دوازده شمار پسران یعقوب است و از همین رو شمار سبطهای بنیاسرائیل، و منابع دوازدههای بسیار دیگری را از آن برمیشمارند: سنگهای سینهبند کاهن اعظم، جاسوسانی که به کنعان فرستاده شدند، چشمههایی که از صخره جوشید، حواریون، و دروازههای اورشلیم نو. این پیوند را خود متنها برقرار میکنند. سفر خروج نام سبطها را بر سنگها نقش میکند، عیسی به دوازده شاگرد وعده میدهد که «به دوازده کرسی نشسته، بر دوازده سبط اسرائیل داوری خواهید نمود»، مکاشفه سبطها و حواریون را بر یک شهر مینویسد، و قرآن به هر سبط چشمهای از آنِ خودش میدهد. حدیثی در مسند احمد، از ابن مسعود، شمار جانشینان پیامبر را به شمار نقیبان بنیاسرائیل میداند. پیدایش به اسماعیل نیز دوازده رئیس وعده میدهد: ابن کثیر، به پیروی از استادش ابن تیمیه، آنان را همان دوازده جانشینِ حدیث اهل سنت دانست، و نویسندگان شیعهٔ دوازدهامامی آنان را دوازده امام میدانند.
در کنار هم
کتاب مقدس عبریقرآن
دوازده پسر یعقوب، دوازده سبط اسرائیل
سفر پیدایش در پایان سفرهای یعقوب پسران او را میشمارد: «و بنی یعقوب دوازده بودند» (پیدایش ۳۵:۲۲)، شش تن از لیه، دو تن از راحیل، و از هر کنیز دو تن (۳۵:۲۳–۲۶). یعقوب در بستر مرگ آنان را گرد میآورد، و راوی پسران را به قوم بدل میکند: «همه اینان دوازده سبط اسرائیلند، و این است آنچه پدر ایشان، بدیشان گفت و ایشان را برکت داد» (۴۹:۲۸). شمارشهای بعدی با جابهجاییهایی عدد را دوازده نگه میدارند. یعقوب پسران یوسف را به فرزندی میپذیرد: «افرایم و منسی مثل روبین و شمعون از آن من خواهند بود» (۴۸:۵). پس یوسف دو سبط میشود، و لاوی، که زمینی نمیگیرد، از سرشماری (اعداد ۱:۴۹) و از تقسیم زمین بیرون میماند (حزقیال ۴۷:۱۳، «برای یوسف دو قسمت»). قرآن از یعقوب و سبطها (الأسباط، ۲:۱۳۶) یاد میکند و دربارهٔ قوم موسی میگوید: «و قوم موسی را به دوازده سبط منشعب کردیم که هر سبطی طایفهای باشند» (۷:۱۶۰، ترجمهٔ الهی قمشهای). دربارهٔ خود پسران، نک. مدخل یعقوب و مدخلهای چند تن از پسرانش.
پیدایش ۳۵:۲۲–۲۶؛ ۴۸:۵؛ ۴۹:۲۸ · اعداد ۱:۴۹ · حزقیال ۴۷:۱۳ · قرآن ۲:۱۳۶؛ ۷:۱۶۰
کتاب مقدس عبری
دوازده رئیس اسماعیل
پیدایش به پسر دیگر ابراهیم همین شمار را میدهد. چون ابراهیم برای اسماعیل درخواست میکند، خدا پاسخ میدهد: «دوازده رئیس از وی پدید آیند، و امتی عظیم از وی بوجود آورم» (پیدایش ۱۷:۲۰)، و ادامه میدهد: «لکن عهد خود را با اسحاق استوار خواهم ساخت» (۱۷:۲۱). این وعده در فهرست پسران اسماعیل، از نبایوت تا قدمه، برآورده میشود: «اینانند پسران اسماعیل، و این است نامهای ایشان در بلدان و حلههای ایشان، دوازده امیر، حسب قبایل ایشان» (۲۵:۱۳–۱۶). واژهٔ عبری این رئیسان، نِسیئیم، همان واژهای است که سفر اعداد برای سران سبطهای اسرائیل به کار میبرد: «دوازده نفر از سروران اسرائیل، که یک نفر برای هر خاندان آبای ایشان بود» (اعداد ۱:۴۴؛ نیز ۱:۱۶؛ ۷:۲). دوازده رئیس تنها در پیدایش و خوانشهای بعدی آن آمدهاند؛ قرآن از آنان یاد نمیکند. دربارهٔ نامها و قومهای عرب که با آنان تطبیق میشوند، نک. مدخل اسماعیل، «دوازده رئیس».
پیدایش ۱۷:۱۸–۲۱؛ ۲۵:۱۲–۱۸ · اعداد ۱:۱۶، ۴۴؛ ۷:۲
کتاب مقدس عبری
سبطها در سنگ: ستونها و سینهبند
در سینا موسی مذبحی میسازد «و دوازده ستون، موافق دوازده سبط اسرائیل» (خروج ۲۴:۴). سینهبند کاهن اعظم دوازده سنگ در چهار رستهٔ سهتایی دارد (۲۸:۱۷–۲۰): «و سنگها موافق نامهای بنیاسرائیل مطابق اسامی ایشان، دوازده باشد، مثل نقش خاتم، و هر یک برای دوازده سبط موافق اسمش باشد» (۲۸:۲۱). پس «هارون نامهای بنیاسرائیل را بر سینه بند عدالت بر دل خود… به حضور خداوند بجهت یادگاری دائم بردارد» (۲۸:۲۹؛ و چنانکه فرمان داده شده بود ساخته میشود، ۳۹:۱۴). دربارهٔ جامههای کهانت و اوریم و تمیم، نک. مدخل هارون، «کاهن اعظم».
خروج ۲۴:۴؛ ۲۸:۱۵–۳۰؛ ۳۹:۸–۲۱
کتاب مقدس عبریقرآنتفسیر
دوازده مرد، از هر سبط یکی؛ دوازده نقیب
پیش از ورود به کنعان خدا به موسی میگوید: «یک نفر را از هر سبط آبای ایشان که هرکدام در میان ایشان سرور باشد، بفرستید» (اعداد ۱۳:۲)؛ موسی به یاد میآورد: «دوازده نفر از شما، یعنی یکی را از هر سبط گرفتم» (تثنیه ۱:۲۳). از این دوازده تن تنها یوشع و کالیب قوم را به پیش رفتن برمیانگیزند (اعداد ۱۴:۶–۹). قرآن در همین نقطه از پیمانی سخن میگوید: «و همانا خدا از بنی اسرائیل عهد گرفت و از میان آنها دوازده نفر بزرگ برانگیختیم… و خدا بنی اسرائیل را گفت که من با شمایم» (قرآن ۵:۱۲، ترجمهٔ الهی قمشهای). «دوازده نفر بزرگ» در اینجا برابر نقیب عربی است. چند آیه بعد، هنگامی که قوم از ورود به سرزمین مقدس سر باز میزنند، «دو نفر مرد خدا ترس … که مورد لطف خدا بودند گفتند» (۵:۲۳). مفسران اهل سنت این دوازده تن را همان جاسوسان میدانند. طبری آنان را دوازده ضامن (کفیل) معنا میکند: آنان پایبندی قوم خود به پیمان را ضمانت کردند و برای شناسایی جباران فرستاده شدند. او از مجاهد نقل میکند که از هر سبط یک تن بودند، و از قتاده نقل میکند که از هر سبط مردی گواه بر قوم خود بود. بغوی میگوید بیشترشان دل باختند و تنها دو تن به پیشروی فراخواندند، و مفسران این دو را یوشع و کالیب مینامند.
اعداد ۱۳:۱–۱۶؛ ۱۴:۶–۹ · تثنیه ۱:۲۲–۲۳ · قرآن ۵:۱۲، ۲۰–۲۶ · طبری، جامع البیان، ذیل ۵:۱۲ · بغوی، معالم التنزیل، ذیل ۵:۱۲
کتاب مقدس عبریقرآنمیدراش
دوازده چشمه
پس از آب تلخ ماره، بنیاسرائیل «به ایلیم آمدند، و در آنجا دوازده چشمه آب و هفتاد درخت خرما بود، و در آنجا نزد آب خیمه زدند» (خروج ۱۵:۲۷). دوازده چشمهٔ قرآن از سنگ میجوشد: «و (به یاد آرید) وقتی که موسی برای قوم خود طلب آب کرد، به او گفتیم: عصای خود را بر سنگ زن، پس دوازده چشمه آب از آن سنگ جوشید و هر سبطی آبشخور خود را دانست» (قرآن ۲:۶۰، ترجمهٔ الهی قمشهای؛ نیز در ۷:۱۶۰، پس از «و قوم موسی را به دوازده سبط منشعب کردیم»). صخرهٔ کتاب مقدس در بیابان آب میدهد اما شماری در کار نیست (خروج ۱۷:۶؛ اعداد ۲۰:۱۱). در خوانش یهودی، عددهای ایلیم عددهای قوماند. راشی، به پیروی از مخیلتا، دربارهٔ دوازده چشمه میگوید: «به شمار دوازده سبط اسرائیل برایشان آماده بود»، و دربارهٔ هفتاد درخت خرما: «به شمار هفتاد پیر».
خروج ۱۵:۲۷؛ ۱۷:۶ · اعداد ۲۰:۱۱ · قرآن ۲:۶۰؛ ۷:۱۶۰ · راشی بر خروج ۱۵:۲۷ (از مخیلتا)
عهد جدید
دوازده حواری
انجیلها همداستاناند که عیسی از میان شاگردانش دوازده تن را برگزید: «و دوازده نفر را مقرر فرمود تا همراه او باشند و تا ایشان را بجهت وعظ نمودن بفرستد» (مرقس ۳:۱۴)؛ «دوازده نفر از ایشان را انتخاب کرده، ایشان را نیز رسول خواند» (لوقا ۶:۱۳). متی نام آنان را میآورد («و نامهای دوازده رسول این است»، متی ۱۰:۲–۴)، و در روایت او عیسی نخست تنها به سوی اسرائیل میفرستدشان: «این دوازده را عیسی فرستاده… بلکه نزد گوسفندان گم شده اسرائیل بروید» (۱۰:۵–۶). عیسی شمار آنان را به سبطها پیوند میدهد: «شما نیز به دوازده کرسی نشسته، بر دوازده سبط اسرائیل داوری خواهید نمود» (۱۹:۲۸؛ قس. لوقا ۲۲:۳۰). پس از مرگ یهودای اسخریوطی، آن یازده تن جای او را پر میکنند. آنان به مزمور استناد میکنند، «نظارتش را دیگری ضبط نماید»، و قرعه میافکنند: «قرعه به نام متیاس برآمد و او با یازده رسول محسوب گشت» (اعمال رسولان ۱:۲۰، ۲۶). دربارهٔ عیسی و دوازده تن در روایت انجیلها، نک. مدخل عیسی.
مرقس ۳:۱۳–۱۹ · لوقا ۶:۱۲–۱۶؛ ۲۲:۳۰ · متی ۱۰:۱–۶؛ ۱۹:۲۸ · اعمال رسولان ۱:۱۵–۲۶
عهد جدید
مکاشفه: سبطها، حواریون و شهر
مکاشفه دوازدهها را در یک رؤیا گرد میآورد. از هر سبط دوازده هزار تن مهر میشوند، «از سبط یهودا دوازده هزار مهر شدند…»، و در مجموع صد و چهل و چهار هزار تن (مکاشفه ۷:۴–۸). زنی ظاهر میشود و «بر سرش تاجی از دوازده ستاره است» (۱۲:۱). اورشلیم نو «دوازده دروازه دارد و بر سر دروازهها دوازده فرشته و اسمها بر ایشان مرقوم است که نامهای دوازده سبط بنیاسرائیل باشد» (۲۱:۱۲)، و «دیوار شهر دوازده اساس دارد و بر آنها دوازده اسم دوازده رسول بره است» (۲۱:۱۴). «دوازده دروازه، دوازده مروارید بود» (۲۱:۲۱)، و در کنار نهر «درخت حیات» است «که دوازده میوه میآورد یعنی هر ماه میوه خود را میدهد» (۲۲:۲). فهرست سبطها در مکاشفه دان را ندارد؛ نک. مدخل دان، «سبط غایب».
مکاشفه ۷:۴–۸؛ ۱۲:۱؛ ۲۱:۹–۲۱؛ ۲۲:۲
حدیث اهل سنت
حدیث دوازده جانشین
بخاری و مسلم از جابر بن سمره روایت میکنند که پیامبر از دوازده فرمانروا سخن گفت. جابر کلمهای را نشنید، و پدرش به او گفت که پیامبر گفته است: «كُلُّهُمْ مِنْ قُرَيْشٍ»، یعنی همه از قریشاند. عبارت روایتها متفاوت است:
- بخاری: دوازده امیر مسلمان خواهند بود (يكون اثنا عشر أميرا؛ بخاری ۷۲۲۲)؛
- مسلم: کار مردم تا هنگامی که دوازده مرد بر آنان فرمان رانند به سامان پیش میرود (مسلم ۱۸۲۱ب)، و اسلام تا آمدن دوازده خلیفه پیروز و ارجمند میماند (لا يزال الإسلام عزيزا إلى اثني عشر خليفة؛ ۱۸۲۱د)؛
- ابوداود روایتی دارد که در آن امت زیر فرمان آنان یکپارچه است.
هیچیک از این روایتها در دو صحیح دوازده تن را با چیزی مقایسه نمیکند. دربارهٔ خوانشهای این حدیث، نک. مدخل مهدی، «دوازده جانشین»، و «چه کسی این پیوند را برقرار میکند» در ادامه.
صحیح بخاری ۷۲۲۲–۷۲۲۳ (کتاب الاحکام) · صحیح مسلم ۱۸۲۱ (کتاب الامارة) · سنن ابی داود (کتاب المهدی)
حدیث اهل سنتقرآن
به شمار نقیبان بنیاسرائیل
یک روایت همان مقایسهای را در بر دارد که کارت از آن سخن میگوید. در مسند احمد، به نقل مسروق، ابن مسعود به آنان قرآن میآموخت و مردی از او پرسید: آیا از پیامبر پرسیدهاید این امت چند خلیفه خواهد داشت (كم تملك هذه الأمة من خليفة)؟ ابن مسعود گفت آری، پرسیدهایم، و پیامبر پاسخ داده است: دوازده، به شمار نقیبان بنیاسرائیل (اثنا عشر، كعدة نقباء بني إسرائيل؛ مسند احمد ۳۷۸۱). روایتی دیگر، از طریق ابوعقیل، بیذکر عدد میگوید: به شمار نقیبان بنیاسرائیل (۳۸۵۹). نقیبان، نقباء، همان دوازده نقیب قرآن ۵:۱۲اند. این گزارش در مجموعههای شیعه نیز آمده است (نک. «در نگاه شیعه» در ادامه). دربارهٔ درجهٔ اعتبار آن، نک. «چه کسی این پیوند را برقرار میکند».
مسند احمد ۳۷۸۱، ۳۸۵۹ (مسند عبدالله بن مسعود) · قرآن ۵:۱۲
حدیث شیعه
دوازده امام در منابع شیعه
مجموعههای شیعهٔ دوازدهامامی نام دوازده تن را میآورند. الکافیِ کلینی بابی دربارهٔ دوازده تن و نص بر امامت آنان دارد (باب ما جاء في الاثني عشر والنص عليهم). مشهورترین گزارش آن حدیث لوح (لوح) است: جابر بن عبدالله انصاری در دست فاطمه لوحی دید که از سوی خدا برای پیامبر فرستاده شده بود، و از آن نسخه برداشت. در آن لوح خدا میگوید برای هر پیامبری وصیی قرار داده است، سپس علی و امامان پس از او را نام میبرد و با قائم به پایان میرساند. در گزارشی کوتاهتر جابر دوازده نام را بر لوحی میشمارد، و آخرینشان قائم است. شیخ صدوق آن را در کمال الدین و، با هشت سند، در عیون اخبار الرضا آورده است، و نعمانی و شیخ طوسی آن را در کتابهای خود دربارهٔ غیبت گنجاندهاند. نک. مدخل فاطمه («مصحف فاطمه و لوح»)، مدخل علی («علی در نگاه شیعه») و مدخل مهدی.
کلینی، الکافی ۱:۵۲۷–۵۲۸ (کتاب الحجة) · شیخ صدوق، کمال الدین · شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا ۱:۴۰ به بعد · نعمانی، الغیبة · شیخ طوسی، الغیبة · ویکیشیعه، «Hadith al-Lawh»
چه کسی این پیوند را برقرار میکند
کتاب مقدس عبری
کتاب مقدس عبری: هر دوازده به شمار سبطها
نخستین منابعی که یک دوازده را به دوازدهٔ دیگر پیوند میدهند خود متنهای کتاب مقدساند، و دلیل هر شمارش را هم میگویند: ستونهای سینا «موافق دوازده سبط اسرائیل» است (خروج ۲۴:۴)، و سنگهای سینهبند «برای دوازده سبط» (۲۸:۲۱). مردان یوشع «دوازده سنگ از میان اردن… موافق شماره اسباط بنیاسرائیل» برمیدارند (یوشع ۴:۸؛ نک. مدخل یوشع، «اردن و اریحا»). ایلیا مذبح کرمل را از نو میسازد و «موافق شماره اسباط بنی یعقوب… دوازده سنگ» برمیگیرد (اول پادشاهان ۱۸:۳۱؛ نک. مدخل الیاس (ایلیا)، «کوه کرمل»). یکی از دوازدهها به جای سبطها به تقویم بسته است: «سلیمان دوازده وکیل بر تمامی اسرائیل داشت… که هریک از ایشان یک ماه در سال تدارک میدیدند» (اول پادشاهان ۴:۷).
خروج ۲۴:۴؛ ۲۸:۲۱ · یوشع ۴:۱–۹ · اول پادشاهان ۴:۷؛ ۱۸:۳۱
عهد جدیدتاریخ
عهد جدید: دوازده حواری برای دوازده سبط
سخن عیسی دربارهٔ دوازده کرسی (متی ۱۹:۲۸؛ لوقا ۲۲:۳۰) حواریون را مستقیم به سبطها پیوند میدهد، و مکاشفه این دو دوازده را بر یک شهر مینشاند: سبطها را بر دروازههایش و حواریون را بر بنیادهایش (مکاشفه ۲۱:۱۲–۱۴). نامهٔ یعقوب خطاب به «دوازده سبط که پراکنده هستند» است (یعقوب ۱:۱)، و پولس در برابر اغریپاس از امیدی سخن میگوید که «دوازده سبط ما… محض امید تحصیل همین وعده» عبادت میکنند (اعمال رسولان ۲۶:۷). در اعمال رسولان، شمار دوازده باید پیش از پنطیکاست دوباره کامل شود (اعمال رسولان ۱:۱۵–۲۶). مورخان جدید بهطور گسترده پذیرفتهاند که عیسی دوازده تن را برگزید. ا. پ. سندرز فراخواندن دوازده تن را از واقعیتهای تقریباً قطعی دربارهٔ او میشمارد و آن را در چارچوب امید یهودیان به احیای اسرائیل میخواند، امیدی که در آن سبطها دوباره گرد آورده میشدند.
متی ۱۹:۲۸ · لوقا ۲۲:۳۰ · مکاشفه ۲۱:۱۲–۱۴ · یعقوب ۱:۱ · اعمال رسولان ۱:۱۵–۲۶؛ ۲۶:۷ · ا. پ. سندرز، Jesus and Judaism (۱۹۸۵)
حدیث اهل سنتمیراث اهل سنت
حدیث نقیبان در نگاه اهل سنت
تنها حدیثی که جانشینان را به نقیبان اسرائیل تشبیه میکند حدیث ابن مسعود است، و ناقدان اهل سنت دربارهٔ سند آن اختلاف دارند. هر دو سند آن در مسند از مجالد بن سعید، از شعبی، از مسروق میگذرد:
- هیثمی یادآور میشود که نسائی مجالد را ثقه میدانست و بیشتر ناقدان او را تضعیف کردهاند، و دیگر راویان ثقهاند (مجمع الزوائد ۵:۱۹۰)؛
- بزار برای آن سندی بهتر از این از ابن مسعود نمیشناخت، هرچند به نقد مجالد اشاره میکند؛
- ابن حجر سند آن را حسن خواند (فتح الباری ۱۳:۲۱۲)؛
- حاشیههای چاپهای جدید مسند آن را به سبب مجالد ضعیف میدانند (إسناده ضعيف لضعف مجالد)، و روایت دوم را به سبب ابوعقیل نیز؛
- احمد شاکر، در چاپ خود از مسند، به نقل نویسندهای شیعه، سید کاظم طباطبایی، سند را صحیح دانسته است؛ یادداشت او برای این مدخل دیده نشد.
ابویعلی، بزار و طبرانی نیز آن را روایت کردهاند. معنای دوازده، بیآن مقایسه، بر حدیث جابر بن سمره استوار است، که بخاری و مسلم هر دو آن را آوردهاند.
مسند احمد ۳۷۸۱، ۳۸۵۹، با حاشیههای مصححان · هیثمی، مجمع الزوائد ۵:۱۹۰ · بزار، المسند · ابن حجر، فتح الباری ۱۳:۲۱۲ (ذیل بخاری ۷۲۲۲) · س. ک. طباطبایی، «Glimpses of Shiism in the Musnad of Ibn Hanbal»، Message of Thaqalayn 6:2 (۲۰۰۱؛ al-Islam.org)، به نقل از احمد شاکر
میراث اهل سنتتفسیرتاریخ
عقبه: دوازده نقیب، همانند حواریون عیسی
سیرهٔ پیامبر همین پیوند را به گزینش خود پیامبر بازمیگرداند. در بیعت دوم عقبه، پیش از هجرت، او از مردان مدینه خواست دوازده نقیب (نقیب) از میان خود برگزینند تا پاسخگوی قوم خود باشند. نُه تن از خزرج و سه تن از اوس برگزیده شدند. ابن اسحاق، در تحریر ابن هشام، گزارش میکند که پیامبر به آنان گفت: شما ضامن قوم خود هستید، همانگونه که حواریون عیسی بن مریم در برابر او ضامن بودند (ككفالة الحواريين لعيسى بن مريم؛ به ترجمهٔ انگلیسی گ. س. رینولدز). مفسران این شمار را به موسی پیوند میدهند. قرطبی، ذیل قرآن ۵:۱۲، میگوید پیامبر دوازده تن از آن هفتاد تن را برگزید و آنان را به پیروی از موسی نقباء نامید (اقتداءً بموسى). ابن کثیر در همان موضع دوازده نقیب عقبه را کنار نقیبان موسی مینهد. گابریل سعید رینولدز روایت عقبه را یکی از همانندیهای محمد و عیسی در سیره میداند: «آن دوازده حواری، رسولان محمدند.»
ابن هشام، السیرة النبویة (عقبهٔ دوم)، از ابن اسحاق؛ ترجمهٔ گیوم، ص ۲۰۱–۲۰۴ · قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ذیل ۵:۱۲ · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل ۵:۱۲ · گ. س. رینولدز، «The Qurʾān and the apostles of Jesus» (BSOAS 76، ۲۰۱۳)
تفسیرمیراث اهل سنت
دوازدهٔ اسماعیل و دوازده جانشین: ابن تیمیه و ابن کثیر
کهنترین منبعی که در تهیهٔ این مدخل یافت شد و پیدایش ۱۷:۲۰ را کنار حدیث مینهد، منبعی از اهل سنت است. ابن کثیر (درگذشت ۱۳۷۳ م.)، ذیل قرآن ۵:۱۲، حدیث جابر بن سمره را بشارت به دوازده خلیفهٔ صالح میخواند (البشارة بوجود اثني عشر خليفة صالحا)، و لازم نیست این خلیفگان پیاپی بیایند. او میافزاید که در تورات بشارتی دربارهٔ اسماعیل هست: خدا از صلب او دوازده بزرگ برمیانگیزد (وأن الله يقيم من صلبه اثني عشر عظيما). او در البدایة و النهایة از استادش ابن تیمیه (درگذشت ۱۳۲۸ م.) نقل میکند: اینان همان دوازده تنیاند که حدیث جابر از آنان خبر داده است، و در میان امت پراکنده خواهند بود. به گفتهٔ ابن تیمیه، بسیاری از یهودیانی که مسلمان شده بودند به خطا پنداشتند اینان همان کسانیاند که فرقهٔ رافضه به آنان فرا میخواند، و از آنان پیروی کردند (وغلط كثير ممن تشرف بالإسلام من اليهود فظنوا أنهم الذين تدعو إليهم فرقة الرافضة فاتبعوهم). رافضه نامی خصمانه است که اهل سنت بر شیعهٔ دوازدهامامی نهادهاند. ابن کثیر در تفسیر، ذیل ۵:۱۲، ماجرا را وارونه بازمیگوید: برخی از یهودیانِ مسلمانشده، چون گروهی از شیعه با آنان همراه شدند، از سوی ایشان به این گمان افکنده شدند که اینان همان دوازده اماماند (يوهمونهم أنهم الأئمة الاثنا عشر)، و بسیاری از آنان شیعه شدند. هر دو، گزارشهایی از اهل سنتاند حاکی از آنکه تا آغاز قرن چهاردهم میلادی این آیه را به دوازده امام تعبیر میکردند؛ اینها سخن خودِ کسانی نیست که آیه را چنین میخواندند.
ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل ۵:۱۲ · ابن کثیر، البدایة و النهایة ۶:۲۴۹–۲۵۰، به نقل از ابن تیمیه · پیدایش ۱۷:۲۰
میراث شیعهتاریخ
پیدایش ۱۷:۲۰ در نوشتههای شیعی جدید
نویسندگان دوازدهامامی در دورهٔ جدید این خوانش را از آنِ خود میکنند. سید مرتضی عسکری (درگذشت ۲۰۰۷ م.)، در کتابی دربارهٔ دوازده جانشین، پیدایش ۱۷ را وعدهای میداند که اسماعیل «دوازده پیشوا پدید خواهد آورد»، آنان را همان امامان میشمارد، و برای تأیید از ابن کثیر و ابن تیمیه نقل میکند. پژوهشی در مجلهای ایرانی دربارهٔ امامت از متن عبری پیدایش ۱۷:۱۸–۲۰ استدلال میکند. نویسنده اصطلاحی از آیهٔ ۲۰ را (که در چکیدهٔ مقاله «ربی» آمده است) با مفهوم امام در شیعه مقایسه میکند، مِئود مِئود را اشاره به محمد میگیرد، و نامهای پسران اسماعیل در پیدایش ۲۵:۱۳–۱۵ را با برخی از نامهای امامان تطبیق میدهد. خوانندگان مسلمانِ پیشین عبارت دیگری از این آیه را نشانهٔ محمد گرفته بودند: سموأل مغربی، نومسلمانی از یهودیان در قرن دوازدهم میلادی، با حساب ابجد (گماتریا) نام او را در بِمِئود مِئود، یعنی «بسیار بسیار»، یافت (Encyclopaedia Judaica).
م. عسکری، The Twelve Successors of the Holy Prophet (al-Islam.org، «The Twelve Imams in the Old Testament») · مقالهای در مجلهای ایرانی دربارهٔ پیدایش ۱۷:۱۸–۲۰ و امامت (jep.emamat.ir، مقالهٔ ۵۹۹۰۶) · Encyclopaedia Judaica، «Samauʾal ben Judah ibn ʿAbbās al-Maghribī»
حدیث شیعهمیراث شیعه
در نگاه شیعه
عالمان شیعه بر آناند که تنها دوازده امام با حدیث دوازده جانشین سازگارند: دوازده تناند، همه از قریش، و در روایتهایی که میگویند دین با آنان پایدار میماند، تا پایان روزگار ادامه دارند (نک. مدخل مهدی). مجموعههای شیعه گزارشهایی دارند که امامان پس از پیامبر دوازدهاند، به شمار نقیبان بنیاسرائیل؛ از جملهٔ این مجموعهها الخصال شیخ صدوق، الغیبهٔ نعمانی و کفایة الاثرِ خزاز قمی است، کتابی دربارهٔ نصهای مربوط به دوازده امام. طباطبایی در المیزان نقباء قرآن ۵:۱۲ را به صاحبان امر (اولو الامر) همانند میکند، یعنی مرجع مردم در دین و در کارهای دنیا. عالمان شیعه حدیث لوح را نیز با نظر به طریقهای فراوانش میسنجند. ویکیشیعه آن را از حدیثهای مشهور متواتر میشمارد، و حر عاملی میگوید متنهای آن با سندهای بسیار فراوان رسیده است. عالمان رجال دربارهٔ یکی از راویان سند کلینی، عبدالرحمن بن سالم، اختلاف دارند؛ بنا بر اصول کسانی که او را میپذیرند، سند صحیح است.
شیخ صدوق، الخصال · نعمانی، الغیبة · خزاز قمی، کفایة الاثر · طباطبایی، المیزان، ذیل ۵:۱۲ · ویکیشیعه (عربی)، «نقباء بنیاسرائیل»؛ «حدیث اللوح»
میدراشمیراث یهودی
دوازدهٔ اسماعیل و دوازدهٔ یعقوب در تفسیر یهودی
سنت یهودی نیز پیدایش ۱۷:۲۰ را کنار سبطها مینهد، و این دو دوازده را جدا از هم میخواند. راشی، به نقل از برشیت ربا ۴۷:۵، با واژهٔ نِسیئیم بازی میکند، که معنای ابرهای بارانزا نیز دارد: «مانند ابرها ناپدید خواهند شد، چنانکه (امثال ۲۵:۱۴): ابرها (נְשִׂיאִים) و باد». میدراشی در تنحوما، ذیل «همه اینان دوازده سبط اسرائیلند» (پیدایش ۴۹:۲۸)، دوازده را در ساختار آفرینش مییابد: دوازده ساعت روز و دوازده ساعت شب، دوازده ماه، دوازده برج (مزالوت)، دوازده سنگ سینهبند. این میدراش «دوازده رئیس از وی پدید آیند» را دربارهٔ اسماعیل میآورد و دوازدهٔ اسماعیل را کنار دوازدهٔ یعقوب مینهد: هر دو همان عددیاند که جهان بر آن سامان یافته است. یوسفوس، در قرن اول م.، به دوازده معنایی تقویمی میدهد. به گفتهٔ او، دوازده نان تقدمه «نشانهٔ سال بود، که به همین شمار ماه تقسیم میشود» (آثار باستانی یهود ۳.۱۸۲)، و سنگهای سینهبند را میتوان «ماهها» یا «برجهای آن دایرهای که یونانیان منطقةالبروج مینامند» دانست (۳.۱۸۶).
راشی بر پیدایش ۱۷:۲۰ · برشیت ربا ۴۷:۵ · میدراش تنحوما و تنحوما (نسخهٔ بوبر)، ویحی، ذیل پیدایش ۴۹:۲۸ · یوسفوس، آثار باستانی یهود ۳.۱۸۲، ۱۸۶ (ترجمهٔ ویستون)
کتاب مقدس عبریتلمودنوشتههای منسوب (سودپیگرافا)
هفتاد و دو پیر، از هر سبط شش تن
جملهٔ دوم کارت بر تقسیم به دوازده استوار است. در سفر اعداد موسی «هفتاد نفر از مشایخ بنیاسرائیل» را گرد میآورد (اعداد ۱۱:۱۶)، و دو تن از آنان، الداد و میداد، که «نامهای ایشان در ثبت بود، لیکن نزد خیمه نیامده»، در لشکرگاه نبوت میکنند (۱۱:۲۶). تلمود بازمیگوید که موسی چگونه آنان را برگزید تا به هیچ سبطی کملطفی نشود: «از [هر سبط] شش مرد برگزید و هفتاد و دو برگه آورد، بر هفتاد برگه واژهٔ ‹پیر› را نوشت و دو برگهٔ دیگر را سفید گذاشت» (سنهدرین ۱۷الف، ترجمهٔ انگلیسی سونسینو). در نامهٔ آریستیاس (قرن دوم پ.م.) پادشاه از کاهن اعظم مترجمانی برای شریعت میخواهد و از او میخواهد «پیرانی با زندگی نمونه… از هر سبط شش تن» برگزیند (بند ۳۹؛ نیز بند ۳۲)، و آنان کار خود را در هفتاد و دو روز به پایان میبرند (بند ۳۰۷). هر دو منبع یهودیاند: «سنت متأخرتر» در کارت، سنت یهودی است. خود عدد هفتاد و دو، همراه با هفتاد و دو تنِ لوقا و یاران حسین، کارت خود را دارد: نک. «هفتاد و دو».
اعداد ۱۱:۱۶–۲۹ · تلمود بابلی، سنهدرین ۱۷الف · نامهٔ آریستیاس ۳۲، ۳۹، ۳۰۷ (ترجمهٔ ر. ج. ه. شات)
تفاوتها
کتاب مقدس عبریعهد جدیدتفسیرحدیث شیعه
یک قوم، یک جمع، یک تبار
این دوازدهها از یک گونه نیستند. سبطها قومیاند از نسل دوازده برادر، و رئیسان اسماعیل نیز پسران او و قومهاییاند که به نامشان خوانده شدند (پیدایش ۲۵:۱۶). حواریون جمعیاند برگزیده از میان شاگردان بسیار، بی هیچ پیوند خونی. دوازده جانشینِ اهل سنت فرمانروایانیاند پراکنده در تاریخ امت، و در خوانش ابن کثیر و ابن تیمیه حتی پیاپی هم نیستند. دوازده امام یک رشتهٔ نسباند، و بنا بر باور شیعه هر یک را امام پیشین تعیین کرده است. حدیث نقیبان جانشینان را با نقباء مقایسه میکند، یعنی دوازده مرد از یک نسل که بر دوازده سبط گماشته شدند، نه با خود سبطها.
پیدایش ۲۵:۱۳–۱۶ · لوقا ۶:۱۳ · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل ۵:۱۲ · کلینی، الکافی، ج ۱ (کتاب الحجة)
قرآنتفسیرتاریخ
کتاب مقدس و حدیث
در کتاب مقدس، دوازده سبط و دوازده حواری شمارهاییاند که خود متن مقدس میآورد. در قرآن دوازده از آنِ اسرائیل است، در چشمهها، سبطها و نقیبان (۲:۶۰؛ ۵:۱۲؛ ۷:۱۶۰)، و از آنِ سال (۹:۳۶). دوازده جانشین در حدیث آمدهاند، نه در قرآن، و دوازده امام را حدیث شیعه نام میبرد. قرآن از شاگردان عیسی، الحواریون، سخن میگوید (۳:۵۲؛ ۵:۱۱۱–۱۱۲؛ ۶۱:۱۴) بیآنکه شمارشان را بگوید. رینولدز یادآور میشود که «بیشتر مفسران نیز گزارش میکنند که عیسی دوازده حواری داشت، عددی که هرگز در قرآن نیامده است». به گفتهٔ رینولدز، محمد عبده از گمانهزنی خودداری کرد و گفت دربارهٔ شمار آنان گمانه نمیزند، زیرا قرآن آن را معین نکرده است.
قرآن ۲:۶۰؛ ۳:۵۲؛ ۵:۱۲، ۱۱۱–۱۱۲؛ ۷:۱۶۰؛ ۹:۳۶؛ ۶۱:۱۴ · گ. س. رینولدز، «The Qurʾān and the apostles of Jesus» (BSOAS 76، ۲۰۱۳) · محمد عبده، تفسیر القرآن الحکیم (المنار)، به نقل رینولدز
میراث اهل سنتمیراث شیعه
دوازده جانشین کیاناند؟
عالمان اهل سنت همداستاناند که حدیث صحیح است، و در اینکه مقصود از آن کیست اختلاف دارند:
- ابن کثیر: خلیفگانی صالح، نه لزوماً پیاپی. چهار خلیفهٔ نخست، عمر بن عبدالعزیز و برخی از عباسیان از آناناند، و احتمالاً مهدی.
- سیوطی، در تاریخ الخلفاء: ابوبکر، عمر، عثمان، علی، حسن بن علی، معاویه، عبدالله بن زبیر و عمر بن عبدالعزیز؛ شاید دو خلیفهٔ عباسی، مهتدی و ظاهر؛ و دو تن که هنوز چشم به راهشاناند و یکی از آنان مهدی است.
- قاضی عیاض، و به پیروی از او ابن حجر: فرمانروایانی که امت در روزگارشان یکپارچه ماند، فهرستی که در میان امویان تا ولید بن یزید پیش میرود.
- قسطلانی و دیگران فهرستهای دیگری پیشنهاد میکنند.
عالمان شیعهٔ دوازدهامامی بر آناند که تنها دوازده امام با این حدیث سازگارند. خلفای پیش از امویان کمتر از دوازده تن بودند، و خلفای پس از آنان بیش از دوازده تن و همه دادگر نبودند؛ قندوزیِ حنفی بر این اشکالها پای فشرد. ابن کثیر نیز به نوبهٔ خود خوانش شیعه را رد میکند. دربارهٔ این بحث، و دربارهٔ آن دسته از اهل سنت که امام دوازدهم را پذیرفتند، نک. مدخل مهدی.
ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل ۵:۱۲ · سیوطی، تاریخ الخلفاء (مقدمه) · ابن حجر، فتح الباری، ج ۱۳ (ذیل بخاری ۷۲۲۲) · قندوزی، ینابیع المودة · ویکیشیعه، «Hadith of Twelve Caliphs» · ویکیپدیا، «Hadith of the twelve successors»
کتاب مقدس عبریمیدراشعهد جدیدتاریخ
کامل نگه داشتن عدد
هر یک از این دوازدهها، با وجود تغییر نامها، در دوازده نگه داشته میشود. با دو سبط شدن یوسف، لاوی از شمار تقسیم زمین بیرون میرود (اعداد ۱:۴۹؛ حزقیال ۴۷:۱۳). در تنحوما، ربی یوحانان میپرسد چگونه سبطها دوازدهاند، حال آنکه افرایم و منسی شمار را به چهارده میرسانند، و شمار را با جایگاه لاوی در میان سبطها سازگار میکند. دوازده سبط مکاشفه دان و افرایم را ندارند و لاوی، یوسف و منسی را میشمارند (مکاشفه ۷:۵–۸). فهرستهای حواریون در یک نام اختلاف دارند: تدی در متی و مرقس، «یهودا برادر یعقوب» در لوقا و اعمال رسولان (متی ۱۰:۳؛ لوقا ۶:۱۶؛ اعمال رسولان ۱:۱۳)، و متیاس جای یهودای اسخریوطی را میگیرد. دربارهٔ شیعه، مورخان بر آناند که خود عدد دوازده تنها به مرور زمان تثبیت شد؛ عالمان دوازدهامامی بر آناند که این عدد، چنانکه گزارشهای پیشگفته میگویند، از زمان پیامبر معلوم بوده است. نوبختی از گروههای بسیاری خبر میدهد که پس از درگذشت حسن عسکری پدید آمدند، و اسماعیلیه و زیدیه امامان خود را به گونهای دیگر میشمارند (نک. مدخلهای حسن عسکری و مهدی). حسین مدرسی استدلال میکند که حدیث دوازده از روزگار خلافت هشام بن عبدالملک (۷۲۴–۷۴۳ م.) رواج داشت، مدتها پیش از آنکه این رشته بسته شود.
اعداد ۱:۴۹ · حزقیال ۴۷:۱۳ · میدراش تنحوما (نسخهٔ بوبر)، ویحی · مکاشفه ۷:۵–۸ · متی ۱۰:۲–۴؛ لوقا ۶:۱۴–۱۶؛ اعمال رسولان ۱:۱۳، ۲۶ · نوبختی، فرق الشیعة · ح. مدرسی، Crisis and Consolidation (۱۹۹۳)؛ ا. کلبرگ، «From Imāmiyya to Ithnā-ʿashariyya» (BSOAS 39، ۱۹۷۶)
کتاب مقدس عبریمیدراشمیراث اهل سنتمیراث شیعه
رئیسان اسماعیل در پیدایش
در پیدایش، دوازده رئیس برآورده شدن وعدهای به خود اسماعیلاند. نامشان آمده است، سران قومهایند، و «از حویله تا شور» ساکناند (پیدایش ۲۵:۱۸)، و عهد به اسحاق میرسد (۱۷:۲۱). تفسیر یهودی آنان را برکتی میخواند که محو میشود، «مانند ابرها» (راشی). نویسندگان اهل سنت و شیعه که این آیه را میآورند آن را وعدهای میخوانند که از پسران اسماعیل فراتر میرود و به امت پیامبر میرسد: نزد ابن تیمیه دوازده خلیفه، و نزد نومسلمانانی که او از آنان خبر میدهد و نزد نویسندگان شیعی جدید، دوازده امام. دربارهٔ نگاه گستردهتر پیدایش و ربیها به اسماعیل، نک. مدخل اسماعیل، «برگزیده یا کنار گذاشته؟».
پیدایش ۱۷:۲۰–۲۱؛ ۲۵:۱۲–۱۸ · راشی بر پیدایش ۱۷:۲۰ · ابن کثیر، البدایة و النهایة ۶:۲۴۹–۲۵۰
همانندیهای دیگر
قرآنحدیث اهل سنتمیراث یهودیعهد جدیدحدیث شیعه
دوازده ماه
قرآن سال را دوازده ماه میداند: «همانا عدد ماههای سال نزد خدا در کتاب … خدا دوازده ماه است از آن روزی که خدا آسمان و زمین را بیافرید و از آن دوازده ماه چهار ماه ماههای حرام است» (قرآن ۹:۳۶، ترجمهٔ الهی قمشهای). در خطبهٔ حجةالوداع، به روایت بخاری، پیامبر میگوید زمان به هیئت نخستین خود بازگشته است و سال دوازده ماه است که چهار ماه آن حرام است (السنة اثنا عشر شهرا؛ بخاری ۴۶۶۲). یوسفوس دوازده نان تقدمه را نشانهٔ ماهها میداند، و درخت حیات در مکاشفه «هر ماه میوه خود را میدهد» (۲۲:۲). گزارشی شیعی در الغیبهٔ نعمانی، از ابوحمزهٔ ثمالی، ماههای آیهٔ ۹:۳۶ را امامان میخواند، و چهار ماه حرام را چهار امامی که علی نام دارند: خود علی، علی بن حسین، علی بن موسی و علی بن محمد.
قرآن ۹:۳۶ · صحیح بخاری ۴۶۶۲ · یوسفوس، آثار باستانی یهود ۳.۱۸۲ · مکاشفه ۲۲:۲ · نعمانی، الغیبة (در ل. صافی گلپایگانی، Selected Narrations about the Twelfth Imam، ج ۲، بند ۱۳)
کتاب مقدس عبریقرآنعهد جدید
یازده ستاره، و تاجی از دوازده
خواب یوسف در هر دو کتاب آمده است. در پیدایش: «آفتاب و ماه و یازده ستاره مرا سجده کردند» (پیدایش ۳۷:۹). در قرآن: «ای پدر در عالم رؤیا دیدم که یازده ستاره و خورشید و ماه مرا سجده میکردند» (قرآن ۱۲:۴، ترجمهٔ الهی قمشهای). برادران، همراه یوسف، دوازده تناند؛ در مصر میگویند: «غلامانت دوازده برادرند، پسران یک مرد» (پیدایش ۴۲:۱۳). زن مکاشفه «تاجی از دوازده ستاره» بر سر دارد (مکاشفه ۱۲:۱). دربارهٔ خواب یوسف، نک. مدخل یوسف.
پیدایش ۳۷:۹؛ ۴۲:۱۳ · قرآن ۱۲:۴ · مکاشفه ۱۲:۱
کتاب مقدس عبری
دوازدههای دیگر در تاریخ اسرائیل
کتاب مقدس عبری بارها به شمار سبطها بازمیگردد:
- دوازده عصا، یکی برای خاندان هر سرور، که عصای هارون در میان آنها شکوفه میآورد (اعداد ۱۷:۲–۸)؛
- دریاچهٔ مفرغین معبد سلیمان، که «بر دوازده گاو قایم بود» (اول پادشاهان ۷:۲۵)؛
- اخیای نبی، که جامهٔ تازهٔ خود را «به دوازده قسمت» پاره میکند و ده قسمت را به یربعام میدهد تا تقسیم مملکت را نشان دهد (اول پادشاهان ۱۱:۳۰–۳۱)؛
- الیشع، که «دوازده جفت گاو پیش وی و خودش با جفت دوازدهم» شیار میکرد، هنگامی که ایلیا ردای خود را بر او انداخت (اول پادشاهان ۱۹:۱۹).
اعداد ۱۷:۱–۸ · اول پادشاهان ۷:۲۵؛ ۱۱:۲۹–۳۱؛ ۱۹:۱۹
کتاب مقدس عبریعهد جدید
سینهبند و بنیادهای شهر
دوازده سنگ بنیاد شهر در مکاشفه (مکاشفه ۲۱:۱۹–۲۰) و دوازده سنگ سینهبند (خروج ۲۸:۱۷–۲۰) در ترجمهٔ انگلیسی کینگ جیمز هفت نام مشترک دارند: یشم، یاقوت کبود، زمرد، عقیق سرخ، طوپاز، بریل و جمشت. بر سینهبند، سنگها نام سبطها را دارند؛ در شهر، بنیادها نام حواریون را (۲۱:۱۴). این تطابق ناقص است: کلسدونی، عقیق سلیمانی، کریزولیت، کریزوپراز و آسمانجونی در آن ترجمه بر سینهبند نیستند. ترجمهٔ قدیم فارسی این سنگها را به نامهای دیگری میخواند، و در آن پنج نام مشترک است: یشم، یاقوت کبود، عقیق سفید، زمرد و زبرجد.
خروج ۲۸:۱۷–۲۱ · مکاشفه ۲۱:۱۴، ۱۹–۲۰
آبای کلیسا
آگوستین: سه بار چهار
آگوستین (درگذشت ۴۳۰ م.) دوازده کرسی متی ۱۹:۲۸ را با چهار سوی جهان و تثلیث توضیح میدهد. به گفتهٔ او قدیسان از هر چهار سو، شرق و غرب و جنوب و شمال، با ایمان به تثلیث فراخوانده میشوند: «چون سه بار چهار دوازده است، درمییابید که چرا قدیسان از آنِ همهٔ جهاناند.» در خوانش او دوازده سبطی که آنان داوری میکنند همهٔ اسرائیلاند، که از همهجا گرد آمدهاند.
آگوستین، Expositions on the Psalms (NPNF، Psalm L)، ۱۰ · متی ۱۹:۲۸
میراث مسیحی
دوازده بند اعتقادنامه
افسانهای متأخر در غرب برای اعتقادنامهٔ رسولان دوازده بند قائل شد و هر بند را ساختهٔ یکی از حواریون دانست. این باور که حواریون اعتقادنامه را ساختند تا حدود ۳۹۰ م. رواج یافته بود و در نامهای از سینود میلان آمده است؛ رسم نسبت دادن هر بند به حواریای معین را میتوان تا قرن ششم م. پی گرفت. تقسیم و ترتیب بندها هرگز ثابت نشد. نمایندگان ارتدکس شرقی در شورای فلورانس این انتساب را به چالش کشیدند، و لورنتسو والا در قرن پانزدهم م. نشان داد که پذیرفتنی نیست.
ویکیپدیا، «Apostles' Creed»
تفسیرمیراث شیعهتاریخ
دوازده حواری در سنت اسلامی
هرچند قرآن شماری نمیدهد، بیشتر مفسران، از مقاتل و ثعلبی تا تفسیر جلالین، گزارش میکنند که حواریون عیسی دوازده تن بودند (رینولدز). سخن پیامبر در عقبه دوازده نقیب او را کنار آنان مینهد. در سنت شیعه، مادر مهدی از نسل شمعون پطرس است، و این سنت شمعون را جانشین عیسی میشمارد (نک. مدخل مهدی، «نرجس، شاهزادهٔ روم»).
گ. س. رینولدز، «The Qurʾān and the apostles of Jesus» (BSOAS 76، ۲۰۱۳) · ابن هشام، السیرة النبویة (عقبهٔ دوم) · شیخ صدوق، کمال الدین
میراث شیعهتاریخ
دوازده در دیگر نظامهای اسلامی
به اختصار، و از منابع متأخر یا جدید:
- به روایت ویلفرد مادلونگ از متنهای اسماعیلی، در رأس سلسلهمراتب تعلیم «دوازده حجت قرار داشتند که در دوازده ناحیه (جزائر) مستقر بودند». او هشدار میدهد که این مراتب «بیشتر بازتاب دغدغههای نظریاند تا سازمان واقعی این سلسلهمراتب».
- علویان و بکتاشیان ترکیه و بالکان دوازده امام را گرامی میدارند (نک. مدخل جعفر صادق، «نصیریان و علویان»).
- نویسندگان شیعی جدید، مانند نویسندگان «دانشنامهٔ شیعی» (A Shiite Encyclopedia)، دوازده چشمهٔ قرآن ۲:۶۰ و ۷:۱۶۰ و دوازده نقیب ۵:۱۲ را نمادهای امامان میدانند. این خوانشی ارادتمندانه است، نه گزارشی از امامان.
و. مادلونگ، «Shiism: Ismāʿīlīyah»، Encyclopedia of Religion (۱۹۸۷) · ویکیپدیا، «Buyruks» · A Shiite Encyclopedia (al-Islam.org)، «The Twelve Imams, part 2»
مقایسهٔ سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریعهد جدیدآبای کلیساقرآن
یادداشت نویسنده: سه در هر سو
هر جا منابع دوازده را به تصویر میکشند، اغلب آنان را سهتا سهتا در چهار سو و رو به چهار جهت میچینند. سبطها زیر چهار علم گرداگرد خیمهٔ اجتماع اردو میزنند: علم یهودا در مشرق، علم روبین در جنوب، علم افرایم در مغرب و علم دان در شمال (اعداد ۲:۳، ۱۰، ۱۸، ۲۵). دریاچهٔ سلیمان بر دوازده گاو قرار دارد، «که روی سه از آنها به سوی شمال بود و روی سه به سوی مغرب و روی سه به سوی جنوب و روی سه به سوی مشرق بود» (اول پادشاهان ۷:۲۵). شهر حزقیال در هر سو سه دروازه به نام سبطها دارد (حزقیال ۴۸:۳۱–۳۴)، و شهر مکاشفه نیز: «از مشرق سه دروازه و از شمال سه دروازه و از جنوب سه دروازه و از مغرب سه دروازه» (مکاشفه ۲۱:۱۳). «سه بار چهار»ِ آگوستین همین نقش را به آموزه بدل میکند. دوازدههای اسلامی در زمان چیده شدهاند، نه در مکان: دوازده ماه، دوازده جانشین پیاپی، و نزد شیعه دوازدهمینی که رشته را میبندد و هنوز چشم به راه اویند.
اعداد ۲ · اول پادشاهان ۷:۲۵ · حزقیال ۴۸:۳۰–۳۵ · مکاشفه ۲۱:۱۳ · آگوستین، Expositions on the Psalms (Psalm L)، ۱۰ · قرآن ۹:۳۶
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریمیدراشمیراث اهل سنتمیراث شیعه
یادداشت نویسنده: دو پسر ابراهیم، از هر یک دوازده
پیدایش به نسل هر دو پسر ابراهیم دوازده میدهد: رئیسان اسماعیل و پسران یعقوب، پسر اسحاق. این درخت هر دو نسل را دنبال میکند، و خوانندگان هر یک این دو دوازده را کنار هم نهادهاند. تنحوما دوازده رئیس اسماعیل را کنار دوازده سبط یعقوب میشمارد، و راشی، به نقل از برشیت ربا، رئیسان اسماعیل را چون ابرهایی گذرا میخواند. ابن تیمیه وعدهٔ تورات به اسماعیل را دوازده جانشین امت پیامبر میخواند. نویسندگان دوازدهامامی آن را امامانی میدانند که در این درخت با مهدی پایان مییابند. در هر خوانش عدد یکی است و کسانی که عدد به آنان داده میشود فرق دارند، و هر سنت دوازدهٔ خود را در متن مشترک مییابد. این صفحه همانندی را نشان میدهد و میان خوانشها داوری نمیکند.
پیدایش ۱۷:۲۰؛ ۳۵:۲۲؛ ۴۹:۲۸ · میدراش تنحوما، ویحی · ابن کثیر، البدایة و النهایة ۶:۲۴۹–۲۵۰ · م. عسکری، The Twelve Successors of the Holy Prophet