهد بود» (عبرانیان ۱:۵). در کتاب اعمال رسولان، پطرس میگوید داود دانست «که خدا برای او قسم خورد که از ذریت صلب او بحسب جسد، مسیح را برانگیزاند تا بر تخت او بنشیند» (اعمال رسولان ۲:۳۰)، و پولس همین کلمات را بر همهٔ مؤمنان تطبیق میدهد (دوم قرنتیان ۶:۱۸).
لوقا ۱:۳۲–۳۳ · عبرانیان ۱:۵ · اعمال رسولان ۲:۳۰ · دوم قرنتیان ۶:۱۸
آبای کلیسامیراث مسیحی
نه سلیمان، بلکه مسیح
آگوستین فصلی از شهر خدا را به نبوت ناتان اختصاص داد و استدلال کرد که وعدههای آن به هیچ روی در سلیمان تحقق نیافت، بلکه به کاملترین صورت در مسیح تحقق یافت؛ خانهٔ سلیمان پر از زنان بیگانهای بود که خدایان دروغین را میپرستیدند، و خود او نیز به بتپرستی آنان کشیده شد. آگوستین در فصل بعد این نبوت را در کنار مزمور ۸۹ نهاد و زبان پدر و پسر را در آن سخنی دربارهٔ مسیح خواند، و هشدار تأدیب در دوم سموئیل ۷:۱۴ را نه بر خود مسیح، بلکه بر بدن و اعضای او، یعنی قومش، تطبیق داد.
آگوستین، شهر خدا ۱۷.۸–۹ · دوم سموئیل ۷:۱۴
آبای کلیساتاریخ
ناتان در برابر امپراتور
ناتان در مسیحیت الگوی مرد کلیسایی شد که فرمانروا را نکوهش میکند. در ۳۹۰ م.، پس از آنکه امپراتور تئودوسیوس یکم فرمان کشتاری را در تسالونیکی داد، آمبروز میلانی به او نامه نوشت و یادآوری کرد که چگونه داستان مرد توانگری را که تنها برهٔ مرد فقیر را گرفت برای داود گفتند، و داود اعتراف کرد: «به خداوند گناه کردهام». آمبروز نوشت: «تو همان کاری را کردهای که نبی به داود پادشاه از آن سخن گفت»، و امپراتور را برانگیخت که مانند داود توبه کند. تئودوسیوس در برابر همگان توبه کرد. آمبروز در همین نامه ناتان را، و نه جاد را، نبیای میخواند که پس از سرشماری نزد داود فرستاده شد.
آمبروز، نامهٔ ۵۱.۷–۹ (به تئودوسیوس) · دوم سموئیل ۲۴:۱۱–۱۳
در سنت اسلامی
میراث اهل سنت
پیامبری که تاریخها از او نام نمیبرند
قرآن نام ناتان را نمیآورد، و تاریخهای اصلی مسلمانان نیز از او یاد نمیکنند. در گزارش طبری از داود، تنها پیامبر دیگری که پدیدار میشود سموئیل است، که داود را مسح میکند؛ داستان زن اوریا با گزارشهایی از سدی، حسن بصری، مجاهد و دیگران روایت میشود، و هیچ پیامبری برای نکوهش پادشاه نمیآید. ابن کثیر نیز در کنار داود تنها از سموئیل نام میبرد. در باور مسلمانان، داود خود هم پیامبر است و هم پادشاه، و نکوهش او نه از زبان پیامبری دیگر، بلکه مستقیم از جانب خدا میآید، به واسطهٔ دو طرف دعوا در سورهٔ ص.
طبری، تاریخ الرسل و الملوک (داود) · ابن کثیر، البدایة و النهایة (داود)
قرآنتفسیر
برهٔ ماده و میشها
«این برادر من نود و نه رأس میش داراست و من یک میش، این یک را هم گفته به من واگذار، و با من به قهر و غلبه و تهدید آمیز خطاب کرده است» (قرآن ۳۸:۲۳، ترجمهٔ الهی قمشهای). دو مرد از دیوار به غرفهٔ داود بالا میروند و از او داوری میخواهند؛ داود برادر را محکوم میکند، سپس درمییابد که خود آزموده شده است، و «از خدا عفو و آمرزش طلبید و به سجده افتاد و با تواضع و فروتنی … بازگشت» (قرآن ۳۸:۲۴، ترجمهٔ الهی قمشهای). مفسران آن دو مرد را فرشته میدانند. این صحنه را از دیرباز با مَثَل ناتان مقایسه کردهاند: در هر دو، داستان تنها حیوانِ مردی فقیر پادشاهی را وامیدارد که بر خود حکم کند (نک. مدخل داود).
قرآن ۳۸:۲۱–۲۵ · طبری، جامع البیان (ذیل ۳۸:۲۱–۲۴) · دانشنامهٔ یهود (Jewish Encyclopedia)، «Nathan»
تفسیرمیراث اهل سنت
خوانش مفسران
گزارشهای کهنی که طبری گرد آورده است میشها را به زن اوریا پیوند میدهند و از نگاه داود به زنی در حال شستوشو و فرستادن اوریا به جبهه حکایت میکنند. ابن کثیر میگوید بیشتر این داستانها از اسرائیلیات، یعنی حکایتهای بنیاسرائیل، است و برخی بیگمان دروغاند، و از این رو آگاهانه به الفاظ قرآن بسنده میکند. دیگران راهی میانه برگزیدند: زمخشری و ابن العربی بر آن بودند که خطای داود تنها این بود که از اوریا خواست زنش را برای او رها کند. در قرن بیستم، ابوالاعلی مودودی در تفهیم القرآن مَثَل ناتان را در کنار این آیات آورد و استدلال کرد که روایت کتاب مقدس به داود پیامبر تهمت زده است.
طبری، جامع البیان (ذیل ۳۸:۲۱–۲۴) · ابن کثیر، البدایة و النهایة (داود) · زمخشری، الکشاف (ذیل ۳۸:۲۴) · مودودی، تفهیم القرآن (توضیحات ذیل ۳۸:۲۱–۲۵)
مقایسهٔ سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریقرآنآبای کلیساتفسیر
یادداشت نویسنده: آینه در دست کیست؟
کتاب سموئیل و قرآن صحنهای با ساختاری همانند روایت میکنند: دعوایی دربارهٔ تنها حیوانِ مردی فقیر پیش پادشاهی آورده میشود، او داوری میکند، و سپس درمییابد که دعوا دربارهٔ خود او بوده است. تفاوت در کسی است که دعوا را میآورد. در کتاب مقدس، دعوا را پیامبری انسانی، ناتان، میآورد که بالاتر از پادشاه میایستد، و سنت یهودی و مسیحی او را الگوی پیامبران، ربیها و اسقفانی ساخت که با فرمانروایان رویارو میشوند، از یوسفوس تا آمبروز. در قرآن، داود خود پیامبر است و فرستادگان فرشتگانیاند که خدا فرستاده است؛ تفسیر رایج مسلمانان خطای او را نیز بسیار کوچکتر میکند. کتاب مقدس پیامبر و رسوایی را نگاه میدارد؛ قرآن مَثَل و توبه را.
دوم سموئیل ۱۲:۱–۱۳ · قرآن ۳۸:۲۱–۲۵ · یوسفوس، آثار باستانی یهود ۷.۱۴۷ · آمبروز، نامهٔ ۵۱
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریعهد جدیدقرآنمیراث یهودی
یادداشت نویسنده: یک وعده، وارثان بسیار
وعدهٔ ناتان دربارهٔ خاندانی جاودان برای داود را دستکم به سه گونه خواندهاند. یهودیان قرنها برای بازگشت پادشاهی از نسل داود دعا کردهاند، و فلوریلگیوم قمران پیشتر این نبوت را دربارهٔ «شاخهٔ داود» در آینده خوانده بود. مسیحیان، چنانکه لوقا و رسالهٔ عبرانیان میگویند، آن را در عیسی، پسر داود و پسر خدا، تحققیافته میدانند. قرآن این نبوت را نقل نمیکند، اما آنچه را نخستین تحقق آن روایت میکند تأیید میکند: «و سلیمان وارث … داود شد» (قرآن ۲۷:۱۶، ترجمهٔ الهی قمشهای)، پیامبر-پادشاهی که پادشاهی و حکمت پدر را به ارث برد. در هر سه سنت، خاندان داود به فراتر از داود اشاره دارد.
دوم سموئیل ۷:۱۲–۱۶ · 4Q174 · لوقا ۱:۳۲–۳۳ · عبرانیان ۱:۵ · قرآن ۲۷:۱۶