در سفر پیدایش و در قرآن، برادران یوسف برای خرید غله در مصر نزد او میآیند. یوسف آنان را میشناسد و آنان او را نمیشناسند، تا آنکه میگوید: «من یوسف هستم». شیعهٔ دوازدهامامی بر آن است که امام دوازدهم، مهدی، زنده و پنهان است. این پیوند را خود منابع برقرار میکنند: در گزارشهایی که کلینی و نعمانی و شیخ صدوق در قرن دهم م. گرد آوردند، امام باقر و امام صادق در شمار صفاتی که قائم با پیامبران پیشین در آن شریک است، سنتی (سنّة) یا شباهتی (شَبَه) از یوسف را نیز به او میدهند. امام صادق میگوید شاید قائم در بازارهای مردم راه برود و او را نشناسند، چنانکه برادران یوسف او را نشناختند، تا آنگاه که خدا به او اجازه دهد خود را بشناساند؛ و شیخ صدوق دفاع خود از غیبت را تا اندازهای بر داستان یوسف بنا میکند. بیشتر اهل سنت چشم به راه مهدیای هستند که هنوز زاده نشده است، و حدیثهای اهل سنت غیبتی نمیشناسند؛ منتقدان اهل سنت امام پنهان را نمیپذیرند، و هیچ منبع سنیای که اینجا یافت شد این مقایسه را با یوسف نمیکند.
در کنار هم
کتاب مقدس عبری
پیدایش: «ایشان را بشناخت، و خود را بدیشان بیگانه نموده»
چون قحطی ده تن از برادران را به مصر کشاند، «یوسف حاکم ولایت بود، و خود به همه اهل زمین غله میفروخت. و برادران یوسف آمده، رو به زمین نهاده، او را سجده کردند. چون یوسف برادران خود را دید، ایشان را بشناخت، و خود را بدیشان بیگانه نموده، آنها را به درشتی، سخن گفت … و یوسف برادران خود را شناخت، لیکن ایشان او را نشناختند» (پیدایش ۴۲:۶–۸). متن عبری با یک ریشه، نکر، بازی میکند: یوسف آنان را شناخت (ویّکّیرم)، خود را با آنان بیگانه کرد (ویّتنکّر)، و آنان او را نشناختند (لو هیکّیروهو). یوسف آنان را به جاسوسی متهم کرد، شمعون را نگه داشت و بنیامین را خواست؛ برای داستان جام، نک. مدخل یوسف، «برادران در مصر».
پیدایش ۴۲:۶–۸ · پیدایش ۴۲–۴۴
کتاب مقدس عبری
پیدایش: «منم یوسف، برادر شما»
پس از التماس یهودا، «یوسف پیش جمعی که به حضورش ایستاده بودند، نتوانست خودداری کند، پس ندا کرد که ‹همه را از نزد من بیرون کنید!› و کسی نزد او نماند، وقتی که یوسف خویشتن را به برادران خود شناسانید» (پیدایش ۴۵:۱). «من یوسف هستم! آیا پدرم هنوز زنده است؟ و برادرانش جواب وی را نتوانستند داد، زیرا که به حضور وی مضطرب شدند» (۴۵:۳)، و باز: «منم یوسف، برادر شما، که به مصر فروختید» (۴۵:۴). سفر پیدایش سالهای دوری یوسف را نمیشمارد، اما میتوان آنها را حساب کرد: او هنگام آغاز داستان «هفده ساله بود» (۳۷:۲)، «سی ساله بود وقتی که به حضور فرعون، پادشاه مصر بایستاد» (۴۱:۴۶)، و هنگامی خود را شناساند که «حال دو سال شده است که قحط در زمین هست» (۴۵:۶)، یعنی پس از هفت سال فراوانی؛ پس حدود بیست و دو سال پس از آنکه فروخته شد. ربیها نیز همین رقم را میدهند (نک. «یعقوب و زینالعابدین»).
پیدایش ۳۷:۲؛ ۴۱:۴۶؛ ۴۵:۱–۶
قرآن
قرآن: «او برادران را شناخت ولی آنها وی را نشناختند»
قرآن این دیدار را از همان آغاز خبر میدهد، هنگامی که برادران یوسف را به چاه میافکنند: «ما به او وحی نمودیم که البته تو روزی برادران را به کار بدشان آگاه میسازی و آنها تو را نشناخته و درک مقام تو نمیکنند» (قرآن ۱۲:۱۵، ترجمهٔ الهی قمشهای). در مصر، «برادران یوسف … نزد وی آمدند در حالی که او برادران را شناخت ولی آنها وی را نشناختند» (۱۲:۵۸، ترجمهٔ الهی قمشهای؛ فعرفهم و هم له منکرون). واژهٔ عربی منکرون، یعنی کسانی که نمیشناسند، از ریشهٔ ن ک ر است، که همتای عربیِ ریشهٔ عبری در پیدایش ۴۲:۷–۸ است. یوسف پیش از دیگران تنها خود را به بنیامین میشناساند: «همانا من برادر توام و دیگر بر آنچه برادران (بر یوسف) میکردند محزون مباش» (۱۲:۶۹، ترجمهٔ الهی قمشهای).
قرآن ۱۲:۱۵، ۵۸، ۶۹
قرآن
قرآن: «آیا تو همان یوسف هستی؟»
یوسف در سفر سوم برادران از آنان میپرسد: «شما برادران یوسف در دوران جهل و نادانی فهمیدید که با یوسف و برادرش چه کردید؟ آنان گفتند: آیا تو همان یوسف هستی؟ پاسخ داد که آری من همان یوسفم و این برادر من (بنیامین) است، خدا بر ما منّت نهاد» (قرآن ۱۲:۸۹–۹۰، ترجمهٔ الهی قمشهای). برادران اعتراف میکنند: «به خدا که خدا تو را بر ما … برگزید و ما (در حق تو) مقصر و خطاکار بودیم» (۱۲:۹۱، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و یوسف پاسخ میدهد: «امروز هیچ خجل و متأثر نباشید، که خدا گناه شما ببخشد و او مهربانترین مهربانان است» (۱۲:۹۲، ترجمهٔ الهی قمشهای). دربارهٔ اینکه پیامبر در فتح مکه همین سخنان را بر زبان آورد، نک. مدخل یوسف، «امروز هیچ خجل و متأثر نباشید».
قرآن ۱۲:۸۹–۹۲
تلمودمیدراش
ربیها: ریش
تلمود نشناختن برادران را با چهرهٔ یوسف توضیح میدهد. راو حسدا ذیل پیدایش ۴۲:۸ میآموزد که یوسف بینشانی از ریش رفته بود و با نشانی از ریش بازآمد (شِیّاتسا بِلو حتیمت زاکان، اووا بَحتیمت زاکان؛ یواموت ۸۸الف)، و همین آموزه در کتوبوت ۲۷ب و بابا مصیعا ۳۹ب نیز آمده است. راشی (درگذشت ۱۱۰۵ م.) هر دو نیمهٔ آیه را شرح میدهد: یوسف آنان را شناخت «زیرا هنگامی که از ایشان جدا شد [آنان] ریش کامل داشتند»، و آنان او را نشناختند «زیرا هنگامی که از ایشان جدا شد ریش کامل نداشت، و اکنون او را با ریش کامل یافتند». او خوانش میدراش اگادی (برشیت ربا ۹۱:۷) را نیز میآورد: «چون به دست او سپرده شدند، دانست که برادران اویند و بر ایشان رحم آورد»، اما آنان «چون او به دستشان افتاد او را نشناختند، تا با او برادرانه رفتار کنند». راشی ذیل «خود را بدیشان بیگانه نموده» (۴۲:۷) میگوید یوسف در گفتار با آنان چون بیگانهای رفتار کرد و درشت سخن گفت.
تلمود بابلی، یواموت ۸۸الف؛ کتوبوت ۲۷ب؛ بابا مصیعا ۳۹ب · راشی بر پیدایش ۴۲:۷–۸ (ترجمهٔ انگلیسی Chabad.org) · برشیت ربا ۹۱:۶–۷
تفسیر
مفسران ذیل قرآن ۱۲:۵۸
- ابن کثیر (درگذشت ۱۳۷۳ م.): برادران یوسف را نشناختند، زیرا هنگامی از او رهایی یافته بودند که هنوز کودک بود، و او را به کاروانی از مسافران فروخته بودند بیآنکه بدانند به کجا میرود؛ و گمان نمیکردند یوسف روزی وزیر شود (بنا بر خلاصهٔ انگلیسی تفسیر او).
- بغوی (درگذشت ۱۱۲۲ م.) از ابن عباس نقل میکند که میان چاه و این دیدار چهل سال فاصله بود، و از عطا که یوسف بر تخت پادشاه نشسته بود و تاج پادشاه بر سر داشت؛ دیگران گفتهاند جامهٔ حریر پادشاهان مصر بر تن داشت.
- قرطبی (درگذشت ۱۲۷۳ م.) میافزاید که برادران او را کودکی رها کرده بودند و گمان نمیکردند بندهای به چنین پایگاهی برسد؛ که شاید او را از پشت پرده دیده باشند (یحتمل انهم رأوه وراء ستر)؛ و بنا بر دیدگاهی دیگر، که نشناختن او از کار خارقعادتِ خدا بود، آزمونی که خدا یعقوب را بدان آزمود (امتحاناً امتحن الله به یعقوب).
ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم (ذیل ۱۲:۵۸) · بغوی، معالم التنزیل (ذیل ۱۲:۵۸) · قرطبی، الجامع لاحکام القرآن (ذیل ۱۲:۵۸)
حدیث شیعه
امام صادق به روایت سدیر: «یمشی فی اسواقهم … و لا یعرفونه»
کاملترین گزارش از سدیر صیرفی است. به روایت کتاب الغیبة نعمانی (میانهٔ قرن دهم م.)، او از جعفر صادق شنید که صاحب این امر شباهتی به یوسف دارد. گزارش منکران این سخن را با الفاظی درشت نکوهش میکند و آنان را امتی ملعون و همانند خوکان میخواند، و سپس از داستان یوسف استدلال میکند: برادران یوسف کاردان و خردمند و فرزندان پیامبران بودند؛ نزد او آمدند، با او سخن گفتند و داد و ستد کردند، و با آنکه برادرانش بودند او را نشناختند، تا آنکه خود به آنان گفت که برادرشان یوسف است. یوسف بر مصر فرمان میراند و میان او و پدرش تنها هجده روز راه فاصله بود. امام نتیجه میگیرد که شاید صاحب این امر (قائم)، که بر او ستم رفته و حقش انکار شده است، بارها میان مردم رفت و آمد کند، در بازارهایشان راه برود و بر فرشهایشان بنشیند و او را نشناسند، تا آنگاه که خدا به او اجازه دهد خود را به آنان بشناساند، چنانکه به یوسف اجازه داد؛ و گزارش قرآن ۱۲:۸۹–۹۰ را میآورد. متن عربی، چنانکه پژوهشی جدید آن را از نعمانی نقل میکند، چنین است: یتردد بینهم و یمشی فی اسواقهم و یطأ فرشهم و لا یعرفونه، یعنی میانشان رفت و آمد میکند، در بازارهایشان راه میرود و بر فرشهایشان پا مینهد، و او را نمیشناسند. شیخ صدوق همین گزارش را دو بار در کمال الدین میآورد: یک بار در باب غیبت یوسف، که در آن حجت خدا میان مردم راه میرود، در بازارها از کنارشان میگذرد و با آنان مینشیند و او را نمیشناسند؛ و بار دیگر در شمار سخنان امام صادق، که در آن سدیر نخست میپرسد گویی امام از غیبت و حیرت خبر میدهد؛ مجلسی یادآور میشود که این گزارش در علل الشرائع شیخ صدوق نیز آمده است. کلینی گزارش سدیر را در باب غیبت (باب فی الغیبة) الکافی آورده است (۱:۳۳۶، ح ۴).
نعمانی، کتاب الغیبة، باب ۱۰ (ترجمهٔ انگلیسی، al-islam.org) · شیخ صدوق، کمال الدین، باب ۵، ح ۳؛ باب ۳۳، ح ۲۱ (ترجمهٔ انگلیسی س. ا. ح. رضوی) · شیخ صدوق، علل الشرائع (به نقل مجلسی، بحار الانوار؛ ترجمهٔ انگلیسی، The Promised Mahdi، فصل ۱۱) · کلینی، الکافی ۱:۳۳۶، ح ۴ (کتاب الحجة، باب فی الغیبة) · م. سارباننژاد، «From Prophet Joseph to the Promised Mahdī» (Quranic Researches and Tradition 58:2، ۲۰۲۶)
حدیث شیعه
گزارشهای ابوبصیر: زندان، پوشیدگی، پرده
در گزارشهایی که پیامبرانی را برمیشمارند که قائم سنتهایشان را تکرار خواهد کرد، سهم یوسف به عبارتهای گوناگون آمده است.
- امام باقر، در کمال الدین: در صاحب این امر سنتهایی از چهار پیامبر هست، موسی، عیسی، یوسف و محمد؛ سنت موسی بیم جان و غیبت اوست، سنت یوسف زندان، سنت عیسی اینکه دربارهٔ او گفته شود مرده است در حالی که نمرده است، و سنت محمد ظهور و قیام او با شمشیر (باب ۳۲، ح ۶). متن عربی را چنین نقل کردهاند: فاما من یوسف فالسجن، یعنی اما از یوسف، زندان.
- امام باقر، در روایتی دیگر در کمال الدین (باب ۳۲، ح ۱۱) و در نعمانی: سهم یوسف، به تعبیر مترجم انگلیسی نعمانی، زندان و ناپدیدی است، و به تعبیر مترجم انگلیسی کمال الدین، زندان و غیبت.
- امام صادق، در کمال الدین: شباهت او به یوسف این است که خدا میان او و مردم پردهای مینهد، چنانکه او را میبینند اما نمیشناسند (باب ۳۳، ح ۴۶)؛ به عربی: فالستر، یجعل الله بینه و بین الخلق حجاباً یرونه و لا یعرفونه، یعنی پوشیدگی: خدا میان او و مردم پردهای مینهد؛ او را میبینند و نمیشناسند.
شیخ صدوق، کمال الدین، باب ۳۲، ح ۶، ۱۱؛ باب ۳۳، ح ۴۶ (ترجمهٔ انگلیسی س. ا. ح. رضوی) · نعمانی، کتاب الغیبة، باب ۱۰ (ترجمهٔ انگلیسی، al-islam.org) · «اوجه الشبه بین النبی یوسف و الامام المهدی»، انجمن اینترنتی آستان عباسی (forums.alkafeel.net)
حدیث شیعه
پنج پیامبر: پنهان از برادران، پوشیده بر پدر
در گزارشی از محمد بن مسلم ثقفی، که نزد امام باقر رفته بود تا دربارهٔ قائم بپرسد، امام از شباهتهای او به پنج پیامبر نام میبرد: یونس بن متی، یوسف بن یعقوب، موسی، عیسی و محمد. شباهت او به یونس بازگشتن از غیبت است در سیمای جوانی، با آنکه سالخورده است؛ شباهتش به موسی، بیم همیشگی و درازی غیبت. شباهتش به یوسف از همه مفصلتر است: غیبت از خاص و عام، پنهان ماندن از برادران، و پوشیده ماندن کار او بر پدرش یعقوب، با آنکه میان او و پدر و خاندان و پیروانش فاصلهٔ اندکی بود. شیخ صدوق این گزارش را به واسطهٔ کلینی دریافت کرده است.
شیخ صدوق، کمال الدین، باب ۳۲، ح ۷ (ترجمهٔ انگلیسی س. ا. ح. رضوی)
حدیث شیعه
«در یک شب»
سخنی کوتاهتر از امام باقر، به روایت کناسی، شباهت به یوسف را به معنایی دیگر میگیرد. در نعمانی (به روایت هشام بن سالم از یزید کناسی): صاحب این امر (قائم) به یوسف شباهتی دارد و مادرش کنیزی سیاه است؛ خدا کار او را در یک شب به سامان میرساند. در کمال الدین (به روایت ضریس کناسی): در صاحب این امر شباهتی به یوسف هست، و آن این است که خدای عزّوجل کار او را یکشبه اصلاح میکند و سامان میدهد (باب ۳۲، ح ۱۲). گزارشی از حسین در کمال الدین این را هم به یوسف و هم به موسی نسبت میدهد: در نهمین فرزند از نسل من شباهتی به یوسف و شباهتی به موسی بن عمران هست، و خدای بلندمرتبه کار او را یکشبه سامان میدهد (باب ۳۰، ح ۱). این گزارشها نمیگویند مراد کدام شب از داستان یوسف است. آنچه دربارهٔ مادر قائم آمده است با داستان نرجس، شاهزادهٔ بیزانسی، فرق دارد. این داستان در مدخل مهدی («نرجس، شاهزادهٔ روم») آمده است، و همان مدخل از گزارشهایی نیز یاد میکند که او را تنها کنیزی میخوانند.
نعمانی، کتاب الغیبة، باب ۱۰ (ترجمهٔ انگلیسی، al-islam.org) · شیخ صدوق، کمال الدین، باب ۳۰، ح ۱؛ باب ۳۲، ح ۱۲ (ترجمهٔ انگلیسی س. ا. ح. رضوی)
حدیث شیعه
در حج: «یرونه و لا یعرفونه»
همین الگو در گزارشهای خود دوران غیبت بازمیگردد. عبدالله بن جعفر حمیری شنید که نایب دوم، محمد بن عثمان عمری، سوگند میخورد: و الله ان صاحب هذا الامر لیحضر الموسم کل سنة، فیری الناس و یعرفهم، و یرونه و لا یعرفونه، یعنی به خدا سوگند صاحب این امر هر سال در موسم حج حاضر میشود؛ مردم را میبیند و میشناسد، و آنان او را میبینند و نمیشناسند (کمال الدین، باب ۴۳، ح ۸؛ شیخ طوسی آن را در الغیبة خود از شیخ صدوق بازمیگوید). این سخن از آنِ نایب است، نه یکی از امامان. سخنی از امام صادق در الکافی، به روایت عبید بن زراره، این را به گونهای دیگر میگوید: قائم در یکی از غیبتهایش در موسم حج حاضر میشود؛ مردم را میبیند اما آنان نمیتوانند او را ببینند (الکافی ۱:۳۳۹، ح ۱۲، بنا بر ترجمهٔ انگلیسی صافی گلپایگانی)، و کمال الدین نیز همین را از امام صادق میآورد (باب ۳۳، ح ۴۹). نک. مدخل مهدی، «دیدهشده به چشم اندکشماری».
شیخ صدوق، کمال الدین، باب ۴۳، ح ۸؛ باب ۳۳، ح ۴۹ (ترجمهٔ انگلیسی س. ا. ح. رضوی) · کلینی، الکافی ۱:۳۳۹، ح ۱۲ (به نقل ل. صافی گلپایگانی، Selected Narrations about the Twelfth Imam 2، ش ۶۰۶)
چه کسی این پیوند را برقرار میکند
حدیث شیعه
امامان، در گزارشهای شیعه
این مقایسه را خود گزارشها، از زبان امامان، برقرار میکنند؛ از این رو نشان «از خود منابع» بنا بر معیارهای شیعه به جاست. این سخنان به حسین، امام باقر و امام صادق نسبت داده شده و در سه مجموعه از کهنترین مجموعههای شیعهٔ دوازدهامامی گرد آمده است: الکافی کلینی (پیش از ۹۴۱ م.)، کتاب الغیبة نعمانی (میانهٔ قرن دهم م.) و کمال الدین شیخ صدوق (اواخر قرن دهم م.). الغیبة شیخ طوسی (قرن یازدهم م.) روایتهای دیگری دارد که سهم یوسف را حیرت و غیبت، یا تنها غیبت، میدانند، و مجلسی (درگذشت ۱۶۹۹ م.) آنها را بار دیگر در بحار الانوار (ج ۵۱) گرد میآورد. این گزارشها چیزهای گوناگونی را سهم یوسف میشمارند:
- دیده شدن و شناخته نشدن، در پس پرده (امام صادق به روایت ابوبصیر؛ به روایت سدیر)؛
- زندان، یا زندان و غیبت (امام باقر به روایت ابوبصیر)؛
- پنهان ماندن از خاص و عام و از برادران، و پوشیده ماندن کارش بر پدر با آنکه به او نزدیک بود (امام باقر به روایت محمد بن مسلم)؛
- سامان یافتن کارش در یک شب (امام باقر به روایت کناسی؛ حسین).
عبارت کارت، «در میان کسان خود و پیش چشم آنان پنهان»، با اولی و سومی سازگار است؛ گزارشهای دیگر صفات دیگری از یوسف را به او میدهند. مجلسی در مرآة العقول (۴:۳۷–۳۹) گزارش الکافی (۱:۳۳۶، ح ۴) را شرح کرده است، اما در اینجا هیچ درجهبندی شیعی برای سند این گزارشها، نه از او و نه از دیگری، یافت نشد.
کلینی، الکافی، ج ۱ (کتاب الحجة، باب فی الغیبة) · نعمانی، کتاب الغیبة، باب ۱۰ · شیخ صدوق، کمال الدین، بابهای ۳۰، ۳۲، ۳۳ · مجلسی، بحار الانوار، ج ۵۱
میراث شیعهتاریخ
سندها
دو راوی بارها در سندها میآیند. گزارش سدیر به واسطهٔ احمد بن هلال عبرتائی، از ابن ابی نجران و فضالة بن ایوب، به شیخ صدوق و نعمانی میرسد. عالمان رجال شیعه دربارهٔ جایگاه احمد بن هلال اختلاف دارند. نجاشی او را در روایت درستکار میخواند، و میگوید برخی از روایتهایش پذیرفته و برخی ناپذیرفته است (صالح الروایة، یعرف منها و ینکر)، و از نکوهشهایی یاد میکند که از حسن عسکری دربارهٔ او رسیده است. شیخ طوسی او را غالی و متهم در دینش (غالیاً متهماً فی دینه، الفهرست) و ضعیف و فاسدالمذهب (الاستبصار) میخواند، و در الغیبة او نامهای به نام امام غایب آمده است که از ابن هلال بیزاری میجوید. ابن ولید او را در نوادر الحکمة کنار گذاشت، و نقل است که ابن غضائری دربارهٔ روایتهای او، جز آنچه از ابن ابی عمیر و ابن محبوب روایت کرده است، توقف کرد. پژوهشی تازه در ایران بر آن است که عقیدهٔ او در اواخر عمر به فساد گرایید؛ این را با توصیف نجاشی و با روایتهای فراوان او از راویان برجسته میسنجد، و نتیجه میگیرد که او موثق است. چند روایت از گزارشهای ابوبصیر به واسطهٔ علی بن ابی حمزهٔ بطائنی یا پسرش حسن رسیده است. علی بعدها از سران واقفه شد، که بر آن بودند موسی کاظم همان قائم است و نمرده است (نک. مدخل موسی کاظم، «واقفه: آنان که بر او ایستادند»). مورخانی مانند حسین مدرسی و اتان کلبرگ بر آناند که حدیثهایی دربارهٔ قائمی پنهان، که پیشتر واقفه و دیگران به کار میبردند، پس از ۸۷۴ م. بر پسر حسن عسکری تطبیق داده شد؛ باورمندان بر آناند که امامان پیشین غیبت او را پیشگویی کرده بودند (نک. مدخل مهدی، «شکلگیری آموزه»).
نعمانی، کتاب الغیبة، باب ۱۰ · شیخ صدوق، کمال الدین، باب ۳۳، ح ۲۱، ۴۶ · نجاشی، رجال؛ شیخ طوسی، الفهرست، الاستبصار، الغیبة؛ «Examining the Reliability of Ahmad bin Hilal al-ʿAbartaʾi» (magiran.com، مقالهٔ ۲۷۵۹۲۸۷) · ح. مدرسی، Crisis and Consolidation (۱۹۹۳) · ا. کلبرگ، «From Imāmiyya to Ithnā-ʿashariyya» (BSOAS 39، ۱۹۷۶)
میراث شیعهقرآن
شیخ صدوق: غیبت یوسف، دانش یعقوب
شیخ صدوق (درگذشت ۹۹۱ م.) در آغاز کمال الدین غیبتهای پیامبران پیشین را برمیشمارد تا به کسانی پاسخ دهد که امام پنهان را ناممکن میدانستند، و بابی جداگانه به یوسف میدهد. به نوشتهٔ او، غیبت یوسف بیست سال به درازا کشید: در چاه، در زندان و در دوران فرمانرواییاش بر مصر. او از قرآن استدلال میکند که یعقوب میدانست پسرش زنده است، و به این سخن یعقوب استناد میکند: «از (لطف بیحساب) خدا چیزی دانم که شما نمیدانید» (قرآن ۱۲:۸۶، ۹۶، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و نیز به اینکه یعقوب داستان گرگ را باور نکرد. به گفتهٔ شیخ صدوق، این نشان میدهد که یعقوب میدانست یوسف زنده است و میبایست برای آزمایش از نظرها غایب شود. سپس این را بر روزگار خود تطبیق میدهد: حال مردم زمان ما که میدانند صاحب الزمان در پنهانی زنده است و او را میشناسند، همان حال یعقوب دربارهٔ یوسف و پنهان بودن اوست؛ و کسانی که آنان را ریشخند میکنند همانند خاندان یعقوباند، که به او گفتند: «قسم به خدا که تو از قدیم الایام تا کنون … حواست پریشان و عقلت مشوّش است» (۱۲:۹۵، ترجمهٔ الهی قمشهای).
شیخ صدوق، کمال الدین، ج ۱، باب ۵ (ترجمهٔ انگلیسی س. ا. ح. رضوی) · قرآن ۱۲:۸۶، ۹۴–۹۶
حدیث شیعه
نامهٔ امام: عمویی همانند برادران یوسف
در نامهای به اسحاق بن یعقوب که شیخ صدوق آن را میآورد، خود امام غایب داستان را به کار میگیرد و عمویش جعفر، برادر حسن عسکری، را در نقش برادران یوسف مینهد. به روایت منابع شیعه، جعفر میراث برادرش و امامت را از آنِ خود خواند. امام در این نامه مینویسد که راه عمویش جعفر همانند راه برادران یوسف است. تصویر خورشیدی که ابر آن را پوشانده است نیز در همین نامه آمده است، و نامه جامعه را به راویان حدیث ارجاع میدهد (نک. مدخل مهدی، «چرا پنهان است» و «فارجعوا فيها إلى رواة حديثنا»).
شیخ صدوق، کمال الدین، باب ۴۵، ح ۴؛ باب ۴۳، ح ۱۵ (ترجمهٔ انگلیسی س. ا. ح. رضوی) · طبرسی، الاحتجاج، ج ۲
حدیث شیعه
امامان دیگری که به یوسف مانند شدهاند
این مقایسه تنها به امام دوازدهم اختصاص ندارد. در عیون اخبار الرضا، غریبهای که پیکر موسی کاظم را غسل داد و مأموران سندی او را نشناختند، و سنت شیعه او را امام رضا میداند، خود را به یوسف و دیگران را به برادران یوسف مانند میکند؛ نک. «یوسف و موسی کاظم»، «جایی که حدیث شیعه به یوسف روی میآورد». سخن حسین که پیشتر آمد، این شباهت را به نهمین فرزند از نسل او میدهد.
شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ج ۱، باب ۸، ح ۶ · شیخ صدوق، کمال الدین، باب ۳۰، ح ۱
میراث شیعه
نوشتههای شیعی جدید: «غیبتِ حاضر»
پژوهشهای شیعی جدید این گزارشها را موضوعی مستقل کردهاند. پژوهشی دربارهٔ گزارش سدیر در مجلهای ایرانی اعتبار آن را میسنجد و آن را پاسخی به تردیدها دربارهٔ غیبت میخواند: پاسخی بر پایهٔ سابقهٔ پنهان ماندن در میان پیامبران و بر پایهٔ اذن خدا، که غیبت با آن آغاز میشود و با آن پایان مییابد. مقالهٔ محسن سارباننژاد، «از یوسف پیامبر تا مهدی موعود» (From Prophet Joseph to the Promised Mahdī؛ دانشگاه تهران، ۲۰۲۶)، بر مفهوم «ناشناختگی» حجت الهی در میان مردم بنا شده است و غیبت را «الگویی از ‹غیبتِ حاضر›» میخواند. در ادبیات عبادی، امام را یوسفِ فاطمه، یا به تعبیر فارسی یوسف زهرا، میخوانند، چنانکه در عنوان مقالهای فارسی آمده است: «شناخت یوسف زهرا از یوسف قرآن»؛ و نوشتهای در یک انجمن اینترنتی عربی با این دعا آغاز میشود که خدا فرجِ یوسفِ غایبِ فاطمه را نزدیک گرداند (فرج یوسفها الغائب).
«A review … of the Hadith of Imam al-Ṣādiq transmitted by Sudayr Ṣiyrafi about the similarity between the occultation of Imam Mahdi and the unknownness of Prophet Joseph» (magiran.com، مقالهٔ ۲۶۰۱۰۱۹) · م. سارباننژاد، «From Prophet Joseph to the Promised Mahdī» (Quranic Researches and Tradition 58:2، ۲۰۲۶) · «شناخت یوسف زهرا از یوسف قرآن» (ensani.ir) · forums.alkafeel.net، مطلب ۱۰۵۷۲۳
میراث اهل سنتحدیث اهل سنتمیراث شیعه
از نگاه اهل سنت
حدیثهای اهل سنت دربارهٔ مهدی نه غیبتی میشناسند و نه شباهتی به یوسف: آنها از مردی از خاندان پیامبر و همنام او سخن میگویند که ظهور خواهد کرد و زمین را از عدل پر خواهد کرد، و بیشتر اهل سنت بر آناند که او هنوز زاده نشده است (نک. مدخل مهدی، «حدیثهای اهل سنت»). هیچ منبع سنیای که اینجا یافت شد این مقایسه را با یوسف نمیکند. منتقدان اهل سنت امام پنهان را یکسره رد کردند. ابن تیمیه (درگذشت ۱۳۲۸ م.) در منهاج السنة استدلال میکند که منتظَر به کار هیچکس نمیآید: در خلاصهای که ذهبی از این کتاب فراهم آورد (المنتقی)، منتظَر نه به کار کسانی آمده است که به او اقرار دارند و نه به کار منکرانش (و المنتظر ما انتفع به من اقر به و لا من جحده)، و هر فرمانروایی سودمندتر از «منتظَرِ معدومِ شما» (معدومکم المنتظر) بوده است. شیخ صدوق سه قرن پیشتر به اعتراضهایی از این دست با سابقهٔ پیامبرانی پاسخ داده بود که پنهان شدند، و یوسف از آنان بود. اقلیتی از عالمان اهل سنت پسر حسن عسکری را مهدی دانستند (نک. مدخل مهدی، «اهل سنتی که امام دوازدهم را پذیرفتند»).
ابن تیمیه، منهاج السنة، ج ۱ · ذهبی، المنتقی من منهاج الاعتدال · سنن ابی داود ۴۲۸۲–۴۲۹۰ · شیخ صدوق، کمال الدین، ج ۱، باب ۵
تفاوتها
کتاب مقدس عبریمیراث شیعه
بیست و دو سال، یا یازده قرن
پنهان ماندن یوسف بنا بر حساب سفر پیدایش (۳۷:۲؛ ۴۱:۴۶؛ ۴۵:۶) حدود بیست و دو سال و بنا بر حساب شیخ صدوق بیست سال به درازا کشید، و در زندگی خود او به پایان رسید، در حالی که پدرش هنوز زنده بود تا او را ببیند: «اکنون بمیرم، چونکه روی تو را دیدم که تا بحال زنده هستی» (پیدایش ۴۶:۳۰). غیبت مهدی، به باور شیعه، در ۸۷۴ م. آغاز شد و بیش از یازده قرن ادامه یافته است؛ از همین رو کتابهای شیعه دربارهٔ غیبت ناگزیر از عمری بسیار دراز نیز دفاع میکنند (نک. مدخل مهدی، «عمری بسیار دراز»). گزارشها چگونگی پنهان ماندن را مقایسه میکنند، نه مدت آن را.
پیدایش ۳۷:۲؛ ۴۱:۴۶؛ ۴۵:۶؛ ۴۶:۳۰ · شیخ صدوق، کمال الدین، ج ۱، باب ۵
کتاب مقدس عبریقرآنحدیث شیعهمیراث شیعه
دیده و ناشناخته، یا نادیده
یوسف در مقام حاکم مصر آشکارا مینشست؛ برادرانش در برابرش سجده کردند، با او سخن گفتند و داد و ستد کردند. آنچه او را پنهان میکرد ناتوانی آنان در شناختن او بود، و ربیها و مفسران این را با ریش، با گذشت سالها و با جامهٔ شاهانه توضیح میدهند. متنهای شیعی پنهان بودن امام را به دو گونه وصف میکنند. در گزارشهای یوسف و در سوگند نایب، او دیده میشود و شناخته نمیشود، در پس پرده. در سخنانی دیگر، و در گزارش الکافی دربارهٔ حج، او مردم را میبیند و آنان او را نمیبینند؛ دعای ندبه، که در جمعهها و عیدها خوانده میشود، در سوگ میگوید: عزیز علیّ ان اری الخلق و لا تری، یعنی بر من گران است که آفریدگان را ببینم و تو دیده نشوی. تنها اولی الگوی یوسف است.
پیدایش ۴۲:۶–۸ · قرآن ۱۲:۵۸ · شیخ صدوق، کمال الدین، باب ۳۳، ح ۴۶؛ باب ۴۳، ح ۸ · کلینی، الکافی ۱:۳۳۹، ح ۱۲ · دعای ندبه (ابن مشهدی، المزار الکبیر؛ ابن طاووس، اقبال الاعمال)
کتاب مقدس عبریقرآنتفسیرحدیث شیعه
به خواست خود، یا به پردهٔ خدا
در سفر پیدایش یوسف به خواست خود پنهان میشود: «خود را بدیشان بیگانه نموده» (پیدایش ۴۲:۷) آنان را آزمود، و سپس «یوسف خویشتن را به برادران خود شناسانید» (۴۵:۱). قرآن این دیدار را از همان چاه در طرح خدا مینهد (قرآن ۱۲:۱۵)، و قرطبی این دیدگاه را نقل میکند که نشناختن برادران آزمون خدا برای یعقوب بود. در گزارشهای شیعه پنهان بودن کار خداست: خدا میان او و مردم پردهای مینهد، و او تنها هنگامی خود را میشناساند که خدا اجازه دهد؛ متکلمان میافزایند که او از بیم کشته شدن پنهان است (نک. مدخل مهدی، «چرا پنهان است»). یوسف در مصر از برادرانش بیمی نداشت؛ امام، به باور شیعه، دارد.
پیدایش ۴۲:۷؛ ۴۵:۱ · قرآن ۱۲:۱۵ · قرطبی، الجامع لاحکام القرآن (ذیل ۱۲:۵۸) · شیخ صدوق، کمال الدین، باب ۳۳، ح ۴۶ · نعمانی، کتاب الغیبة، باب ۱۰
قرآنکتاب مقدس عبریمیراث شیعه
پدری که میدانست، پدری که سوگوار بود
مقایسهٔ شیخ صدوق میان مؤمنان و یعقوب بر یعقوبِ قرآن استوار است، که داستان برادران را نمیپذیرد («بلکه امری (زشت قبیح) را نفس مکّار در نظر شما بسیار زیبا جلوه داده، در هر صورت صبر جمیل کنم»، قرآن ۱۲:۱۸، ترجمهٔ الهی قمشهای) و میگوید: «از (لطف بیحساب) خدا چیزی دانم که شما نمیدانید» (۱۲:۸۶، ترجمهٔ الهی قمشهای). یعقوبِ سفر پیدایش پسرش را مرده میپندارد: «یقین یوسف دریده شده است» (پیدایش ۳۷:۳۳)، «هر آینه دریده شده است، و بعد از آن او را ندیدم» (۴۴:۲۸)، و چون به او خبر میدهند که یوسف زنده است، «دل وی ضعف کرد، زیرا که ایشان را باور نکرد» (۴۵:۲۶). ربیها توضیح میدهند که اندوه یعقوب از آن رو التیام نمییافت که یوسف زنده بود (نک. «یعقوب و زینالعابدین»، «یادداشت نویسنده: زنده، و از همین رو»). تنها یعقوبِ قرآن نماد مؤمنی است که میداند آن پنهان زنده است.
قرآن ۱۲:۱۸، ۸۶ · پیدایش ۳۷:۳۳؛ ۴۴:۲۸؛ ۴۵:۲۶ · شیخ صدوق، کمال الدین، ج ۱، باب ۵
کتاب مقدس عبریقرآنحدیث شیعه
بخشش، یا شمشیر
پنهان ماندن یوسف با اشک و بخشش پایان مییابد: «رنجیده مشوید، و متغیر نگردید» (پیدایش ۴۵:۵)، «امروز هیچ خجل و متأثر نباشید، که خدا گناه شما ببخشد» (قرآن ۱۲:۹۲، ترجمهٔ الهی قمشهای). در این گزارشها یوسف پنهان ماندنش، زندانش یا سامان یافتن کارش در یک شب را به قائم وام میدهد، نه بخشش خود را. ظهور قائم صفتش را از محمد میگیرد: ظهور و قیام او با شمشیر (کمال الدین، باب ۳۲، ح ۶). در حافظهٔ مسلمانان، بخشش یوسف به جای آن با بخشش پیامبر در فتح مکه پیوند خورده است (نک. مدخل یوسف، «امروز هیچ خجل و متأثر نباشید»).
پیدایش ۴۵:۵ · قرآن ۱۲:۹۲ · شیخ صدوق، کمال الدین، باب ۳۲، ح ۶، ۱۱؛ باب ۴۵، ح ۴
کتاب مقدس عبریقرآنمیراث شیعهمیراث اهل سنت
متن مقدس و گزارش؛ زاده یا نازاده
پنهان ماندن یوسف در متن مقدس دو سنت، سفر پیدایش و قرآن، آمده است. غیبت مهدی آموزهای از حدیث و کلام شیعهٔ دوازدهامامی است، که دیگر گروههای شیعه آن را به این صورت نمیپذیرند (نک. مدخل مهدی، «زیدیه و اسماعیلیه»)، و بیشتر عالمان اهل سنت آن را رد میکنند و بر آناند که مهدی هنوز زاده نشده است (اقلیتی امام دوازدهم را پذیرفتند). از نگاه آنان کسی اکنون حاضر نیست که ناشناخته بماند.
پیدایش ۴۲–۴۵ · قرآن ۱۲:۵۸–۹۳ · سنن ابی داود ۴۲۸۲–۴۲۹۰ · ابن تیمیه، منهاج السنة، ج ۱
همانندیهای دیگر
حدیث شیعهقرآن
پیراهن یوسف، نگاهداشته برای قائم
در باب یوسف در کمال الدین، امام صادق میگوید جامهای که جبرئیل برای ابراهیم آورد به یوسف رسید؛ همان پیراهنی که یعقوب بویش را از دور شناخت («من بوی یوسف را میشنوم»، قرآن ۱۲:۹۴، ترجمهٔ الهی قمشهای) و بیناییاش را بازگرداند (۱۲:۹۳، ۹۶)؛ و سخن خود را چنین پایان میدهد که این جامه نزد قائم ماست و هنگام ظهورش با او خواهد بود. نک. مدخل یوسف، «پیراهنی که بینایی را بازگرداند».
شیخ صدوق، کمال الدین، ج ۱، باب ۵، ح ۲ (ترجمهٔ انگلیسی س. ا. ح. رضوی) · قرآن ۱۲:۹۳–۹۶
حدیث اهل سنت
«در یک شب» در حدیث اهل سنت
عبارتی که برخی گزارشهای شیعه سهم یوسف میشمارند، در حدیث اهل سنت همتایی دارد که در آن از یوسف یادی نیست. ابن ماجه از علی روایت میکند که پیامبر گفت: المهدی منا اهل البیت یصلحه الله فی لیلة، یعنی مهدی از ما اهلبیت است؛ خدا او را در یک شب اصلاح میکند (ابن ماجه ۴۰۸۵؛ نیز مسند احمد ۶۴۵). آلبانی و چاپ دارالسلام آن را حسن میدانند؛ از بخاری نقل شده است که در سند آن جای تأمل هست، و ابن کثیر، به نقل سندی، توضیح میدهد که خدا به او روی میآورد، توفیقش میدهد و راه درست را به او الهام میکند.
سنن ابن ماجه ۴۰۸۵ · مسند احمد ۶۴۵ · سندی، حاشیه بر سنن ابن ماجه (به نقل از ابن کثیر)
حدیث شیعه
خضر در حج
کمال الدین برای قائم همراهی از همین گونه یاد میکند. از امام رضا روایت شده است که خضر از آب حیات نوشید و تا دمیده شدن صور نمیمیرد؛ هر سال در مناسک حج حاضر میشود؛ نزد امامان میآید و بر آنان سلام میکند، و صدایش شنیده میشود اما خودش دیده نمیشود؛ و خدا با همراهی او تنهایی قائم را در دوران غیبتش میزداید. نک. مدخل مهدی، «آنان که نمردند».
شیخ صدوق، کمال الدین، باب ۳۸، ح ۴ (ترجمهٔ انگلیسی س. ا. ح. رضوی)
عهد جدیدتلمود
«الحال الیاس آمده است و او را نشناختند»
چهرهٔ کسی که بازمیگردد و ناشناخته میماند در سنتهای دیگر نیز دیده میشود. عیسی دربارهٔ یحیی تعمیددهنده میگوید: «الحال الیاس آمده است و او را نشناختند بلکه آنچه خواستند با وی کردند» (متی ۱۷:۱۲). تلمود ماشیح را در میان تهیدستان بر دروازهٔ روم جای میدهد، و الیاس باید به ربی یهوشوع بن لوی بگوید او را کجا بیابد (سنهدرین ۹۸الف؛ نک. مدخل مهدی، «ماشیح بر دروازهٔ روم»). کنار هم نهادن اینها با یوسف و مهدی از این سایت است.
متی ۱۷:۱۲ · تلمود بابلی، سنهدرین ۹۸الف
تلمودحدیث شیعه
ماشیحِ پسر یوسف: همانندی نامها
سنت یهودی ماشیحی پسر یوسف را میشناسد که پیش از آمدن ماشیحِ پسر داود کشته خواهد شد (سوکا ۵۲الف؛ نک. مدخل یوسف، «ماشیحِ پسر یوسف»). هیچ منبعی که اینجا یافت شد او را به مهدی یا به پنهان ماندن یوسف پیوند نمیدهد، و این همانندی تنها در نام است: نام یوسف در هر دو سنت در کنار رهانندهای موعود میآید. حدیثهای شیعه نیز چشم به راه کشته شدن نفسی پاک (النفس الزکیة) پیش از قیام قائماند (نک. مدخل مهدی، «نشانهها»)؛ مقایسهٔ این دو پیشروِ کشتهشده از این سایت است.
تلمود بابلی، سوکا ۵۲الف · نعمانی، کتاب الغیبة
مقایسهٔ سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریقرآنحدیث شیعه
یادداشت نویسنده: او آنان را شناخت، و آنان او را نشناختند
جملهای که این سنتها در آن شریکاند یکسویه است: یک سو میشناسد و سوی دیگر نمیشناسد. سفر پیدایش آن را دو بار میگوید («ایشان را بشناخت … لیکن ایشان او را نشناختند»، پیدایش ۴۲:۷–۸)، قرآن یک بار («او برادران را شناخت ولی آنها وی را نشناختند»، قرآن ۱۲:۵۸، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و سوگند نایب دوم همین شکل را نگه میدارد: «فیری الناس و یعرفهم، و یرونه و لا یعرفونه»، یعنی مردم را میبیند و میشناسد، و آنان او را میبینند و نمیشناسند. در عبری همان ریشهای که میگوید یوسف آنان را شناخت، میگوید که خود را بیگانه کرد، چنانکه شناختن و پنهان شدن یک کار است؛ در گزارشهای شیعه پنهان بودن پردهٔ خداست و شناختن کار امام. گزارشها بر نزدیکی تأکید میکنند: هجده روز راه تا یعقوب، گذری در بازارهایشان. در هر دو داستان، آنچه پنهان را از کسانش جدا میکند دوری نیست، ناشناختن است.
پیدایش ۴۲:۷–۸ · قرآن ۱۲:۵۸ · شیخ صدوق، کمال الدین، باب ۴۳، ح ۸؛ باب ۳۳، ح ۲۱
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
قرآنمیراث شیعهکتاب مقدس عبری
یادداشت نویسنده: آن که چشم به راه است
خوانش شیعی همانقدر که پنهان ماندن را به یوسف میدهد، انتظار را به یعقوب میدهد. شیخ صدوق مؤمنان روزگار خود را وارثان یعقوب میشمارد، که به پسری که نمیبینندش یقین دارند. یعقوبِ قرآن به پسرانش میگوید: «از رحمت خدا نومید مباشید» (قرآن ۱۲:۸۷، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و دینداری شیعی خود انتظار را عبادت میشمارد (نک. مدخل مهدی، «دعاهای انتظار»). دعای ندبه امام را پنهانی میخواند که از ما دور نشده است (من مغیّب لم یخل منا)، بیآنکه نامی از یعقوب ببرد. سفر پیدایش چنین دانشی به یعقوب نمیدهد؛ تنها اندوهی به او میدهد که چون ارابههایی را که یوسف فرستاده بود میبیند پایان مییابد: «روح پدر ایشان، یعقوب، زنده گردید» (پیدایش ۴۵:۲۷).
قرآن ۱۲:۸۷ · شیخ صدوق، کمال الدین، ج ۱، باب ۵ · دعای ندبه · پیدایش ۴۵:۲۷