هفت عددی است که با آن یک کل بسته میشود. پیدایش کار آفرینش را در روز هفتم به پایان میبرد، و تورات سبت، سال سبتی و یوبیل را بر آن بنا میکند؛ چراغدان خیمهٔ اجتماع هفت چراغ دارد؛ مکاشفه خطاب به هفت کلیسا نوشته شده و در هفت مهر، هفت کرنا و هفت پیاله گشوده میشود؛ قرآن بارها از هفت آسمان سخن میگوید و از «سَبْعًا مِّنَ الْمَثَانِي»، که بیشتر مفسران آن را هفت آیهٔ فاتحه میدانند، و سنت پیامبر طواف کعبه را هفت دور قرار میدهد. در هر سنت، منابع هفتهای خود را گرد هم میآورند و این عدد را نشان کمال میخوانند: فیلون هفت را «عدد کمالبخش» مینامد، میدراشی میگوید «همهٔ هفتها همواره محبوباند»، آگوستین فصل خود دربارهٔ روز هفتم را «دربارهٔ روز هفتم، که در آن کمال و آرامش جشن گرفته میشود» نام مینهد، و گزارشی از ابن عباس هفت آسمان، هفت روز، هفت دور طواف خانه و هفت سنگریزه را با هم میشمارد. هیچ منبعی یافت نشد که هفتهای این سه سنت را کنار هم بگذارد؛ این مقایسه از خود این سایت است.
در کنار هم
کتاب مقدس عبریتلمود
روز هفتم
پیدایش شش روز آفرینش را با روز هفتمی میبندد که در آن چیزی ساخته نمیشود: «و آسمانها و زمین و همه لشکر آنها تمام شد. و در روز هفتم، خدا از همه کار خود که ساخته بود، فارغ شد. و در روز هفتم از همه کار خود که ساخته بود، آرامی گرفت. پس خدا روز هفتم را مبارک خواند و آن را تقدیس نمود، زیرا که در آن آرام گرفت، از همه کار خود که خدا آفرید و ساخت» (پیدایش ۲:۱–۳). این بخش اسم «سبت» را به کار نمیبرد؛ فعل عبریِ «آرام گرفت» شاوَت است. این واژه نخست در داستان مَنّ میآید: «فردا آرامی است، و سبت مقدس خداوند» (خروج ۱۶:۲۳)، و فرمان سبت این روز را به آفرینش بازمیگرداند: «روز سبت را یاد کن تا آن را تقدیس نمایی. شش روز مشغول باش و همه کارهای خود را بجا آور. اما روز هفتمین، سبت یهوه، خدای توست… زیرا که در شش روز، خداوند آسمان و زمین و دریا و آنچه را که در آنهاست بساخت، و در روز هفتم آرام فرمود. از این سبب خداوند روز هفتم را مبارک خوانده، آن را تقدیس نمود» (خروج ۲۰:۸–۱۱). سفر خروج آن را «در میان من و بنیاسرائیل آیتی ابدی» میخواند، «زیرا که در شش روز، خداوند آسمان و زمین را ساخت و در روز هفتمین آرام فرموده، استراحت یافت» (۳۱:۱۷)؛ سفر تثنیه دلیل دومی میآورد: یاد بندگی در مصر (تثنیه ۵:۱۵). عبارت عبریِ «در روز هفتم، خدا… فارغ شد» خوانندگان کهن را به زحمت انداخت: ترجمهٔ هفتادتنان، تورات سامری و ترجمهٔ سریانی پشیتا «در روز ششم» دارند، و تلمود این عبارت را در شمار تغییرهایی میآورد که مترجمان تورات به یونانی پدید آوردند (مگیلا ۹الف؛ نک. کارت «هفتاد و دو»). دربارهٔ روز ششم، که آدم در آن آفریده شد، نک. مدخل آدم، «آفریده در روز ششم».
پیدایش ۱:۳۱–۲:۳ · خروج ۱۶:۲۳–۳۰؛ ۲۰:۸–۱۱؛ ۳۱:۱۲–۱۷ · تثنیه ۵:۱۲–۱۵ · ترجمهٔ هفتادتنان، پیدایش ۲:۲ · تلمود بابلی، مگیلا ۹الف · ا. توو، «On What Day Did God Cease Working? (Genesis 2:2)»، TheTorah.com؛ ا. تال (۲۰۱۶)، دربارهٔ پیدایش ۲:۲–۳ در تورات سامری
کتاب مقدس عبریمیراث یهودی
هفت چراغ چراغدان
چراغدان (مِنوره) خیمهٔ اجتماع یکپارچه از طلای چکشخورده است و ساقهای در میان دارد: «و شش شاخه از طرفینش بیرون آید، یعنی سه شاخه چراغدان از یک طرف و سه شاخه چراغدان از طرف دیگر» (خروج ۲۵:۳۲). ساقه و شاخهها با هم هفت چراغ دارند: «و هفت چراغ برای آن بساز، و چراغهایش را بر بالای آن بگذار تا پیش روی آن را روشنایی دهند» (۲۵:۳۷). گزارش ساختن چراغدان همین را تکرار میکند، «و هفت چراغش… را از طلای خالص ساخت» (۳۷:۲۳)، و به هارون گفته میشود: «هنگامی که چراغها را برافرازی، هفت چراغ پیش شمعدان روشنایی بدهد» (اعداد ۸:۲). پس از تبعید، زکریا چراغدان را در رؤیا میبیند: «اینک شمعدانی که تمامش طلاست و روغندانش بر سرش و هفت چراغش بر آن است و هر چراغ که بر سرش میباشد هفت لوله دارد» (زکریا ۴:۲)، و فرشته آن هفت را «چشمان خداوند» میخواند، «که در تمامی جهان تردد مینمایند» (۴:۱۰). یوسفوس، در قرن اول م.، چراغها را با آسمان تفسیر میکند: «هفت چراغِ روی چراغدان به گردش سیارگان اشاره داشت، که شمارشان همین است» (آثار باستانی یهود ۳.۱۸۲)، و دربارهٔ چراغدان معبد هیرودیس میگوید: «هفت چراغ نشانهٔ هفت سیاره بود» (جنگ یهود ۵.۲۱۷، ترجمهٔ ویستون).
خروج ۲۵:۳۱–۴۰؛ ۳۷:۱۷–۲۴ · اعداد ۸:۱–۴ · زکریا ۴:۱–۱۴ · یوسفوس، آثار باستانی یهود ۳.۱۸۲؛ جنگ یهود ۵.۲۱۷ (ترجمهٔ و. ویستون)
عهد جدید
هفت کلیسا، هفت چراغدان، هفت چراغ آتشین
مکاشفه چون نامهای آغاز میشود: «یوحنا، به هفت کلیسایی که در آسیا هستند»، با درود فیض و سلامتی از سوی آن که هست و بود و میآید، و از سوی هفت روحی که پیش تخت اویند (مکاشفه ۱:۴). آن آواز نام کلیساها را میبرد: «افسس و اسمیرنا و پرغامس و طیاتیرا و ساردس و فیلادلفیه و لائودکیه» (۱:۱۱)، و یوحنا رو برمیگرداند: «هفت چراغدان طلا دیدم» (۱:۱۲)، و در میان آنها کسی شبیه پسر انسان را، که «در دست راست خود هفت ستاره داشت» (۱:۱۶). رؤیا بیدرنگ گشوده میشود: «اما هفت ستاره، فرشتگان هفت کلیسا هستند و هفت چراغدان، هفت کلیسا میباشند» (۱:۲۰)؛ هفت نامه در بابهای ۲ و ۳ میآید. یوحنا در برابر تخت آسمانی هفتی دیگر میبیند: «هفت چراغ آتشین پیش تخت افروخته که هفت روح خدا میباشند» (۴:۵). چراغهای سفر خروج بر یک چراغداناند؛ چراغدانهای مکاشفه هفتاند و هر یک کلیسایی است. «چراغ»ها در کارت هم چراغدانهای باب ۱ را در بر میگیرد و هم چراغهای آتشین ۴:۵ را.
مکاشفه ۱:۴–۲۰؛ ۲–۳؛ ۴:۵
عهد جدید
مهرها، کرناها و پیالهها
باقی کتاب بر هفتها بنا شده است. یوحنا بر دست راست تختنشین «کتابی را که مکتوب است از درون و بیرون، و مختوم به هفت مهر» میبیند (مکاشفه ۵:۱)، و تنها بره، که «هفت شاخ و هفت چشم دارد که هفت روح خدایند که به تمامی جهان فرستاده میشوند» (۵:۶)، میتواند آن را بگشاید. مهرها یکییکی گشوده میشوند (۶:۱–۱۷)، و «چون مهر هفتم را گشود، خاموشی قریب به نیم ساعت در آسمان واقع شد» (۸:۱). سپس: «دیدم هفت فرشته را که در حضور خدا ایستادهاند که به ایشان هفت کرنا داده شد» (۸:۲). دربارهٔ کرنای هفتم گفته میشود: «در ایام صدای فرشته هفتم، چون کرنا را میباید بنوازد، سر خدا به اتمام خواهد رسید» (۱۰:۷)، و چون نواخته میشود: «سلطنت جهان از آن خداوند ما و مسیح او شد» (۱۱:۱۵). در پایان «هفت فرشتهای که هفت بلایی دارند که آخرین هستند، زیرا که به آنها غضب الهی به انجام رسیده است» (۱۵:۱) هفت پیاله را فرو میریزند، و با پیالهٔ هفتم «آوازی بلند از میان قدس آسمان از تخت بدرآمده، گفت که ‹تمام شد›» (۱۶:۱۷). در هر رشته هفتمی آخرین است. پس هفت مهر در مکاشفه ۵–۸ است، نه در باب ۱، که ارجاعهای کارت به آن داده شده است (نک. تغییرهای کارت).
مکاشفه ۵:۱–۸:۵؛ ۸:۶–۱۱:۱۹؛ ۱۵:۱–۱۶:۲۱
قرآنحدیث اهل سنت
هفت آسمان در قرآن
قرآن شمار آسمانها را در آیههای بسیار، و اغلب با واژههایی یکسان، میآورد: «به خلقت آسمانها نظر گماشت و هفت آسمان را بر فراز یکدیگر برافراشت» (قرآن ۲:۲۹)؛ «هفت آسمان و زمین و هر که در آنهاست همه به ستایش و تنزیه خدا مشغولند» (۱۷:۴۴)؛ «مافوق شما… هفت آسمان… را فراز یکدیگر آفریدیم» (۲۳:۱۷)؛ «نظم هفت آسمان را در دو روز استوار فرمود و در هر آسمانی… امرش را وحی فرمود، و آسمان… دنیا را به چراغهای رخشنده… زیب و زیور دادیم» (۴۱:۱۲)؛ «آن خدایی که هفت آسمان بلند را به طبقاتی منظم بیافرید و هیچ در نظم خلقت خدای رحمان بینظمی و نقصان نخواهی یافت، باز بارها به دیده عقل بنگر تا هیچ نقص و خلل هرگز در آن توانی یافت؟» (۶۷:۳؛ نیز ۷۱:۱۵)؛ «بر فراز شما هفت آسمان محکم بنا کردیم» (۷۸:۱۲؛ همه به ترجمهٔ الهی قمشهای). یک آیه زمین را نیز میافزاید: «خدا آن کسی است که هفت آسمان را آفرید و مانند آن آسمانها از… زمین خلق فرمود» (۶۵:۱۲، ترجمهٔ الهی قمشهای)، که مفسران آن را هفت زمین میخوانند، و حدیثی از عایشه از این هفت زمین سخن میگوید: هر کس حتی یک وجب زمین را به ستم بگیرد، تا هفت زمین طوق گردن او خواهد شد (بخاری ۳۱۹۵). در حدیث معراج پیامبر یکییکی از هفت آسمان میگذرد و در هر یک پیامبری را میبیند، و ابراهیم را در هفتمین؛ نک. مدخل پیامبر، «گذر از هفت آسمان».
قرآن ۲:۲۹؛ ۱۷:۴۴؛ ۲۳:۱۷؛ ۴۱:۱۲؛ ۶۵:۱۲؛ ۶۷:۳؛ ۷۱:۱۵؛ ۷۸:۱۲ · صحیح بخاری ۳۱۹۵
کتاب مقدس عبریتلمودمیدراشنوشتههای منسوب (سودپیگرافا)عهد جدید
هفت آسمان در متنهای یهودی و مسیحی
کتاب مقدس عبری از «فلک و فلک الافلاک» سخن میگوید (تثنیه ۱۰:۱۴) بیآنکه شماری بدهد. تلمود دو شمارش را نگاه داشته است: ربی یهودا، به استناد همین آیه، دو فلک میشمارد، و ریش لاکیش (قرن سوم م.) میگوید «هفت فلک هست» و آنها را نام میبرد: ویلون (پرده)، رَقیع (فلک، که خورشید و ماه و ستارگان در آن نشانده شدهاند)، شِحاقیم (که در آن آسیابها برای پارسایان مَنّ میسایند)، زِبول (با اورشلیم و معبد و مذبح آسمانی، که میکائیل بر آن قربانی میگذراند)، مَعون (که گروههای فرشتگان شبهنگام در آن سرود میخوانند)، ماخون (با انبارهای برف و تگرگ)، و عَراووت، که داوری و عدالت و صدقه، گنجینههای زندگی و صلح و برکت، جانهای پارسایان، و «شبنمی که قدوس متبارک با آن مردگان را زنده خواهد کرد» در آن است (حگیگا ۱۲ب، ترجمهٔ اشتاینزالتس). میدراشی در کنار هفت آسمان هفت زمین میشمارد (ویقرا ربا ۲۹:۱۱؛ نک. «چه کسی این پیوند را برقرار میکند»). مکاشفههای یهودی و مسیحی آن دوره، از جمله دوم خنوخ (در روایت کوتاهترش؛ روایت بلندتر ده آسمان دارد) و معراج اشعیا، رؤیابینان خود را از هفت آسمان بالا میبرند، اما پولس از کسی مینویسد که «تا آسمان سوم ربوده شد» (دوم قرنتیان ۱۲:۲)؛ نک. مدخل پیامبر، «عروج به آسمان: خنوخ، پولس، عارفان مرکاوا و دانته».
تثنیه ۱۰:۱۴ · تلمود بابلی، حگیگا ۱۲ب (ترجمهٔ مرکز اشتاینزالتس) · ویقرا ربا ۲۹:۱۱ · دوم خنوخ ۳–۲۲ · دوم قرنتیان ۱۲:۲–۴ · ویکیپدیا، «Jewish cosmology»
قرآنحدیث اهل سنتحدیث شیعه
هفت دور طواف کعبه
قرآن به طواف خانه فرمان میدهد اما شمار آن را نمیگوید: به ابراهیم و اسماعیل سفارش میشود که خانه را پاکیزه دارند «برای اهل ایمان که به طواف و اعتکاف حرم آیند» (قرآن ۲:۱۲۵)، و به ابراهیم که آن را «برای طواف حاجیان» پاک دارد (۲۲:۲۶)، و به حاجیان که «طواف را گرد خانه عتیق… به جای آرند» (۲۲:۲۹، ترجمهٔ الهی قمشهای). عدد از سنت پیامبر میآید. از ابن عمر دربارهٔ حاجیای پرسیدند که خانه را طواف کرده اما هنوز میان صفا و مروه سعی نکرده بود، و او پاسخ داد که پیامبر هفت بار گرد کعبه طواف کرد (فطاف بالبيت سبعًا)، سپس پشت مقام ابراهیم دو رکعت نماز گزارد، و آنگاه میان صفا و مروه سعی کرد (بخاری ۱۶۲۳، نیز ۳۹۵). گزارش بلند جابر از حج پیامبر در صحیح مسلم همین الگو را به تفصیل میآورد: پیامبر در کنار خانه رکن را لمس کرد و هفت دور طواف کرد، سه دور با گام تند و چهار دور آهسته؛ سپس به سوی صفا بیرون رفت و گفت از همان آغاز میکند که خدا آغاز کرده است، به پیروی از آیهٔ «سعی صفا و مروه از شعائر دین خداست» (۲:۱۵۸، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و سعی را در مروه به پایان برد؛ و روز قربانی در کنار جمره هفت سنگریزه انداخت و با هر یک «الله اکبر» گفت (مسلم ۱۲۱۸). الخصالِ شیخ صدوق، مجموعهای شیعی، از قول پیامبر به علی میآورد که عبدالمطلب پیش از اسلام طواف را هفت دور قرار داده بود و خدا این سنت را سپس تأیید کرد (نک. مدخل عبدالمطلب، «پنج سنتی که اسلام نگه داشت»). هفت بار دویدن هاجر میان دو کوه در مدخل اسماعیل، «صفا و مروه»، آمده است، و هفت سنگریزهٔ ابراهیم در هر جمره در مدخل ابراهیم، «رمی شیطان در منا». دربارهٔ حج در کل، نک. «زیارت» در صفحهٔ «منشورها».
قرآن ۲:۱۲۵، ۱۵۸؛ ۲۲:۲۶–۲۹ · صحیح بخاری ۳۹۵، ۱۶۲۳ · صحیح مسلم ۱۲۱۸ · شیخ صدوق، الخصال (به نقل مدخل عبدالمطلب)
کتاب مقدس عبریمیشنامیراث یهودی
هفت دور در کتاب مقدس عبری و آیین یهودی
طواف بزرگ کتاب مقدس عبری در اریحاست: «پس شما یعنی همه مردان جنگی شهر را طواف کنید، و یک مرتبه دور شهر بگردید، و شش روز چنین کن. و هفت کاهن پیش تابوت، هفت کرنای یوبیل بردارند، و در روز هفتم شهر را هفت مرتبه طواف کنید، و کاهنان کرناها را بنوازند» (یوشع ۶:۳–۴)؛ «و چنین شد در مرتبه هفتم، چون کاهنان کرناها را نواختند که یوشع به قوم گفت: ‹صدا زنید زیرا خداوند شهر را به شما داده است›» (۶:۱۶)، و حصار فرو ریخت (۶:۲۰؛ نک. مدخل یوشع، «اردن و اریحا»). میشنا همین الگو را در معبد در عید خیمهها وصف میکند: «هر روز یک بار گرد مذبح میگشتند»، و در روز هفتم «هفت بار گرد مذبح میگشتند»، و هنگام بازگشت میگفتند: «زیبایی از آنِ توست، ای مذبح! زیبایی از آنِ توست، ای مذبح!» (میشنا، سوکا ۴:۵). کنیسه هفت را در آن روز، هوشعنا ربا، نگاه میدارد، که «هفت دور» با طومارها و لولاو گرد سکو گردانده میشود و سپس شاخههای بید را برمیگیرند (دانشنامهٔ یهود، «Hosha'na Rabbah»). مقالهٔ Encyclopaedia Judaica دربارهٔ این طوافها (هَقّافوت) اریحا را نمونهٔ کتاب مقدسی آنها میشمارد و دو رسم دیگر را میافزاید: «رسم است که عروس سه یا هفت بار گرد داماد بگردد»، و «سفاردیها و حسیدیها پیش از خاکسپاری هفت بار گرد تابوت میگردند».
یوشع ۶:۱–۲۰ · میشنا، سوکا ۴:۵ (ترجمه در Jewish Virtual Library) · دانشنامهٔ یهود (۱۹۰۴)، «Hosha'na Rabbah» (س. ادلر و ل. ن. دمبیتس) · Encyclopaedia Judaica (ویراست دوم)، «Hakkafot» (ه. رابینوویچ و ر. م. گفن)
قرآنحدیث اهل سنتتفسیر
سبع المثانی
قرآن میگوید: «وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِّنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ»، یعنی به تو هفت از مثانی و قرآن بزرگ را دادیم (قرآن ۱۵:۸۷). آیه نمیگوید این هفت چیست. واژهٔ «آیه» در متن عربی نیست: پیکتال آن را در کمانک میافزاید، و الهی قمشهای «هفت آیت» مینویسد و در کمانک سورهٔ حمد را نام میبرد، و هر دو بدینسان خوانش اکثریت را در ترجمه میآورند. دو حدیث در بخاری این هفت را همان فاتحه میدانند. ابوسعید بن معلی گزارش میکند که پیامبر وعده داد بزرگترین سورهٔ قرآن را به او بیاموزد و سپس «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ…» را همان سبع المثانی و قرآن عظیمی خواند که به خود پیامبر داده شده است (هي السبع المثاني والقرآن العظيم الذي أوتيته، بخاری ۴۴۷۴)؛ ابوهریره آن را کوتاهتر آورده است: ام القرآن همان سبع المثانی و قرآن عظیم است (أم القرآن هي السبع المثاني والقرآن العظيم، بخاری ۴۷۰۴). خوانش دوم این هفت را هفت سورهٔ بلند میداند: ابن عباس دربارهٔ این آیه میگوید به پیامبر هفت مثانی داده شد، یعنی هفت سورهٔ بلند (السبع الطُّوَل، نسائی ۹۱۵؛ شمارهٔ ۹۱۶ در ترجمهٔ دارالسلام؛ آلبانی آن را صحیح دانسته، اما چاپ دارالسلام و زبیر علی زئی سند آن را ضعیف میشمارند؛ سند دومی، که در آن ابن عباس آیه را با همان عبارت شرح میدهد، در چاپ دارالسلام حسن شمرده شده است، نسائی ۹۱۶). ابن کثیر هر دو را میآورد. او سورههای بلند را بقره، آل عمران، نساء، مائده، انعام، اعراف و یونس میشمارد و این دیدگاه را از ابن مسعود، ابن عمر، ابن عباس، مجاهد، سعید بن جبیر و دیگران نقل میکند؛ فاتحه را از علی، عمر، ابن مسعود و ابن عباس و دیگران روایت میکند و آن را با دو حدیث بخاری تأیید میکند، و بر آن است که دیدگاه نخست با آن ناسازگار نیست. قرآن همین واژه را دربارهٔ کل کتاب نیز به کار میبرد: «کتابی که آیاتش همه… با هم مشابه است و در آن ثنای خدا… مکرر میشود» (۳۹:۲۳، ترجمهٔ الهی قمشهای)؛ واژهٔ عربی این آیه مَثانِیَ است، که الهی قمشهای آن را به «ثنای خدا… مکرر میشود» و پیکتال به «جفتشده» برگرداندهاند.
قرآن ۱۵:۸۷؛ ۳۹:۲۳ · صحیح بخاری ۴۴۷۴، ۴۷۰۴ · سنن نسائی ۹۱۵–۹۱۶ · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل ۱۵:۸۷
حدیث شیعهمیراث شیعهتفسیر
سبع المثانی در منابع شیعه
تفسیر شیعه نیز قرآن ۱۵:۸۷ را دربارهٔ فاتحه میداند، که آن را سورهٔ حمد میخواند. تسنیم، تفسیر شیعیِ معاصرِ جوادی آملی، میگوید که آیه بنا بر روایات امامان معصوم به سورهٔ حمد اشاره دارد، و بسمله، «به نام خداوند بخشنده مهربان»، نخستین آیهٔ آن است؛ و گزارش میکند که محمد بن مسلم از جعفر صادق پرسید آیا بسمله از سبع المثانی است، و او پاسخ داد که آری، و برترین آنهاست. شمارهگذاری پیکتال نیز بسمله را آیهٔ نخست میشمارد (قرآن ۱:۱)؛ کسانی که آن را نمیشمارند با تقسیم دیگری از آیهٔ آخر به هفت میرسند، چنانکه تسنیم یادآور میشود. خوانشی دیگر در الکافیِ کلینی آمده است، در گزارشی از ابوجعفر محمد باقر که یارانی بینام آن را نقل کردهاند: باقر در این گزارش میگوید ما همان مثانی هستیم که خدا به پیامبرمان محمد داده است (کتاب التوحید، باب النوادر، حدیث ۳؛ ترجمهٔ م. سرور). این گزارش آیه را دربارهٔ خاندان پیامبر میخواند، نه دربارهٔ یک سوره؛ شمار هفت را نمیآورد، و برای این مدخل درجهبندیای از آن یافت نشد.
قرآن ۱:۱–۷؛ ۱۵:۸۷ · جوادی آملی، تفسیر تسنیم، مقدمهٔ سورهٔ حمد، «The place of revelation» (به انگلیسی، altasnim.org) · کلینی، الکافی، کتاب التوحید، باب النوادر، حدیث ۳ (ترجمهٔ م. سرور، H 355)
چه کسی این پیوند را برقرار میکند
کتاب مقدس عبریمیدراشآبای کلیساتفسیرحدیث اهل سنت
مقایسهٔ این سایت
این کارت نشان «مشاهدهشده» دارد، و این نشان به جای خود میماند. هیچ متن مقدس، حدیث، تفسیر یا نوشتهای از آبای کلیسا که برای این مدخل یافت شد سبت، چراغدان و هفتهای مکاشفه را در کنار هفت آسمان، طواف کعبه یا سبع المثانی نمینهد. منابع هفتها را به هم میپیوندند، اما درون یک سنت، یا میان عهد عتیق و عهد جدید در خوانش مسیحی: تورات سال خود را بر روز هفتم بنا میکند، فیلون و ربیها هفتهای کتاب مقدس و آسمان را گرد میآورند، آگوستین و نخستین مفسران مکاشفه هفت را نشان کل میخوانند، و گزارشی از ابن عباس هفتهای قرآن و حج را گرد میآورد. دو منبع به چنین مقایسهای نزدیکتر میشوند. حدیثی در صحیح مسلم روز مقدس هفته را نزد یهودیان، مسیحیان و مسلمانان کنار هم مینهد، اما در مقام روز، نه در مقام هفت (نک. «تفاوتها»)؛ و ناصرخسرو، نویسندهٔ اسماعیلی، هفت روز آفرینش را دورههای آدم، نوح، ابراهیم، موسی، عیسی و محمد و دورهٔ آینده میخواند، و این خوانشی از هفتهٔ آفرینش است، نه از دیگر هفتهای کارت (نک. «همانندیهای دیگر»). پیوندهایی که هر سنت برقرار میکند در ادامه آمده است.
لاویان ۲۳؛ ۲۵ · فیلون، دربارهٔ آفرینش جهان ۸۹–۱۲۸ · ویقرا ربا ۲۹:۱۱ · آگوستین، شهر خدا، کتاب ۱۱، فصل ۳۱ · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل ۹۷:۵ · صحیح مسلم ۸۵۶
کتاب مقدس عبری
تورات: روز هفتم، سال هفتم، هفت در هفت
نخستین منبعی که بر هفت بنا میکند خود تورات است، که روز هفتم را میزان تقویم قرار میدهد:
- هفته در صدر عیدها میآید: «شش روز کار کرده شود و در روز هفتم سبت آرامی و محفل مقدس باشد» (لاویان ۲۳:۳).
- عیدها هفت روز طول میکشند: «هفت روز فطیر بخورید» (۲۳:۶)، و دربارهٔ عید خیمهها: «در روز پانزدهم این ماه هفتم، عید خیمهها، هفت روز برای خداوند خواهد بود» (۲۳:۳۴)، با روز هشتمی که جشن مقدس است (۲۳:۳۶).
- هفت هفته تا پنطیکاست شمرده میشود: «برای خود بشمارید تا هفت هفته تمام بشود. تا فردای بعد از سبت هفتم، پنجاه روز بشمارید» (۲۳:۱۵–۱۶)؛ «هفت هفته برای خود بشمار» (تثنیه ۱۶:۹)، و نام عبری این عید، شاووعوت، یعنی «هفتهها»، از همین است.
- سال هفتم سبتی برای زمین است: «و در سال هفتم سبت آرامی برای زمین باشد، یعنی سبت برای خداوند» (لاویان ۲۵:۴)، و سال بخشودن وامها: «در آخر هر هفت سال، انفکاک نمایی» (تثنیه ۱۵:۱).
- هفت در هفت یوبیل را میسازد: «برای خود هفت سبت سالها بشمار، یعنی هفت در هفت سال… سال پنجاهم را تقدیس نمایید، و در زمین برای جمیع ساکنانش آزادی را اعلان کنید» (لاویان ۲۵:۸–۱۰).
هفته، هفتههای تا پنطیکاست و سال هفتم هر یک به نام روز هفتم، سبت، خوانده میشوند (لاویان ۲۳:۳، ۱۵؛ ۲۵:۴؛ در ۲۳:۱۵ متن عبری «هفت سبت» دارد و ترجمهٔ قدیم فارسی «هفت هفته»)، و یوبیل پس از «هفت سبت سالها» میآید (۲۵:۸).
لاویان ۲۳:۳–۳۶؛ ۲۵:۱–۱۷ · تثنیه ۱۵:۱–۲؛ ۱۶:۹–۱۵
میراث یهودی
فیلون: زادروز جهان
فیلون اسکندرانی، فیلسوف یهودی آغاز قرن اول م.، در تفسیر خود بر داستان آفرینش (دربارهٔ آفرینش جهان ۸۹–۱۲۸) شرحی بلند دربارهٔ هفت میآورد. دربارهٔ روز هفتم مینویسد که این روز «جشنِ نه یک شهر یا یک سرزمین، بلکه جشن همهٔ زمین» است، و «زادروز جهان». سپس هفتهای طبیعت را به شیوهٔ عددشناسی یونانی گرد میآورد: هفت «عدد کمالبخش خوانده میشود، زیرا همه چیز با آن به کمال میرسد»؛ دورههای عمر آدمی به هفتها شمرده میشود، چنانکه «سولون، قانونگذار آتنی، این دورهها را وصف کرد» و چنانکه «بقراط پزشک میگوید آدمی هفت دوره دارد»؛ «سیارگان نیز، و لشکر ستارگان ثابت که با آنها هماهنگ است، در هفت بخش آراستهاند»؛ «دب اکبر، که مردم آن را راهنمای دریانوردان میخوانند، هفت ستاره دارد»، و «خوشهٔ پروین نیز از هفت ستاره ساخته شده است» (همه به ترجمهٔ یانگ). هفتهای فیلون روز هفتم موسی را به کیهان یونانی میپیوندند، نه به کتاب مقدس دیگری. یوسفوس چراغهای چراغدان را با همین آسمان تفسیر میکند (نک. «هفت چراغ چراغدان»).
فیلون، دربارهٔ آفرینش جهان ۸۹–۱۲۸ (ترجمهٔ چ. د. یانگ، ۱۸۵۴) · یوسفوس، آثار باستانی یهود ۳.۱۸۲
میدراشتلمود
ربیها: «همهٔ هفتها همواره محبوباند»
ویقرا ربا، میدراشی فلسطینی از حدود قرن پنجم م.، قاعده را صریحاً بیان میکند: «همهٔ هفتها همواره محبوباند» (ویقرا ربا ۲۹:۱۱)، و هفتهای جهان و اسرائیل را، هر یک با آیهای برای اثبات، برمیشمارد:
- آسمانها: از هفت آسمان، هفتمی، عراووت، محبوب است، بنا بر آیهٔ «راهی درست کنید برای او که در صحراها سوار است» (مزامیر ۶۸:۴؛ واژهٔ عبریِ «صحراها» در این آیه عَراووت است، که ترجمهٔ کینگ جیمز آن را «آسمانها» آورده است).
- زمینها: هفت نام برای زمین، که هفتمی محبوب است (مزامیر ۹:۸، در متن عبری ۹:۹).
- نسلها: خنوخ، هفتم از آدم، که دربارهٔ او گفته شده است «با خدا راه میرفت» (پیدایش ۵:۲۴)؛ نک. مدخل خنوخ، «هفتم از آدم».
- پدران: موسی، هفتم از ابراهیم، که دربارهٔ او گفته شده است «و موسی نزد خدا بالا رفت» (خروج ۱۹:۳).
- پسران: از پسران یسی، «هفتمین داود» (اول تواریخ ۲:۱۵).
- پادشاهان: آسا، هفتم از شاول.
- سالها، دورهها، روزها و ماهها: سال هفتم، یوبیل پس از هفت دوره، روز هفتم که خدا مبارکش خواند (پیدایش ۲:۳)، و ماه هفتم (لاویان ۲۳:۲۴).
تلمود هفته را الگوی تاریخ میخواند: رَو کَتینا گفت: «جهان شش هزار سال برپا خواهد بود و یک [هزار، یعنی هزارهٔ هفتم] ویران خواهد ماند»، و یک برایتا توضیح میدهد: «همانگونه که سال هفتم سال شمیطاست، جهان نیز از هر هفت هزار سال یک هزار سال آیش دارد» (سنهدرین ۹۷الف). این منابع هفتهای کتاب مقدس اسرائیل را به یکدیگر میپیوندند و از آن فراتر نمینگرند.
ویقرا ربا ۲۹:۱۱ · مزامیر ۹:۸؛ ۶۸:۴ (در متن عبری ۹:۹؛ ۶۸:۵) · پیدایش ۲:۳؛ ۵:۲۴ · خروج ۱۹:۳ · اول تواریخ ۲:۱۵ · لاویان ۲۳:۲۴ · تلمود بابلی، سنهدرین ۹۷الف
آبای کلیسا
آگوستین: کمال و آرامش
آگوستین (د. ۴۳۰ م.) بر فصلی از شهر خدا این عنوان را مینهد: «دربارهٔ روز هفتم، که در آن کمال و آرامش جشن گرفته میشود» (کتاب ۱۱، فصل ۳۱). او عدد را با اجزایش توضیح میدهد، «سه نخستین عدد درستِ فرد است و چهار نخستین عدد زوج، و هفت از این دو ساخته شده است»، و میافزاید که «دربارهٔ کمال عدد هفت سخن بسیار بیشتری میتوان گفت». کاربرد آن در کتاب مقدس از همین برمیآید: «عدد هفت، چنانکه گفتم، معمولاً برای بیان کل، یا کمال هر چیز، به کار میرود». پس او «هر روز تو را هفت مرتبه تسبیح میخوانم» (مزامیر ۱۱۹:۱۶۴) را به معنای «خداوند را در هر وقت متبارک خواهم گفت» میگیرد، و «مرد عادل اگرچه هفت مرتبه بیفتد خواهد برخاست» (امثال ۲۴:۱۶) را به معنای «هر قدر هم بیفتد، هلاک نخواهد شد»؛ و روحالقدس، که «جمیع راستی» را میآموزد، «با این عدد نشان داده میشود» (ترجمهٔ NPNF). عنوان فرعی کارت، «کمال»، خوانش آگوستین است.
آگوستین، شهر خدا، کتاب ۱۱، فصل ۳۱ (NPNF I.2) · مزامیر ۱۱۹:۱۶۴ · امثال ۲۴:۱۶
آبای کلیساعهد جدیدکتاب مقدس عبری
هفت کلیسا برای همهٔ کلیسا
نخستین خوانندگان مسیحی مکاشفه هفت کلیسای آن را نشان همهٔ کلیسا دانستند، و هفتهای آن را در پرتو پیامبران خواندند:
- قطعهٔ موراتوری فهرستی از کتابهای عهد جدید است که معمولاً آن را از اواخر قرن دوم م. میدانند، هرچند برخی پژوهشگران، از جمله ا. ک. ساندبرگ و گ. م. هانمن، آن را به قرن چهارم میبرند. به گفتهٔ این قطعه پولس رسول «به پیروی از سرمشق سلف خود یوحنا، تنها به هفت کلیسا به نام نامه مینویسد»، و «یوحنا نیز در مکاشفه، هرچند به هفت کلیسا مینویسد، با همه سخن میگوید» (ترجمهٔ متزگر).
- ویکتورینوس اهل پتاو (د. ح. ۳۰۴ م.)، در کهنترین تفسیر لاتینیِ بازمانده بر مکاشفه، دربارهٔ هفت ستاره و هفت کلیسا مینویسد: «پس در این هفت کلیسا، از یک کلیسای جامع»، و «پولس در سراسر جهان آموخت که همهٔ کلیساها به هفتها سامان یافتهاند». دربارهٔ هفت روح مکاشفه ۱:۴ میگوید: «در اشعیا از روحی هفتگانه میخوانیم» (ترجمهٔ ANF)، یعنی روح اشعیا ۱۱:۲، روح حکمت و فهم و مشورت و قوت و معرفت و ترس خداوند.
- زکریا پشتوانهٔ چراغها و چشمهاست: چراغدان او «هفت چراغ» دارد و آن هفت «چشمان خداوند هستند که در تمامی جهان تردد مینمایند» (زکریا ۴:۲، ۱۰)؛ پیش تخت مکاشفه «هفت چراغ آتشین… که هفت روح خدا میباشند» افروخته است (مکاشفه ۴:۵)، و بره «هفت چشم دارد که هفت روح خدایند که به تمامی جهان فرستاده میشوند» (۵:۶).
قطعهٔ موراتوری، سطرهای ۴۷–۶۰ (ترجمهٔ ب. م. متزگر) · ویکتورینوس، تفسیر مکاشفه ۱ (ANF 7) · اشعیا ۱۱:۲–۳ · زکریا ۴:۲، ۱۰ · مکاشفه ۱:۴؛ ۴:۵؛ ۵:۶
تفسیرحدیث اهل سنتمیراث شیعه
ابن عباس: هفتهای آسمان، زمین و حج
روشنترین منبع اسلامی که هفتها را گرد میآورد گزارشی از ابن عباس است که ابن کثیر در تفسیر خود بر شب قدر (قرآن ۹۷) از طبرانی نقل میکند، به سند عبدالرزاق، معمر، قتاده و عاصم، از عکرمه. چون عمر از صحابه پرسید آن کدام شب است، ابن عباس با عدد هفت پاسخ داد: خلق الله سبع سماوات وسبع أرضين وسبعة أيام، وإن الشهر يدور على سبع، وخلق الإنسان من سبع، ويأكل من سبع، ويسجد على سبع، والطواف بالبيت سبع، ورمي الجمار سبع، یعنی خدا هفت آسمان و هفت زمین و هفت روز آفرید؛ ماه بر هفت میچرخد؛ انسان از هفت آفریده شده، از هفت میخورد و بر هفت سجده میکند؛ طواف خانه هفت است، و رمی جمرات هفت. او نتیجه گرفت که آن شب هفتمین شبی است که از دههٔ آخر رمضان میگذرد، یا هفتمین شبی که از آن باقی میماند (سابعة تمضي أو سابعة تبقى من العشر الأواخر). ابن کثیر سند را جید و قوی و متن را بسیار غریب میخواند (إسناد جيد قوي ونص غريب جدًا). این گزارش هفته، آسمان و طواف را کنار هم مینهد، چنانکه جملهٔ خلاصهٔ کارت نیز مینهد، اما همهٔ هفتهایش اسلامیاند. در سنت شیعه کتابی سراسر به ترتیب عدد سامان یافته است، الخصالِ شیخ صدوق، که در آن حدیثهایی که هفت چیز را نام میبرند در باب هفتها کنار هم آمدهاند.
ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل ۹۷:۵ (به نقل از طبرانی) · ویکیشیعه، «Al-Khisal (book)»
تاریخقرآن
پژوهشگران جدید: هفته و واژه
پژوهش جدید پرسیده است که هفتهٔ هفتروزه از کجا آمده است. امیل گ. هیرش، در دانشنامهٔ یهود (۱۹۰۶)، هفته را به ماه قمری پیوند میدهد، «که هفته تقریباً یکچهارم آن است»، بر آن است که چادرنشینان عبرانی میتوانستند با نگریستن به ماه، بیآنکه هفته را از بابل وام بگیرند، به آن برسند، و همخوانی هفت روز با هفت سیاره را «تصادفی صرفاً عددی» میخواند و یادآور میشود که در کتاب مقدس «هیچ نشانی از رسم نامگذاری روزهای هفته به نام هفت سیاره» نیست. کتاب آنهماری شیمل، راز اعداد (The Mystery of Numbers، ۱۹۹۳)، هفت را، مانند دیگر عددها، در سنتهای یهودی، مسیحی و اسلامی با هم بررسی میکند. دو واقعیت زبانی نیز به این بحث مربوط است. شِوَع عبری و سَبع عربی، به معنای «هفت»، یک واژهٔ سامیاند، و هر دو زبان نام هفته را از آن گرفتهاند: شاووعَ در عبری و اُسبوع در عربی. و السبت عربی، یعنی شنبه، همان واژهٔ عبری شَبّات است؛ قرآن آن را برای سبت یهودیان به کار میبرد: «جماعتی از شما را که عصیان ورزیده حرمت شنبه را نگاه نداشتند» (قرآن ۲:۶۵)؛ «از حکم روز شنبه تعدی مکنید» (۴:۱۵۴، ترجمهٔ الهی قمشهای).
دانشنامهٔ یهود (۱۹۰۶)، «Week» (ا. گ. هیرش) · آ. شیمل، The Mystery of Numbers (۱۹۹۳) · قرآن ۲:۶۵؛ ۴:۱۵۴
تفاوتها
قرآنکتاب مقدس عبریتفسیرحدیث اهل سنتمیراث اهل سنت
شش روز، و روز هفتمی با آرامش یا بی آن
قرآن نیز جهان را در شش روز میآفریند («پروردگار شما آن خدایی است که آسمانها و زمین را در شش روز خلق کرد، آن گاه بر عرش… قرار گرفت»، قرآن ۷:۵۴، ترجمهٔ الهی قمشهای؛ نیز ۳۲:۴، ۵۷:۴)، اما روز هفتمی برای آرامش ندارد: «و همانا ما آسمانها و زمین و آنچه بین آنهاست همه را در شش روز آفریدیم و هیچ رنج و خستگی به ما نرسید» (۵۰:۳۸، ترجمهٔ الهی قمشهای). ابن کثیر، به نقل از قتاده، این آیه را پاسخی به روایت یهودیان میخواند که خدا در شش روز آفرید و سپس در روز هفتم، سبت، آرام گرفت. سفر خروج بهراستی دربارهٔ خدا میگوید که «در روز هفتمین آرام فرموده، استراحت یافت» (خروج ۳۱:۱۷). حدیثی در صحیح مسلم از ابوهریره آفرینش را بر هفت روز پخش میکند، از خاک در روز شنبه تا آدم پس از نماز عصر روز جمعه (مسلم ۲۷۸۹)؛ علی بن مدینی و بخاری آن را معلول دانستند، و بخاری عبارت آن را از کعب الاحبار شمرد، و بیهقی و ابن تیمیه آن را ضعیف خواندند، در حالی که ابوبکر بن انباری و ابن جوزی از آن دفاع کردند؛ اشکال، چنانکه اسلاموب خلاصه میکند، این است که شش روز آفرینش در جمعه پایان یافت و پس آغازش یکشنبه بود، نه شنبه. صفحهٔ «منشورها»ی این سایت این تفاوت را در یک سطر میگوید: سنتها در شش روز همداستاناند و «راهشان در روز هفتم جدا میشود».
قرآن ۷:۵۴؛ ۳۲:۴؛ ۵۰:۳۸؛ ۵۷:۴ · خروج ۳۱:۱۷ · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل ۵۰:۳۸ (به نقل از قتاده) · صحیح مسلم ۲۷۸۹ · اسلاموب، فتوای ۲۳۹۹۹۲
آبای کلیسامیراث مسیحیقرآنحدیث اهل سنت
شنبه، یکشنبه، جمعه
یهودیت خودِ روز هفتم را روز مقدس هفته نگاه میدارد، و چند کلیسای مسیحی نیز، مانند ادونتیستهای روز هفتم، چنین میکنند. یکشنبهٔ مسیحیان روز نخست است، که رسالهٔ برنابا (آغاز قرن دوم م.) آن را روز هشتم میخواند: این رساله شش روز را شش هزار سال و «در روز هفتم آرام گرفت» را دورهٔ آینده میخواند و سپس میگوید: «روز هشتم را با شادمانی نگاه میداریم» (برنابا ۱۵، ترجمهٔ ANF). روز گردهمایی مسلمانان جمعه است، روز ششم، که آدم در آن آفریده شد (صحیح مسلم ۸۵۴؛ نک. مدخل آدم، «آفریده در روز ششم»)، و روز آرامش نیست: «هر گاه (شما را) برای نماز روز جمعه بخوانند فی الحال به ذکر خدا بشتابید و کسب و تجارت رها کنید»، و «پس آنگاه که نماز پایان یافت… روی زمین منتشر شوید و از فضل و کرم خدا (روزی) طلبید» (قرآن ۶۲:۹–۱۰، ترجمهٔ الهی قمشهای). حدیثی از ابوهریره و حذیفه این سه روز را کنار هم مینهد: خدا کسانی را که پیش از ما بودند از جمعه به بیراهه برد، پس روز یهودیان شنبه شد و روز مسیحیان یکشنبه (مسلم ۸۵۶).
رسالهٔ برنابا ۱۵ (ANF 1) · صحیح مسلم ۸۵۴، ۸۵۶ · قرآن ۶۲:۹–۱۰
قرآنحدیث اهل سنتتلمودعهد جدیدنوشتههای منسوب (سودپیگرافا)
دو، سه یا هفت آسمان
قرآن در آیههای بسیار شمار آسمانها را هفت میگوید، و حدیث معراج آنها را یکییکی میشمارد. کتاب مقدس عبری عددی نمیدهد، و تلمود اختلافی را نگاه داشته است: دو فلک نزد ربی یهودا و هفت فلک نزد ریش لاکیش (حگیگا ۱۲ب). عهد جدید آسمانها را نمیشمارد: پولس از «آسمان سوم» مینویسد (دوم قرنتیان ۱۲:۲)، و مکاشفه تخت را «در آسمان» مینهد بیآنکه عددی بدهد (مکاشفه ۴:۱–۲). هفت آسمانِ نوشتههای مسیحی از آنِ مکاشفههای بیرون از کتابهای قانونی است، مانند معراج اشعیا. در گزارشهای ربانی و اسلامی هر دو، آسمان هفتم بالاترین است: عراووت، که جانهای پارسایان در آن نگاه داشته میشوند، و آسمانی که پیامبر در آن ابراهیم را کنار بیتالمعمور میبیند.
قرآن ۶۷:۳ · صحیح بخاری ۳۲۰۷ · تلمود بابلی، حگیگا ۱۲ب · دوم قرنتیان ۱۲:۲ · مکاشفه ۴:۱–۲
حدیث اهل سنتکتاب مقدس عبریمیشنامیراث یهودیمیراث مسیحی
دایرههای هفتگانه، و سهگانه
هفت دور طواف کعبه و هفت بار سعی میان صفا و مروه جزء هر حج و هر عمرهاند. طوافهای یهودی کمترند و به مناسبتهایی بستهاند: هفت دور اریحا در روز هفتم تنها یک بار رخ میدهد؛ مذبح تنها در روز آخر عید خیمهها هفت بار طواف میشد، و کنیسه هفت دورِ آن روز را نگاه میدارد؛ و گردیدن عروس گرد داماد رسمی است، سه یا هفت بار. گردیدن در آیین مسیحی بیشتر سهگانه است: در عروسی ارتدکس زوج را سه بار گرد میز میگردانند، در «رقص اشعیا»، که یک کلیسای محلی ارتدکس یونانی آن را «رقصی نمادین برای شادی حضور خدا» وصف میکند. مکاشفه، مانند اریحا، هفت کرنا دارد، اما طوافی ندارد.
صحیح مسلم ۱۲۱۸ · یوشع ۶:۱۵–۱۶ · میشنا، سوکا ۴:۵ · Encyclopaedia Judaica، «Hakkafot» · کلیسای ارتدکس یونانی سنت اسپیریدون (سیدنی)، «Marriage» · مکاشفه ۸:۲
کتاب مقدس عبریعهد جدیدقرآنحدیث اهل سنتحدیث شیعه
در متن، یا در عمل
جایی که هفت تعیین میشود فرق میکند. در تورات هفت در خود متن است: روز هفتم، سال هفتم و هفت چراغ با عددشان فرمان داده شدهاند، و در مکاشفه هفتها چارچوب کتاباند. در قرآن هفت آنچه را خدا آفریده یا داده است میشمارد: آسمانها، درها، دریاها، آیهها، شبها؛ در میان هفتهای قرآن یک شمارش از آیینی هست، هفت روز روزهٔ حاجیای که به خانه بازگشته است (قرآن ۲:۱۹۶)، اما هفت دور طواف، هفت بار سعی و هفت سنگریزه را سنت پیامبر، چنانکه حدیثها ثبت کردهاند، معین میکند (بخاری ۱۶۲۳؛ مسلم ۱۲۱۸). در بیشتر خوانشها سبع المثانی شمارشی از متن است، هرچند نه از متنی واحد: نزد اکثریت، از اهل سنت و شیعه، فاتحه، و در گزارشهایی از ابن عباس و دیگران سورههای بلند؛ گزارشی در الکافی آنها را به جای این، خاندان پیامبر میخواند.
خروج ۲۰:۸–۱۱؛ ۲۵:۳۷ · لاویان ۲۵:۴ · قرآن ۲:۱۹۶؛ ۱۵:۸۷ · صحیح بخاری ۱۶۲۳، ۴۴۷۴ · صحیح مسلم ۱۲۱۸ · سنن نسائی ۹۱۵–۹۱۶ · کلینی، الکافی، کتاب التوحید
همانندیهای دیگر
کتاب مقدس عبریقرآن
هفت سال فراوانی، هفت سال قحطی
تعبیر یوسف از خوابهای فرعون در هر دو کتاب با همین هفتها آمده است. در پیدایش: «هفت گاو نیکو هفت سال باشد و هفت سنبله نیکو هفت سال. همانا خواب یکی است. و هفت گاو لاغر زشت، که در عقب آنها برآمدند، هفت سال باشد. و هفت سنبله خالی از باد شرقی پژمرده، هفت سال قحط میباشد» (پیدایش ۴۱:۲۶–۲۷). در قرآن پادشاه میگوید: «من خوابی دیدم که هفت گاو فربه را هفت گاو لاغر میخورند و هفت خوشه سبز دیدم و هفت خوشه خشک» (قرآن ۱۲:۴۳)، و یوسف پاسخ میدهد: «باید هفت سال متوالی زراعت کنید… که چون این هفت سال بگذرد هفت سال قحطی پیش آید» (۱۲:۴۷–۴۸)؛ قرآن سالی دیگر را پس از آنها میافزاید: «سالی آید که مردم در آن به آسایش و وسعت و فراوانی نعمت میرسند» (۱۲:۴۹، همه به ترجمهٔ الهی قمشهای). نک. مدخل یوسف، «خوابهای فرعون».
پیدایش ۴۱:۱–۳۶ · قرآن ۱۲:۴۳–۴۹
کتاب مقدس عبریتلمودمیراث یهودی
هفت سال برای راحیل، هفت روز جشن
«پس یعقوب برای راحیل هفت سال خدمت کرد. و بسبب محبتی که به وی داشت، در نظرش روزی چند نمود» (پیدایش ۲۹:۲۰)؛ چون به جای راحیل لیه را به او میدهند، به او گفته میشود: «هفته این را تمام کن و او را نیز به تو میدهیم، برای هفت سال دیگر که خدمتم بکنی» (۲۹:۲۷؛ نک. مدخل یعقوب، «راحیل و لیه»). سنت یهودی پس از عروسی یک هفته جشن نگاه میدارد و در وعدههای غذا هفت برکت (شِوَع بِراخوت) خوانده میشود؛ تلمود دربارهٔ این برکتها بحث میکند (کتوبوت ۷ب–۸الف)، تلمود اورشلیمی هفت روز را به موسی نسبت میدهد، و مراجع بعدی به واژهٔ «هفته» در داستان یعقوب استناد میکنند (به خلاصهٔ ستون «تساریخ عیون» اتحادیهٔ ارتدکس).
پیدایش ۲۹:۱۸–۳۰ · تلمود بابلی، کتوبوت ۷ب–۸الف · تلمود اورشلیمی، کتوبوت ۱:۱ · اتحادیهٔ ارتدکس (OU)، «Tzarich Iyun: Sheva Berachot»
کتاب مقدس عبریتلمود
هفت روز سوگ
یوسف «برای پدر خود هفت روز نوحهگری نمود» (پیدایش ۵۰:۱۰)، و دوستان ایوب «هفت روز و هفت شب همراه او بر زمین نشستند و کسی با وی سخنی نگفت» (ایوب ۲:۱۳). تلمود هفت روز سوگ یهودی (شیوعا) را از آیهٔ «عیدهای شما را به ماتم… مبدل خواهم ساخت» (عاموس ۸:۱۰) برمیگیرد: «همانگونه که عید هفت روز است، سوگ نیز هفت روز است» (موعد قطن ۲۰الف، ترجمهٔ سفاریا). تلمود اورشلیمی پیدایش ۵۰:۱۰ و هفت روز پیش از طوفان را نیز میافزاید (پیدایش ۷:۱۰؛ تلمود اورشلیمی، موعد قطن ۳:۵)، که تلمود بابلی آن را سوگ متوشالح میخواند (نک. مدخل متوشالح، «هفت روز سوگ»). دربارهٔ روز چهلم سوگ در آیین مسیحی و اسلامی، نک. کارت «چهل».
پیدایش ۷:۱۰؛ ۵۰:۱۰ · ایوب ۲:۱۳ · عاموس ۸:۱۰ · تلمود بابلی، موعد قطن ۲۰الف · تلمود اورشلیمی، موعد قطن ۳:۵
کتاب مقدس عبریعهد جدید
هفتهای دیگر کتاب مقدس عبری
- جانوران پاک «هفت هفت» به کشتی میروند (پیدایش ۷:۲؛ نک. مدخل نوح، «از هر جنس یک جفت»).
- سوگندی بر سر چاه. ابراهیم «هفت بره ماده» را جدا میکند تا گواه چاه باشد، و آن مکان «بئرشبع» نام میگیرد، «زیرا که در آنجا با یکدیگر قسم خوردند» (پیدایش ۲۱:۲۸–۳۱)؛ در عبری واژههای «هفت» و «سوگند خوردن» حروف اصلی یکسانی دارند.
- تطهیر. خون «هفت مرتبه» پیش حجاب و کرسی رحمت پاشیده میشود (لاویان ۴:۶؛ ۱۶:۱۴)، کلام خداوند «نقره مصفای در قال زمین که هفت مرتبه پاک شده است» خوانده میشود (مزامیر ۱۲:۶)، و نعمان «هفت مرتبه در اردن… غوطه خورد» و شفا یافت (دوم پادشاهان ۵:۱۴؛ نک. مدخل الیشع، «نعمان سریانی»).
- خانهٔ حکمت: «حکمت، خانه خود را بنا کرده، و هفت ستونهای خویش را تراشیده است» (امثال ۹:۱).
- انتقام و بخشش. «هفتاد و هفت چندان»ِ لمک (پیدایش ۴:۲۴) و سخن عیسی، «تا هفتاد هفت مرتبه» (متی ۱۸:۲۲)، در مدخل لمک، «دو لمک و عدد هفت»، آمدهاند.
- هفت قانون برای همهٔ قومها. هفت فرمان فرزندان نوح در تلمود در مدخل نوح، «هفت قانون فرزندان نوح»، آمده است.
پیدایش ۴:۲۴؛ ۷:۲؛ ۲۱:۲۸–۳۱ · لاویان ۴:۶؛ ۱۶:۱۴ · مزامیر ۱۲:۶ · دوم پادشاهان ۵:۱۰–۱۴ · امثال ۹:۱ · متی ۱۸:۲۱–۲۲
تلمودمیراث یهودی
چراغدان هفتشاخه، ویژهٔ معبد
شریعت ربانی شکل هفتشاخه را تنها برای معبد نگاه میدارد. یک برایتا ساختن «چراغدانی همانند چراغدان معبد» را منع میکند و توضیح میدهد: «میتوان چراغدانی با پنج یا شش یا هشت شاخه ساخت»، «اما نمیتوان آن را با هفت شاخه ساخت، حتی اگر از فلزهای دیگر ساخته شود» (منحوت ۲۸ب، به ترجمهٔ وبسایت My Jewish Learning). چراغ حنوکا، عید تقدیس دوبارهٔ معبد، هشت شعله دارد.
تلمود بابلی، منحوت ۲۸ب · My Jewish Learning، «Menachot 28»
عهد جدیدکتاب مقدس عبریآبای کلیسا
هفتها در انجیلها و اعمال رسولان
- بخشش. پطرس میپرسد: «خداوندا، چند مرتبه برادرم به من خطا ورزد، میباید او را آمرزید؟ آیا تا هفت مرتبه؟» و «عیسی بدو گفت: ‹تو را نمیگویم تا هفت مرتبه، بلکه تا هفتاد هفت مرتبه!›» (متی ۱۸:۲۱–۲۲).
- نانها و زنبیلها. در خوراک دادن دوم: «‹چند نان دارید؟› گفتند: ‹هفت نان و قدری از ماهیان کوچک›» (متی ۱۵:۳۴)، و «از خردههای باقیمانده هفت زنبیل پر برداشتند» (۱۵:۳۷).
- هفت دیو از «مریم معروف به مجدلیه» بیرون رفته بودند (لوقا ۸:۲).
- هفت شماس. رسولان به کلیسا میگویند: «هفت نفر نیکنام و پر از روحالقدس و حکمت را از میان خود انتخاب کنید تا ایشان را بر این مهم بگماریم» (اعمال رسولان ۶:۳).
- هفت بار در روز. «هر روز تو را هفت مرتبه تسبیح میخوانم» (مزامیر ۱۱۹:۱۶۴)، که آگوستین آن را «در هر وقت» خواند، در ساعتهای نیایش کلیسا به کار رفته است؛ نک. «نیایش» در صفحهٔ «منشورها».
متی ۱۵:۳۲–۳۸؛ ۱۸:۲۱–۲۲ · لوقا ۸:۲ · اعمال رسولان ۶:۱–۶ · مزامیر ۱۱۹:۱۶۴ · آگوستین، شهر خدا، کتاب ۱۱، فصل ۳۱
میراث مسیحیآبای کلیساعهد جدید
هفتهای کلیسا
آموزهٔ مسیحی در دورههای بعد بخش بزرگی از عقاید خود را در هفتها سامان داد:
- هفت عطای روح. اشعیا ۱۱:۲–۳ در متن عبری شش عطا نام میبرد و ترس خداوند را دو بار میآورد؛ ترجمهٔ هفتادتنان «ترس» نخست را «دینداری» برمیگرداند، و عبارت ولگاتا، «روح معرفت و دینداری» (spiritus scientiae et pietatis)، هفت عطای سنت مسیحی را پدید میآورد (حکمت، فهم، مشورت، شجاعت، معرفت، دینداری، ترس خداوند).
- هفت رذیلت اصلی. گریگوری کبیر (د. ۶۰۴ م.) هشت اندیشهٔ شریرِ اواگریوس و کاسیان را به هفت کاست و تکبر را بالای آنها نهاد؛ آکویناس از او نقل میکند که تکبر، «ملکهٔ رذیلتها»، دلِ بهاسارتگرفته را به «سرداران خود، هفت رذیلت اصلی» میسپارد (جامع الهیات، II-II، مسئلهٔ ۱۶۲، فصل ۸، به نقل از اخلاقیات ۳۱.۴۵).
- هفت آیین مقدس. پطرس لومباردی در کتاب جملات (که در ح. ۱۱۵۷–۱۱۵۸ م. به صورت نهایی رسید) هفت آیین را قطعی شمرد؛ شورای ترنت هر کس را که بگوید آیینها «بیش یا کم از هفتاند، یعنی تعمید، تأیید، عشای ربانی، توبه، تدهین واپسین، درجات کهانت و ازدواج» محکوم کرد (نشست ۷، قانون ۱، ۱۵۴۷ م.)؛ کلیساهای ارتدکس نیز هفت آیین میشمارند، و کلیساهای پروتستان کلاسیک دو آیین.
- پنج هفت. هوگوی سنویکتوری (د. ۱۱۴۱ م.) رسالهٔ خود دربارهٔ پنج هفت را چنین آغاز میکند: «ای برادر، پنج هفت در کتاب مقدس یافتهام»، و هفت رذیلت، هفت درخواست دعای ربانی، هفت عطا، هفت فضیلت و هفت خوشابهحال را در برابر یکدیگر مینهد.
- هفت سخن واپسین. سنت نیایشی مسیحی هفت سخن عیسی بر صلیب را از چهار انجیل گرد میآورد (لوقا ۲۳:۳۴، ۴۳، ۴۶؛ یوحنا ۱۹:۲۶–۲۷، ۲۸، ۳۰؛ متی ۲۷:۴۶)؛ هیچ انجیلی به تنهایی هر هفت را ندارد.
اشعیا ۱۱:۲–۳ (متن عبری، ترجمهٔ هفتادتنان، ولگاتا) · ویکیپدیا، «Seven gifts of the Holy Spirit» · گریگوری کبیر، Moralia in Job ۳۱.۴۵ (به نقل آکویناس، Summa theologiae II-II q. 162 a. 8) · شورای ترنت، نشست ۷، قانون ۱ (ترجمهٔ ج. واترورث) · دانشنامهٔ بریتانیکا، «Christianity: The sacraments» · هوگوی سنویکتوری، De quinque septenis (ترجمهٔ ویکینبشته) · لوقا ۲۳:۳۴–۴۶ · یوحنا ۱۹:۲۶–۳۰ · متی ۲۷:۴۶
قرآن
هفتها در قرآن
- هفت خوشه: «مثل آنان که مالشان را در راه خدا انفاق میکنند به مانند دانهای است که از آن هفت خوشه بروید و در هر خوشه صد دانه باشد» (قرآن ۲:۲۶۱، ترجمهٔ الهی قمشهای).
- هفت در دوزخ: «آن دوزخ را هفت در است که هر دری برای ورود دستهای از گمراهان معین گردیده است» (۱۵:۴۴، ترجمهٔ الهی قمشهای).
- هفت دریا: «و اگر هر درخت روی زمین… قلم شود و آب دریا به اضافه هفت دریای دیگر مرکب گردد باز نگارش کلمات خدا… ناتمام بماند» (۳۱:۲۷، ترجمهٔ الهی قمشهای).
- هفت شب: بادی که بر عاد فرستاده شد «سَبْعَ لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ»، یعنی هفت شب و هشت روز، بر آنان وزید (۶۹:۷؛ نک. مدخل هود، «ابر و باد»).
- هفت روز روزه: حاجیای که توان قربانی ندارد باید «سه روز در ایام حجّ روزه بدارد و هفت روز هنگام مراجعت، که ده روز تمام شود» (۲:۱۹۶، ترجمهٔ الهی قمشهای).
قرآن ۲:۱۹۶، ۲۶۱؛ ۱۵:۴۴؛ ۳۱:۲۷؛ ۶۹:۶–۸
قرآنتفسیرمیراث مسیحیتاریخ
اصحاب کهف: هفت تن، و سگشان هشتمین
قرآن برای اصحاب کهف سه شمار میآورد و عدد را به خدا وامیگذارد: «بعضی خواهند گفت که عده آن اصحاب کهف سه نفر بود چهارمین هم سگ آنها، و برخی دیگر از روی خیالبافی و غیبگویی میگویند عده آنها پنج نفر بود ششمین سگ آنها، و برخی دیگر گویند: هفت نفر بودند و هشتمین سگ آنها. بگو: خدای من به عده آنها آگاهتر است، که بر عدد آنها به جز افراد قلیلی… هیچ کس آگاه نیست» (قرآن ۱۸:۲۲، ترجمهٔ الهی قمشهای). ابن عباس خود را از آن اندک شمرد: گفت او از همان اندکی است که در این آیه آمدهاند، و آنان هفت تن بودند؛ ابن کثیر سندهای این گزارشها را صحیح میخواند و آیه را تأیید شمار سوم میداند، زیرا تنها دو شمار نخست گمانهزنی خوانده شدهاند (در متن عربی، عبارت «رَجْمًا بِالْغَيْبِ» پس از شمار دوم و پیش از شمار سوم میآید). افسانهٔ مسیحیِ خفتگان افسس، جوانانی که از آزار دکیوس (۲۴۹–۲۵۱ م.) پنهان شدند و در روزگار تئودوسیوس دوم بیدار شدند، ظاهراً نخست به یونانی نوشته شد، به سریانی از قرن پنجم یا آغاز قرن ششم م. بازمانده است، و در لاتین نخستین بار نزد گریگوری اهل تور میآید. سنت سریانی معمولاً هشت خفته میشمارد، اما کهنترین گواهانش، یعقوب سروجی و شبهزکریا، هفت تن میشمارند (Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage).
قرآن ۱۸:۹–۲۶ · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل ۱۸:۲۲ · Gorgias Encyclopedic Dictionary of the Syriac Heritage، «Sleepers of Ephesus, Legend of the»
حدیث اهل سنتتاریخ
هفتها در حدیث
- هفت تن در سایهٔ خدا. روزی که سایهای جز سایهٔ خدا نیست، خدا هفت تن را در سایهٔ خود جای میدهد (سبعة يظلهم الله في ظله): فرمانروای دادگر، جوانی که در عبادت خدا پرورده شده است، مردی که دلش به مسجدها بسته است، دو تن که برای خدا یکدیگر را دوست دارند، مردی که از ترس خدا زنی صاحبمقام و زیبا را از خود میراند، کسی که چنان پنهان صدقه میدهد که دست چپش نمیداند دست راستش چه داده است، و کسی که در تنهایی خدا را یاد میکند و میگرید (بخاری ۶۶۰؛ نیز مسلم ۱۰۳۱).
- هفت گناه هلاککننده. از هفت گناه بزرگ هلاککننده دوری کنید (اجتنبوا السبع الموبقات): شریک گرفتن برای خدا، جادو، کشتن کسی که خدا کشتنش را حرام کرده است مگر به حق، ربا، خوردن مال یتیم، گریختن در روز نبرد، و تهمت زدن به زنان پاکدامن مؤمن (بخاری ۲۷۶۶؛ مسلم ۸۹).
- هفت قرائت. این قرآن بر هفت حرف نازل شده است، پس هر گونه که برایتان آسانتر است آن را بخوانید (أُنزل على سبعة أحرف)؛ این پاسخ پیامبر بود هنگامی که عمر و هشام بن حکیم بر سر قرائت سورهٔ فرقان اختلاف کردند (بخاری ۴۹۹۲). قاریان هفتگانهٔ رسمی که ابن مجاهد (د. ۹۳۶ م.) در کتاب السبعة برگزید چیزی متأخر و متفاوت است؛ پژوهشگران غربی این احتمال را مطرح کردهاند که او این عدد را به پیروی از این حدیث برگزید، و عالمان مسلمان بعدی این گزینش را نقد کردند، زیرا میان این دو آشفتگی پدید آورد.
- هفت استخوان. پیامبر گفت به او فرمان داده شده است که بر هفت استخوان سجده کند: پیشانی همراه با بینی، دو دست، دو زانو و سر انگشتان دو پا (بخاری ۸۱۲). نک. «نیایش» در صفحهٔ «منشورها»، و برای حکمی شیعی که بر این هفت بنا شده است، مدخل محمد جواد، «دست دزد».
صحیح بخاری ۶۶۰، ۸۱۲، ۲۷۶۶، ۴۹۹۲ · صحیح مسلم ۸۹، ۱۰۳۱ · ویکیپدیا، «Abu Bakr Ibn Mujāhid»
تلمودآبای کلیسامیراث شیعهتاریخ
هفتهٔ جهان
هر سنت هفت روز آفرینش را دورههای تاریخ خوانده است:
- یهودی. شش هزار سالِ رَو کَتینا و هزارهٔ هفتمی که مانند سال شمیطا آیش میماند (سنهدرین ۹۷الف؛ نک. «چه کسی این پیوند را برقرار میکند»).
- مسیحی. رسالهٔ برنابا «در شش روز به پایان رساند» را چنین میخواند که «خداوند همه چیز را در شش هزار سال به پایان خواهد رساند»، «زیرا یک روز نزد او هزار سال است»، و «در روز هفتم آرام گرفت» را دورهای میداند که پسر بازمیگردد (برنابا ۱۵، ترجمهٔ ANF).
- اسماعیلی. اندیشهٔ شیعهٔ اسماعیلی تاریخ قدسی را به هفت دوره تقسیم میکرد و هر دوره را پیامبری سخنگو (ناطق) میگشود: آدم، نوح، ابراهیم، موسی، عیسی و محمد، و پس از هر یک وصیای و هفت امام میآمدند؛ و در دورهٔ هفتم قائم (در آموزهٔ نخستین، محمد بن اسماعیل، امام هفتم) حقیقت باطنی همهٔ دینها را آشکار میکرد (دفتری، دانشنامهٔ ایرانیکا، «Dawr»). ناصرخسرو، شاعر و داعی پارسیگو (د. پس از ۱۰۷۰ م.)، شش روز آفرینش را شش دورهٔ آدم، نوح، ابراهیم، موسی، عیسی و محمد خواند، و روز هفتم، سبت، را روزی که دانایان در آن به نیکبختی میرسند (شفیق ن. ویرانی، ۲۰۱۷). این تنها منبعی است که یافت شد و در آن نویسندهای مسلمان روز هفتم پیدایش را کنار پیامبران هر سه سنت مینهد، و هفته را تاریخ میخواند، نه سبتی که نگاه داشته شود.
تلمود بابلی، سنهدرین ۹۷الف · رسالهٔ برنابا ۱۵ (ANF 1) · ف. دفتری، «Dawr (1)»، دانشنامهٔ ایرانیکا · ش. ن. ویرانی، «The Days of Creation in the Thought of Nāṣir-i Khusraw» (۲۰۱۷)
مقایسهٔ سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریعهد جدیدحدیث اهل سنتقرآن
یادداشت نویسنده: آخرینِ هفت
در متنهای این کارت هفتمی اغلب جایی است که کاری به پایان میرسد. خدا در روز هفتم «از همه کار خود که ساخته بود، فارغ شد» (پیدایش ۲:۲). در اریحا حصار «در مرتبه هفتم» در روز هفتم فرو میریزد (یوشع ۶:۱۶). در مکاشفه مهر هفتم «خاموشی… در آسمان» میآورد، کرنای هفتم هنگامی را که «سر خدا به اتمام خواهد رسید»، و پیالهٔ هفتم این سخن را: «تمام شد» (مکاشفه ۸:۱؛ ۱۰:۷؛ ۱۶:۱۷). در حدیث، آب هاجر در هفتمین دویدن او میجوشد (نک. مدخل اسماعیل، «زمزم»)، دور هفتم طواف را به پایان میبرد، و پیامبر ابراهیم را در آسمان هفتم، بالاترین آسمان، میبیند. هفت آسمان قرآن رشتهای نیست که به هفتمی ختم شود، بلکه یک آفرینش یکپارچه است: «هیچ در نظم خلقت خدای رحمان بینظمی و نقصان نخواهی یافت» (قرآن ۶۷:۳، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و سبع المثانی یک کل است، نه یک رشته. این صفحه اینها را کنار هم مینهد و همانندی را توضیح نمیدهد.
پیدایش ۲:۲ · یوشع ۶:۱۶ · مکاشفه ۸:۱؛ ۱۰:۷؛ ۱۶:۱۷ · صحیح بخاری ۳۳۶۴ · قرآن ۶۷:۳
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریمیراث یهودیعهد جدیدقرآن
یادداشت نویسنده: چراغهایی بر زمین و چراغهایی در آسمان
سه مورد از هفتهای کارت نورند. سفر خروج هفت چراغ را بر یک چراغدان پیش حجاب مینهد، و یوسفوس آنها را هفت سیاره میخواند (خروج ۲۵:۳۷؛ آثار باستانی یهود ۳.۱۸۲). زکریا آن هفت را «چشمان خداوند» میخواند، و مکاشفه هفت چراغ آتشین را پیش تخت و هفت چراغدان را بر زمین مینهد، با هفت ستاره در دست کسی که در میان آنها راه میرود (زکریا ۴:۱۰؛ مکاشفه ۱:۲۰؛ ۲:۱؛ ۴:۵). قرآن چراغدانی ندارد؛ چراغهایش را در آسمان، در نزدیکترینِ هفت آسمان، مینهد: «آسمان… دنیا را به چراغهای رخشنده… زیب و زیور دادیم» (قرآن ۴۱:۱۲، ترجمهٔ الهی قمشهای؛ ۶۷:۵). هر سنت نورهای خود را میخواند، و این صفحه آنها را کنار هم مینهد بیآنکه ادعا کند یک خوانش به دیگری انجامیده است. دربارهٔ خودِ نور در این سه سنت، نک. کارت «نور».
خروج ۲۵:۳۷ · یوسفوس، آثار باستانی یهود ۳.۱۸۲ · زکریا ۴:۲، ۱۰ · مکاشفه ۱:۱۲–۲۰؛ ۲:۱؛ ۴:۵ · قرآن ۴۱:۱۲؛ ۶۷:۵