هر سنت خدا را نور میخواند و همین نام را به فرستادگان او نیز میدهد. مزمورنویس میگوید: «خداوند نور من و نجات من است» (مزامیر ۲۷:۱)، و خدا در کتاب اشعیا به بندهٔ خود میگوید: «تو را نور امتها خواهم گردانید» (اشعیا ۴۹:۶). در انجیل یوحنا عیسی میگوید: «من نور عالم هستم» (یوحنا ۸:۱۲)، و نامهٔ اول یوحنا میگوید: «خدا نور است» (اول یوحنا ۱:۵). قرآن میگوید: «خدا نور … آسمانها و زمین است» (قرآن ۲۴:۳۵، ترجمهٔ الهی قمشهای) و به پیامبر میگوید: «ما تو را به رسالت فرستادیم تا … چراغ فروزان عالم باشی» (۳۳:۴۵–۴۶، ترجمهٔ الهی قمشهای). مقایسهٔ این سه از خود این سایت است. در درون سنتها، عهد جدید نورِ امتها در کتاب اشعیا را عیسی میداند، و در گزارشی در مسند احمد، پادشاه مسیحی حبشه میگوید قرآن و پیام موسی از یک مشکات (مِشکاة) برمیآیند، و این همان واژهٔ آیهٔ نور است.
در کنار هم
کتاب مقدس عبری
«خداوند نور من و نجات من است»
کتاب مقدس عبری بارها خدا را نور میخواند، بیشتر در دعا. «خداوند نور من و نجات من است، از که بترسم؟ خداوند ملجای جان من است، از که هراسان شوم؟» (مزامیر ۲۷:۱، اَدونای اوری وِیِشعی). «زیرا که نزد تو چشمه حیات است و در نور تو نور را خواهیم دید» (۳۶:۹)؛ مزمورنویس خدا را چنین خطاب میکند: «خویشتن را به نور مثل ردا پوشانیدهای» (۱۰۴:۲)؛ «اگرچه در تاریکی بنشینم خداوند نور من خواهد بود» (میکاه ۷:۸). اشعیا به اورشلیم وعده میدهد که «یهوه نور جاودانی تو و خدایت زیبایی تو خواهد بود» (اشعیا ۶۰:۱۹)، و «نور نزد وی ساکن است» (دانیال ۲:۲۲). برکت کاهنان نور روی خدا را میطلبد: «یهوه روی خود را بر تو تابان سازد و بر تو رحمت کند» (اعداد ۶:۲۵؛ نیز نک. مزامیر ۴:۶).
مزامیر ۲۷:۱؛ ۳۶:۹؛ ۱۰۴:۲؛ ۴:۶ · میکاه ۷:۸ · اشعیا ۶۰:۱۹ · دانیال ۲:۲۲ · اعداد ۶:۲۵
کتاب مقدس عبریتلمودمیدراش
«روشنایی بشود»، و نوری که پنهان شد
نخستین سخن خدا در پیدایش نور را پدید میآورد: «و خدا گفت: ‹روشنایی بشود.› و روشنایی شد. و خدا روشنایی را دید که نیکوست و خدا روشنایی را از تاریکی جدا ساخت» (پیدایش ۱:۳–۴)؛ خورشید و ماه تنها در روز چهارم پدید میآیند (۱:۱۴–۱۹). (دربارهٔ آفرینش با سخن، نک. کارت «کلمه».) ربیها پرسیدند این نور نخستین چه بود. تلمود بابلی میآموزد که آدم نخستین با نوری که در روز نخست آفریده شد از این سر جهان تا آن سر را میدید؛ چون خدا نسلهای بدکارِ طوفان و پراکندگیِ پس از برج بابل را از پیش دید، آن نور را پنهان کرد، و آن را برای پارسایان در جهان آینده نگاه میدارد (حگیگا ۱۲الف). برشیت ربا، میدراشی از حدود قرن پنجم م.، همین را دربارهٔ نور نخستین میگوید (۳:۶)، و راشی آن را ذیل پیدایش ۱:۴ بازمیگوید. نوشتههای یهودی بعدی آن را «نور پنهان» (اور هَگَنوز) میخوانند.
پیدایش ۱:۳–۴، ۱۴–۱۹ · تلمود بابلی، حگیگا ۱۲الف · برشیت ربا ۳:۶ · راشی بر پیدایش ۱:۴ · دانشنامهٔ یهود (Jewish Encyclopedia، ۱۹۰۱–۱۹۰۶)، «Light» (ک. کوهلر)
کتاب مقدس عبریمیراث یهودیترگوم
«نور امتها»: بندهٔ خدا
در بخش دوم کتاب اشعیا خدا با بندهٔ خود سخن میگوید: «من که یهوه هستم تو را به عدالت خواندهام و دست تو را گرفته، تو را نگاه خواهم داشت و تو را عهد قوم و نور امتها خواهم گردانید، تا چشمان کوران را بگشایی و اسیران را از زندان و نشینندگان در ظلمت را از محبس بیرون آوری» (اشعیا ۴۲:۶–۷). و باز: «ای اسرائیل تو بنده من هستی که از تو خویشتن را تمجید نمودهام» (۴۹:۳)، و «این چیز قلیلی است که بنده من بشوی تا اسباط یعقوب را برپا کنی و ناجیان اسرائیل را باز آوری. بلکه تو را نور امتها خواهم گردانید و تا اقصای زمین نجات من خواهی بود» (۴۹:۶). به اورشلیم گفته میشود: «برخیز و درخشان شو زیرا نور تو آمده… و امتها بسوی نور تو… خواهند آمد» (۶۰:۱، ۳)، و «قومی که در تاریکی سالک میبودند، نور عظیمی خواهند دید» (۹:۲). خوانندگان یهودی این بنده را به بیش از یک گونه میشناسانند. راشی (درگذشت ۱۱۰۵ م.) اشعیا ۴۲:۱ را «بندهٔ من یعقوب»، یعنی قوم اسرائیل، میخواند و ۴۹:۶ را مأموریت خود اشعیا: برپا داشتن یعقوب و نیز پیشگویی سقوط بابل. ترگوم آرامی اشعیا ۴۲:۱ را چنین برمیگرداند: «اینک بندهٔ من، ماشیح» (به ترجمهٔ ک. و. ه. پاولی، ۱۸۷۱). در همهٔ این خوانشها نور آفریدهای است که خدا او را خوانده و فرستاده است، نه خود خدا.
اشعیا ۹:۲؛ ۴۲:۱، ۶–۷؛ ۴۹:۳، ۶؛ ۶۰:۱، ۳ · راشی بر اشعیا ۴۲:۱ و ۴۹:۶ (به نقل sheilot.com و hebrewbible.app) · ترگوم یوناتان بر اشعیا ۴۲:۱، ۶، ترجمهٔ ک. و. ه. پاولی (۱۸۷۱) (در juchre.org)
کتاب مقدس عبریتلمود
تورات همچون نور
امثال و مزامیر این تصویر را به تعلیم خدا میدهند: «زیرا که احکام (ایشان) چراغ و تعلیم (ایشان) نور است، و توبیخ تدبیرآمیز طریق حیات است» (امثال ۶:۲۳)، و «کلام تو برای پایهای من چراغ، و برای راههای من نور است» (مزامیر ۱۱۹:۱۰۵). واژهٔ عبریِ «تعلیم» در امثال ۶:۲۳ تورا است. تلمود شادی یهودیان پارس را در کتاب استر، «و برای یهودیان، روشنی و شادی و سرور و حرمت پدید آمد» (استر ۸:۱۶)، واژه به واژه میخواند: «روشنی» تورات است، چنانکه امثال ۶:۲۳ نشان میدهد، و شادی و سرور و حرمت عیدها، ختنه و تفیلیناند (مگیلا ۱۶ب). مقالهٔ کافمن کوهلر در دانشنامهٔ یهود کاربرد ربانی را چنین خلاصه میکند: «نور نماد تورات است».
امثال ۶:۲۳ · مزامیر ۱۱۹:۱۰۵ · استر ۸:۱۶ · تلمود بابلی، مگیلا ۱۶ب (به خلاصهٔ aspaqlaria.aishdas.org) · دانشنامهٔ یهود (Jewish Encyclopedia، ۱۹۰۱–۱۹۰۶)، «Light» (ک. کوهلر)
کتاب مقدس عبریتلمود
«چراغ خداوند»
امثال این نور را به انسان نیز میدهد: «روح انسان، چراغ خداوند است که تمامی عمقهای دل را تفتیش مینماید» (امثال ۲۰:۲۷)؛ عبارت عبری نِر اَدونای نِشمَت آدام است، یعنی «چراغ خداوند جان (یا دمِ) آدمی است». تلمود این آیه را در فقه به کار میبرد: آن را از متنهایی میشمارد که از آنها برمیآید خمیرمایه را پیش از پسح در روشنایی چراغ میجویند، زیرا چراغ درونها را میکاود (پسحیم ۷ب–۸الف). جستوجوی خمیرمایه در روشنایی شمع در شب پیش از پسح هنوز برجاست.
امثال ۲۰:۲۷ · تلمود بابلی، پسحیم ۷ب–۸الف (به بحث ا. برند، «Searching for Leaven with Lamps»، ezrabrand.com)
کتاب مقدس عبریتلمود
چراغی بیرون پرده
در خیمهٔ اجتماع هر شب چراغی به حضور خداوند میسوزد: «و تو بنیاسرائیل را امر فرما که روغن زیتون مصفی و کوبیده شده برای روشنایی نزد تو بیاورند تا چراغها دائم روشن شود» (خروج ۲۷:۲۰)، یعنی نِر تامید؛ «در خیمه اجتماع، بیرون پردهای که در برابر شهادت است، هارون و پسرانش از شام تا صبح، به حضور خداوند آن را درست کنند» (۲۷:۲۱؛ لاویان ۲۴:۲–۳). تلمود دربارهٔ لاویان ۲۴:۳ میپرسد: «مگر او به روشنایی آن نیازمند است؟» و پاسخ میدهد: «بلکه این گواهی است برای آدمیان که حضور الهی در اسرائیل ساکن است»؛ به توضیح راو، این نشانه چراغ غربی چراغدان بود (شبات ۲۲ب، ترجمهٔ سونسینو). هفت چراغ چراغدان، و رؤیای زکریا دربارهٔ آن، در کارت «هفت» آمده است.
خروج ۲۷:۲۰–۲۱ · لاویان ۲۴:۲–۳ · تلمود بابلی، شبات ۲۲ب (ترجمهٔ سونسینو، در halakhah.com)
عهد جدید
کلمهای که نور است
انجیل یوحنا نور را به کلمه میپیوندد: «در او حیات بود و حیات نور انسان بود. و نور در تاریکی میدرخشد و تاریکی آن را درنیافت» (یوحنا ۱:۴–۵). سپس مردی فرستاده از سوی خدا را در کنار نور، و جدا از آن، مینهد: «شخصی از جانب خدا فرستاده شد که اسمش یحیی بود؛ او برای شهادت آمد تا بر نور شهادت دهد تا همه به وسیله او ایمان آورند. او آن نور نبود بلکه آمد تا بر نور شهادت دهد. آن نور حقیقی بود که هر انسان را منور میگرداند و در جهان آمدنی بود» (۱:۶–۹). عیسی بعدها دربارهٔ یحیای تعمیددهنده میگوید: «او چراغ افروخته و درخشندهای بود و شما خواستید که ساعتی به نور او شادی کنید» (۵:۳۵). خود کلمه، و «کلمه جسم گردید» (۱:۱۴)، در کارت «کلمه» آمده است؛ نیز نک. مدخل عیسی و مدخل یحیی.
یوحنا ۱:۴–۹، ۱۴؛ ۵:۳۵
عهد جدید
«من نور عالم هستم»
عیسی این را در انجیل یوحنا دو بار میگوید: «من نور عالم هستم. کسیکه مرا متابعت کند، در ظلمت سالک نشود بلکه نور حیات را یابد» (یوحنا ۸:۱۲)، و پیش از آنکه مردی کورمادرزاد را شفا دهد: «مادامی که روز است، مرا باید به کارهای فرستنده خود مشغول باشم… مادامی که در جهان هستم، نور جهانم» (۹:۴–۵). «من نوری در جهان آمدم تا هر که به من ایمان آورد در ظلمت نماند» (۱۲:۴۶)؛ «مادامی که نور با شماست به نور ایمان آورید تا پسران نور گردید» (۱۲:۳۶). در انجیل متی او این عنوان را به پیروانش میدهد: «شما نور عالمید. شهری که بر کوهی بنا شود، نتوان پنهان کرد… همچنین بگذارید نور شما بر مردم بتابد تا اعمال نیکوی شما را دیده، پدر شما را که در آسمان است تمجید نمایند» (متی ۵:۱۴، ۱۶).
یوحنا ۸:۱۲؛ ۹:۴–۵؛ ۱۲:۳۶، ۴۶ · متی ۵:۱۴–۱۶
عهد جدید
«خدا نور است»
نامهٔ اول یوحنا آن را در سه واژه میگوید: «و این است پیغامی که از او شنیدهایم و به شما اعلام مینماییم، که خدا نور است و هیچ ظلمت در وی هرگز نیست» (اول یوحنا ۱:۵). پولس نور نخستین پیدایش را به چهرهٔ مسیح میپیوندد: «زیرا خدایی که گفت تا نور از ظلمت درخشید، همان است که در دلهای ما درخشید تا نور معرفت جلال خدا در چهره عیسی مسیح از ما بدرخشد» (دوم قرنتیان ۴:۶). خدا «پدر نورها»ست (یعقوب ۱:۱۷)، که «ساکن در نوری است که نزدیک آن نتوان شد» (اول تیموتاوس ۶:۱۶)، و پسر «فروغ جلالش» است (عبرانیان ۱:۳). در شهر آسمانی «جلال خدا آن را منور میسازد و چراغش بره است» (مکاشفه ۲۱:۲۳؛ نیز نک. ۲۲:۵).
اول یوحنا ۱:۵ · دوم قرنتیان ۴:۶ · یعقوب ۱:۱۷ · اول تیموتاوس ۶:۱۶ · عبرانیان ۱:۳ · مکاشفه ۲۱:۲۳؛ ۲۲:۵
میراث مسیحی
«نور از نور»
اعتقادنامه این تصویر را در اعتراف خود دربارهٔ پسر میآورد. اعتقادنامهٔ نیقیه در ۳۲۵ م. او را «خدا از خدا، نور از نور، خدای حقیقی از خدای حقیقی» میخواند (به ترجمهٔ فیلیپ شاف)، و اعتقادنامهٔ نیقیه، به صورتی که بیشتر کلیساها آن را میخوانند، همین واژهها را نگاه میدارد (ترجمهٔ انگلیسی مشترک کلیساها، ICET، ۱۹۷۵؛ کتاب دعای عامِ ۱۶۶۲ نیز همین عبارت را دارد). این تصویر به آتشِ یوستین شهید نزدیک است: آتشی که از آتش افروخته میشود و از آتش نخستین نمیکاهد (نک. کارت «کلمه»). در اینجا کسی که نور خوانده میشود، و به باور مسیحیان فرستادهٔ پدر است، در اعتراف ایمان خدا نیز خوانده میشود. دربارهٔ نیقیه نک. کارت «کلمه»، و مدخل عیسی.
اعتقادنامهٔ نیقیه (۳۲۵)، ترجمهٔ ف. شاف؛ اعتقادنامهٔ نیقیه، متنهای ICET (۱۹۷۵) و کتاب دعای عام ۱۶۶۲ (به نقل Wikipedia، «English versions of the Nicene Creed»، در wikiwand.com) · عبرانیان ۱:۳
عهد جدیدمیراث مسیحی
تابور: نور تبدیل هیئت
بر کوهی بلند عیسی «در نظر ایشان هیات او متبدل گشت و چهرهاش چون خورشید، درخشنده و جامهاش چون نور، سفید گردید»، و «ابری درخشنده بر ایشان سایه افکند» و آوازی آمد: «این است پسر حبیب من که از وی خشنودم. او را بشنوید!» (متی ۱۷:۲، ۵؛ مرقس ۹:۳؛ لوقا ۹:۲۹). رسالهٔ دوم پطرس آن آواز را یاد میکند که «ما زمانی که با وی در کوه مقدس بودیم، شنیدیم» (دوم پطرس ۱:۱۷–۱۸)؛ سنت این کوه را تابور مینامد، و موسی و الیاس در آنجا ظاهر میشوند (نک. مدخل موسی و مدخل الیاس (ایلیا)). کلیساهای بیزانسی این عید را در ۶ اوت نگاه میدارند؛ تروپاریون آن چنین آغاز میشود: «ای مسیح، ای خدا، بر کوه دگرگون شدی و جلال خود را به شاگردانت نمودی، چندان که تاب آن را داشتند» (ترجمهٔ OCA)، و میخواهد که نور جاودان او بر گناهکاران نیز بتابد. در قرن چهاردهم م. نور تابور به آموزهای بدل شد. راهبان هسیخاستِ کوه آتوس، که دعای عیسی را میگزاردند (نک. کارت «نامها»)، بر آن بودند که میتوانند همان نور را ببینند. بارلام کالابریایی آنان را ریشخند کرد؛ گریگوری پالاماس (۱۲۹۶–۱۳۵۹) پاسخ داد که ذات خدا شناختنی نیست، اما انرژیهای او، و از آن میان نور الهی، نامخلوقاند و به فیض شناخته میشوند. شوراهایی در قسطنطنیه در ۱۳۴۱، ۱۳۴۷ و ۱۳۵۱ از او پشتیبانی کردند، و این تمایز آموزهٔ ارتدکس شد.
متی ۱۷:۱–۸ · مرقس ۹:۲–۸ · لوقا ۹:۲۸–۳۶ · دوم پطرس ۱:۱۷–۱۸ · تروپاریون عید تبدیل هیئت (OCA، oca.org) · کلیسای ارتدکس آمریکا، «Saint Gregory Palamas»، The Orthodox Faith، ج ۳: Church History (oca.org)
قرآنحدیث اهل سنت
آیهٔ نور
سورهٔ بیست و چهارم، النور («نور»)، نام خود را از این آیه دارد: «خدا نور … آسمانها و زمین است، داستان نورش به مشکاتی ماند که در آن روشن چراغی باشد و آن چراغ در میان شیشهای که از تلألؤ آن گویی ستارهای است درخشان، و روشن از درخت مبارک زیتون که (با آنکه) شرقی و غربی نیست … و بیآنکه آتشی زیت آن را برافروزد خود به خود (جهانی را) روشنی بخشد، پرتو آن نور … بر روی نور … قرار گرفته است. و خدا هر که را خواهد به نور خود … هدایت کند و (این) مثلها را خدا برای مردم … میزند … و خدا به همه امور داناست!» (قرآن ۲۴:۳۵، ترجمهٔ الهی قمشهای). آیهٔ بعد چراغ را «در خانههایی … که خدا رخصت داده که آنجا رفعت یابد و در آنها ذکر او شود …» جای میدهد (۲۴:۳۶)، و چند آیه بعد ضدّ آن ترسیم میشود: «ظلمتها چنان متراکم فوق یکدیگر قرار گیرد… و هر که را خدا نور … نبخشید هرگز (جان) روشنی نخواهد یافت» (۲۴:۴۰، هر دو به ترجمهٔ الهی قمشهای). این مثل پنج جزء دارد: مشکات (مِشکاة)، چراغ (مِصباح)، شیشه (زُجاجة)، درخت و روغن، و هر مکتب تفسیری آنها را به شیوهٔ خود خوانده است (در ادامه). النور، «نور»، یکی از نامهای خدا در فهرست نود و نه نام در روایت ترمذی از این حدیث است، میان «النافع» و «الهادی» (ترمذی ۳۵۰۷؛ دربارهٔ این فهرست و درجهٔ آن نک. کارت «نامها»). عنوان خود صفحهٔ «بازتابها»، «نور علی نور»، همان نُّورٌ عَلَىٰ نُورٍ این آیه است.
قرآن ۲۴:۳۵–۳۶، ۴۰ · جامع ترمذی ۳۵۰۷ (بر پایهٔ ترجمهٔ انگلیسی sunnah.com)
حدیث اهل سنت
«أنت نور السماوات والأرض»
دعای خود پیامبر این آیه را به کار میبرد. در حدیثی از ابن عباس، که هم بخاری و هم مسلم آن را آوردهاند، پیامبر نماز شب را چنین آغاز میکرد: ستایش از آنِ توست، تو نور آسمانها و زمینی (ولك الحمد، أنت نور السماوات والأرض) (بخاری ۱۱۲۰؛ مسلم ۷۶۹). دو گزارش در صحیح مسلم نور را مرزی برای دیدن میکنند. ابوذر پرسید: آیا پروردگارت را دیدی؟ پیامبر گفت: نوری است؛ چگونه او را ببینم؟ (نورٌ أنّى أراه، مسلم ۱۷۸). و در حدیثی از ابوموسی: حجاب او نور است، و اگر آن را بردارد، شکوه روی او آفریدگانش را تا هر جا که نگاه او برسد میسوزاند (حجابه النور؛ در روایت یکی از راویان به جای نور «النار»، یعنی آتش) (مسلم ۱۷۹).
صحیح بخاری ۱۱۲۰ (بر پایهٔ ترجمهٔ انگلیسی sunnah.com) · صحیح مسلم ۷۶۹ · صحیح مسلم ۱۷۸، ۱۷۹ (بر پایهٔ ترجمهٔ انگلیسی sunnah.com) · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل ۲۴:۳۵
تفسیر
خوانشهای سنی: راهنما، دل مؤمن، قرآن
مفسران نخستین این آیه را به چند گونه خواندند، و طبری (درگذشت ۹۲۳ م.) و ابن کثیر (درگذشت ۱۳۷۳ م.) این خوانشها را ذیل ۲۴:۳۵ گرد آوردهاند.
- ابن عباس، به روایت علی بن ابی طلحه: خدا راهنمای ساکنان آسمانها و زمین است (هادي أهل السماوات والأرض). طبری این خوانش را برای جملهٔ نخست برمیگزیند، زیرا آیههای پیش از آن از آیات روشنی سخن میگویند که خدا فرو فرستاد (۲۴:۳۴).
- ابی بن کعب «مَثَلُ نُورِهِ» را مثل نور مؤمن میخواند (مثل نور المؤمن): شیشه مثل دل مؤمن است، و چراغ نور است، یعنی قرآن و ایمانی که در دل اوست (ابن کثیر، به خلاصهٔ انگلیسی).
- کعب الاحبار و سعید بن جبیر میگویند این مثل محمد است.
- داوری خود طبری دربارهٔ این مثل آن است که خدا این مثل را برای قرآن در دل اهل ایمان به آن زده است (ذلك مثل ضربه الله للقرآن في قلب أهل الإيمان به).
- «شرقی و غربی نیست»: زیتونی که همهٔ روز، هنگام برآمدن و فرو رفتن خورشید، آفتاب میگیرد (مجاهد)، یا درختی در زمین باز که هیچ درخت و کوه و غاری بر آن سایه نمیافکند (ابن عباس)، و از این رو بهترین روغن را میدهد.
بیضاوی (قرن سیزدهم م.) میافزاید که خدا نور است از آن رو که ساماندهندهٔ آسمانها و زمین است، یا از آن رو که پدیدآورندهٔ آنهاست، زیرا نور به خود آشکار است و چیزهای دیگر را آشکار میکند.
طبری، جامع البیان، ذیل ۲۴:۳۴–۳۵ (متن عربی در quran-tafsir.net) · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل ۲۴:۳۵ (خلاصهٔ انگلیسی در quran.com) · بیضاوی، انوار التنزیل، ذیل ۲۴:۳۵ (در quran-tafsir.net)
تصوفمیراث اهل سنت
غزالی: «النور الحق هو الله تعالى»
غزالی (درگذشت ۱۱۱۱ م.) رسالهای کامل دربارهٔ این آیه نوشت: مشکاة الانوار. او از نور چشم به نور عقل میرسد و نتیجه میگیرد: «النور الحق هو الله تعالى، وأن اسم النور لغيره مجاز محض لا حقيقة له»، یعنی نور حقیقی خداست و نام نور بر جز او مجاز محض است و حقیقتی ندارد؛ زیرا نام نور بیش از همه سزاوار آن نور برترینی است که نوری فراتر از آن نیست. او با قرآن ۳۳:۴۶ جای پیامبر را در همین نردبان معین میکند: روح نبوی سزاوار نام «سراجا منيرا» است، زیرا نورش بر دیگران فیضان میکند، و «الأنبياء كلهم سرج، وكذلك العلماء»، یعنی پیامبران همه چراغاند و عالمان نیز، هرچند تفاوت میان آنان به شمار نمیآید (عبارتها از متن عربی؛ ترجمهٔ انگلیسی و. ه. ت. گیردنر، ۱۹۲۴).
غزالی، مشکاة الانوار، بخش ۱ (متن عربی در OpenITI)؛ ترجمهٔ انگلیسی: و. ه. ت. گیردنر، The Niche for Lights (Royal Asiatic Society، ۱۹۲۴) (در ghazali.org) · قرآن ۳۳:۴۶
قرآنتفسیر
«چراغ فروزان عالم»: پیامبر
قرآن این تصویر را تنها یک بار مستقیماً برای پیامبر به کار میبرد: «ای پیامبر … ما تو را به رسالت فرستادیم تا (بر نیک و بد خلق) گواه باشی و (خوبان را به رحمت الهی) مژده دهی و (بدان را از عذاب خدا) بترسانی. و به اذن حق (خلق را) به سوی خدا دعوت کنی و (در این شب ظلمانی جهان) چراغ فروزان عالم باشی» (قرآن ۳۳:۴۵–۴۶، ترجمهٔ الهی قمشهای؛ سِرَاجًا مُّنِيرًا). بسیاری از مفسران آیهٔ دیگری را نیز دربارهٔ او میخوانند: «همانا از جانب خدا برای (هدایت) شما نوری (عظیم) و کتابی آشکار آمد. خدا … هر کس را که از پی خشنودی او رود به راههای سلامت هدایت کند و آنان را از تاریکیهای (جهل و گناه) بیرون آورد و به عالم نور داخل گرداند …» (۵:۱۵–۱۶). طبری توضیح میدهد که مقصود از نور محمد است، که خدا حق را به او روشن کرد، اسلام را آشکار ساخت و شرک را از میان برد (يعني بالنور محمدًا… الذي أنار الله به الحق)؛ قرطبی (درگذشت ۱۲۷۳ م.) دو نظر میآورد: نور اسلام است، یا محمد است. در جاهای دیگر نور چیزی است که با او فرو فرستاده شد: «نوری را که به او نازل شد پیروی نمودند» (۷:۱۵۷)، «به خدا ایمان آرید و به رسول او و نور علم و حکمتی که … فرستادهایم بگروید» (۶۴:۸)، «نوری تابان به شما فرستادیم» (۴:۱۷۴). قرآن همین را دربارهٔ کتابهای پیشین نیز میگوید: تورات کتابی است «که در آن هدایت و روشنایی است» (۵:۴۴)، و انجیلی که به عیسی داده شد کتابی است «که در آن هدایت و روشنی (دلها) است» (۵:۴۶، همه به ترجمهٔ الهی قمشهای؛ نک. مدخل عیسی).
قرآن ۳۳:۴۵–۴۶؛ ۵:۱۵–۱۶، ۴۴، ۴۶؛ ۷:۱۵۷؛ ۶۴:۸؛ ۴:۱۷۴ · طبری، جامع البیان، ذیل ۵:۱۵؛ قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ذیل ۵:۱۵ (متن عربی در quran.ksu.edu.sa)
حدیث اهل سنتمیراث اهل سنتتصوف
نور محمدی: گزارش جابر و صوفیان
از این آیهها آموزهٔ نور محمد (نور محمدی) پدید آمد، نوری که پیش از آدم آفریده شد؛ مدخل عبدالله میگوید که به باور قائلان این آموزه، این نور چگونه از نیاکان پیامبر نسل به نسل گذشت («نوری که نسل به نسل رسید»). مشهورترین متن آن گزارشی از جابر بن عبدالله است که در آن پیامبر میگوید: ای جابر، نخستین چیزی که خدا آفرید نور پیامبر تو بود، از نور خود او؛ و خدا بعدها آن نور را بخش کرد و از آن قلم، لوح، عرش و همه چیز دیگر را ساخت (به ترجمهٔ انگلیسی ج. ف. حداد). قسطلانی (درگذشت ۱۵۱۷ م.) آن را در المواهب اللدنیة از مصنف عبدالرزاق نقل میکند، و زرقانی، عجلونی و دیگران آن را از او بازمیگویند. عالمان سنی دربارهٔ آن همرأی نیستند. سیوطی گفت سند معتبری ندارد؛ عبدالله غماری گفت نه در مصنف عبدالرزاق است و نه در هیچ کتاب حدیثی؛ شاگردان فضل الرحمن اعظمی، که همهٔ مجلدهای چاپشدهٔ مصنف را بررسی کردند، آن را نیافتند؛ و محمود حسن گنگوهی، مفتی دیوبندی، گفت در مجموعههای معتبر یافت نمیشود. دیگران از آن دفاع کردند: عبدالحق دهلوی آن را صحیح خواند، و عبدالغنی نابلسی آن را چون حدیثی صحیح نقل کرد. صوفیان بیآنکه به این گزارش نیاز داشته باشند بر این اندیشه بنا کردند. سهل تستری (درگذشت ۸۹۶ م.)، با تکیه بر آیهٔ نور، سراسر تاریخ قدسی را بر محور نور محمد روایت کرد؛ او قرآن ۵۳:۱۳ را دربارهٔ آغاز زمان خواند و سرچشمهٔ این نور را در ازل تودهای نورانی از پرستش در پیشگاه خدا وصف کرد «که به شکل ستونی شفاف از نور الهی درمیآید» (به تعبیر آنهماری شیمل)، و خدا از آن نور آدم و همه چیز دیگر را ساخت؛ ابن عربی (درگذشت ۱۲۴۰ م.) بعدها نخستین نوری را که از غیب برآمد با محمد، انسان کامل، یکی دانست.
قسطلانی، المواهب اللدنیة ۱:۵۵؛ زرقانی، شرح المواهب ۱:۵۶؛ سیوطی، الحاوی للفتاوی (همه به نقل ج. ف. حداد، در livingislam.org) · سیوطی، الحاوی ۲:۴۱–۴۳؛ محمود حسن گنگوهی، فتاوی محمودیه ۱۲:۶۲–۶۴ (به نقل hadithanswers.com، «The famous Hadithun Nur») · آ. شیمل، «Nūr Muḥammad»، Encyclopedia of Religion (۱۹۸۷) (در encyclopedia.com) · سهل تستری، تفسیر، ذیل ۲۴:۳۵ و ۵۳:۱۳
حدیث شیعهحدیث اهل سنت
نور محمد و علی: روایتهای شیعه
حدیث شیعه نور نخستین را به پیامبر و علی با هم میدهد. در الکافیِ کلینی، در باب مولد پیامبر، خدا به پیامبر میگوید که او و علی را، پیش از آفرینش آسمانها و زمین، نوری آفرید، روحی بیبدن؛ روایتی دیگر در همین باب از نورِ نورها سخن میگوید که خدا آفرید، و از نوری که محمد و علی از آن آفریده شدند. معانی الاخبار شیخ صدوق و حیاة القلوب مجلسی میگویند که آن نور یگانه نسل به نسل گذشت و تنها در عبدالمطلب دو بخش شد، نیمی به عبدالله و نیمی به ابوطالب (نک. مدخل عبدالله)؛ و در مدخل آدم و کارت «نامها» آدم نورهای پنج تن را کنار عرش خدا میبیند. گزارشی مرتبط، که در آن پیامبر میگوید من و علی چهارده هزار سال پیش از آفرینش آدم نوری در پیشگاه خدا بودیم، در کتابی سنی نیز آمده است، تاریخ دمشقِ ابن عساکر؛ منتقدان سنی آن را رد میکنند و میگویند در سندش جاعلی هست.
کلینی، الکافی، کتاب الحجة، باب مولد النبی و وفاته، ح ۳، ۱۰ (متن انگلیسی در shiavault.com) · شیخ صدوق، معانی الاخبار؛ مجلسی، حیاة القلوب (به نقل مدخل عبدالله) · ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق ۴۲:۶۷؛ ابن حجر، لسان المیزان ۳:۸۰–۸۴؛ ابن عراق، تنزیه الشریعة ۱:۳۵۱ (به نقل hadithanswers.com، «Was Sayyiduna ʿAli Nur?»)
حدیث شیعهتفسیر
مشکات فاطمه است: آیهٔ نور در الکافی
الکافی بابی دارد با عنوان «أن الأئمة … نور الله عز وجل»، یعنی امامان نور خدایند. در این باب امام صادق آیهٔ نور را عبارت به عبارت میخواند (روایت صالح بن سهل همدانی):
- «كَمِشْكَاةٍ»: فاطمه؛ «فِيهَا مِصْبَاحٌ»: حسن؛ «الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ»: حسین؛
- «الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ»: فاطمه، ستارهای درخشان در میان زنان اهل دنیا (كوكب دري بين نساء أهل الدنيا)؛
- «يُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ»: ابراهیم؛
- «زَيْتُونَةٍ لَّا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ»: نه یهودی و نه مسیحی (لا يهودية ولا نصرانية)؛
- «نُّورٌ عَلَىٰ نُورٍ»: امامی از نسل فاطمه پس از امامی (إمام منها بعد إمام).
روایتهای دیگر این باب «نور»ی را که با پیامبر فرو فرستاده شد (قرآن ۷:۱۵۷)، نوری را که خدا برای مؤمنان قرار میدهد (۵۷:۲۸) و نوری را که کافران میخواهند خاموش کنند (۶۱:۸) امامان میدانند. در التوحید شیخ صدوق امام صادق میگوید خدا آیهٔ نور را مثلی برای اهل بیت پیامبر زد، و طباطبایی (درگذشت ۱۹۸۱ م.) اینگونه روایتها را بیانگر برترین مصداقهای آیه، یعنی پیامبر و خاندانش، دانست، و آیه را شامل پیامبران، جانشینان آنان و اولیای خدا نیز شمرد. لقب
زهرا، «درخشان»، که حدیث شیعه آن را به نوری تفسیر میکند که در نماز از فاطمه میتابید، در مدخل فاطمه آمده است.
کلینی، الکافی، کتاب الحجة، باب ان الائمة نور الله، ح ۱–۶ (متن انگلیسی در shiavault.com؛ متن عربی ح ۵ به نقل forums.alkafeel.net) · شیخ صدوق، التوحید، ص ۱۵۷؛ طباطبایی، المیزان، ذیل ۲۴:۳۵ (به نقل WikiShia، «Verse of Nur») · قرآن ۲۴:۳۵؛ ۷:۱۵۷؛ ۵۷:۲۸؛ ۶۱:۸
میراث شیعه
«خلقكم الله أنوارا»: زیارت جامعه
سلام زائر شیعه به همهٔ امامان، زیارت جامعهٔ کبیره، که به امام دهم، علی هادی، نسبت داده میشود، آنان را نور میخواند: خلقكم الله أنوارا فجعلكم بعرشه محدقين (خدا شما را نورهایی آفرید و گرداگرد عرش خود جای داد)؛ أن أرواحكم ونوركم وطينتكم واحدة (جانها و نور و گِل شما یکی است)؛ كلامكم نور (سخن شما نور است)؛ و وأشرقت الأرض بنوركم (زمین به نور شما درخشید)، و این واژهها سخن قرآن را به یاد میآورند: «و زمین … به نور پروردگار خود روشن گردد …» (قرآن ۳۹:۶۹، ترجمهٔ الهی قمشهای). شیخ صدوق آن را در من لا یحضره الفقیه و شیخ طوسی در تهذیب الاحکام آوردهاند، به روایت موسی بن عبدالله نخعی. بنا بر طبقهبندی متأخر سندها آن را صحیح نمیشمارند، زیرا نخعی ناشناخته است؛ عالمان پیشین آن را پذیرفتند، و مجلسی آن را کاملترین زیارتها خواند، چه از نزدیک خوانده شود و چه از دور.
زیارت جامعهٔ کبیره (متن عربی در WikiShia، «Text: al-Ziyara al-Jamiʿa al-Kabira») · شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه ۲:۶۱۰؛ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام ۶:۹۶–۱۰۲ (به نقل WikiShia، «al-Ziyara al-Jamiʿa al-Kabira») · قرآن ۳۹:۶۹
چه کسی این پیوند را برقرار میکند
تاریخ
مقایسهٔ این سایت
هیچ متن مقدس، حدیث یا تفسیری که برای این مدخل یافت شد مزامیر ۲۷، یوحنا ۸ و آیهٔ نور را کنار هم نمینهد؛ مقایسهٔ سهسویه از خود این سایت است، و نشان «مشاهدهشده» بر این کارت به جای خود میماند. با این همه، در درون سنتها و میان آنها، خود منابع پیوندهایی برقرار میکنند که در ادامه آمده است.
مزامیر ۲۷:۱ · یوحنا ۸:۱۲ · قرآن ۲۴:۳۵
عهد جدیدکتاب مقدس عبری
عهد جدید نور اشعیا را عیسی میداند
عهد جدید نورِ امتها در کتاب اشعیا را برمیگیرد و به عیسی و رسولانش میدهد. هنگامی که عیسای نوزاد را به معبد میآورند، شمعون او را «نوری که کشف حجاب برای امتها کند و قوم تو اسرائیل را جلال بود» میخواند (لوقا ۲:۳۲)، که واژههای اشعیا ۴۲:۶ و ۴۹:۶ را بازمیگوید. متی سخن اشعیا ۹ را دربارهٔ موعظهٔ عیسی در جلیل میآورد: «قومی که در ظلمت ساکن بودند، نوری عظیم دیدند» (متی ۴:۱۶). در کتاب اعمال، پولس و برنابا اشعیا ۴۹:۶ را بر مأموریت خود منطبق میکنند: «زیرا خداوند به ما چنین امر فرمود که ‹تو را نور امتها ساختم تا الی اقصای زمین منشا نجات باشی›» (اعمال رسولان ۱۳:۴۷؛ نیز نک. ۲۶:۲۳). مفسران یهودی، چنانکه گذشت، این بنده را اسرائیل، خود اشعیا یا ماشیح میدانند.
لوقا ۲:۳۲ · متی ۴:۱۶ · اعمال رسولان ۱۳:۴۷؛ ۲۶:۲۳ · اشعیا ۹:۲؛ ۴۲:۶؛ ۴۹:۶
حدیث اهل سنت
نجاشی: «من مشكاة واحدة»
گزارشی از امسلمه، از مهاجران به حبشه، میگوید هنگامی که مسلمانان آغاز سورهٔ مریم را برای نجاشی خواندند، این پادشاه مسیحی گریست و گفت: إن هذا والذي جاء به موسى ليخرج من مشكاة واحدة، یعنی این و آنچه موسی آورد از یک مشکات برمیآیند (مسند احمد ۱۷۴۰؛ در سیرهٔ ابن هشام پادشاه به جای موسی از عیسی نام میبرد). واژهٔ «مشکات» همان واژهٔ آیهٔ نور است. یادداشتی از ویراستاران مسند سند این گزارش را حسن میخواند، و هیثمی میگوید راویانش رجال صحیحاند، جز ابن اسحاق. این داستان در مدخل پیامبر آمده است.
مسند احمد ۱۷۴۰ (متن عربی و یادداشت در hadithprophet.com) · ابن هشام، السیرة النبویة (هجرت به حبشه) · قرآن ۱۹:۱۶–۳۶؛ ۲۴:۳۵
حدیث شیعهقرآن
«لا يهودية ولا نصرانية»
خوانش شیعی در خود الکافی آیهٔ نور را در برابر دو سنت دیگر مینهد: زیتون مبارکِ «لَّا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ» تبار ابراهیم است، «لا يهودية ولا نصرانية»، یعنی نه یهودی و نه مسیحی (الکافی، باب ان الائمة نور الله، ح ۵). این عبارت سخن خود قرآن را دربارهٔ ابراهیم به یاد میآورد: «ابراهیم به آیین یهود و نصاری نبود، لیکن به دین حنیف توحید و اسلام بود …» (قرآن ۳:۶۷، ترجمهٔ الهی قمشهای). در اینجا منبعی پیوند را برقرار میکند تا تفاوتی را نشان دهد.
کلینی، الکافی، کتاب الحجة، باب ان الائمة نور الله، ح ۵ · قرآن ۳:۶۷؛ ۲۴:۳۵
تاریخ
مقایسهای جدید
نویسندگان جدید این متنها را بیآنکه ادعای وامگیری کنند کنار هم نهادهاند. دانیل سی. پیترسون، پژوهشگر زبان و ادب عربی در دانشگاه بریگام یانگ، در ستونی روزنامهای در ۲۰۲۰ یوحنا ۱:۴–۵، اول یوحنا ۱:۵، آیهٔ نور و مشکاة الانوارِ غزالی را همراه با «فرزندان نور» در طومارهای دریای مرده کنار هم نهاد، همچون نمونههایی از یک تصویر در دینهای گوناگون.
د. سی. پیترسون، ستون روزنامهٔ دزرت نیوز، ۳۰ ژانویهٔ ۲۰۲۰ (deseret.com)
تفاوتها
کتاب مقدس عبریعهد جدیدمیراث مسیحیقرآنتصوف
نوری که خداست، و چراغهایی که فرستاده میشوند
هر سه خدا را نور میخوانند و هر سه این واژه را به فرستادگان او نیز میدهند، اما رابطهٔ این دو را یکسان نمیبینند.
- کتاب مقدس عبری مرز را روشن نگاه میدارد: خدا نور است (مزامیر ۲۷:۱)، و بنده، اسرائیل یا یک پیامبر، «نور امتها» گردانیده میشود (اشعیا ۴۹:۶). حتی خوانندگانی که ماشیح را در این بنده میبینند (ترگوم) آفریدهای میبینند.
- باور مسیحی این دو را به هم میپیوندد: عیسی فرستادهٔ پدر است (یوحنا ۹:۴–۵) و در اعتراف ایمان خود او «نور از نور، خدای حقیقی از خدای حقیقی» خوانده میشود.
- قرآن آن دو را جدا میکند: خدا «نور … آسمانها و زمین» است و پیامبر «چراغ»ی است که او میفرستد (۳۳:۴۶)، و به او فرمان داده میشود که بگوید: «جز این نیست که من مانند شما بشری هستم» (۱۸:۱۱۰؛ ۴۱:۶، ترجمهٔ الهی قمشهای). از این رو غزالی میتواند پیامبران را چراغ بخواند و بگوید نام نور تنها سزاوار خداست.
مزامیر ۲۷:۱ · اشعیا ۴۹:۶ · یوحنا ۹:۴–۵ · اعتقادنامهٔ نیقیه · قرآن ۲۴:۳۵؛ ۳۳:۴۶؛ ۱۸:۱۱۰؛ ۴۱:۶ · غزالی، مشکاة الانوار
تلمودعهد جدیدمیراث مسیحیمیراث اهل سنتحدیث شیعه
نوری پیش از آفرینش
هر سنت از نوری پیش از جهانی که میبینیم سخن میگوید، اما نه از یک چیز. در تلمود نور روز نخست نوری آفریده است که پس از نخستین روزها پنهان شد و برای پارسایان نگاه داشته میشود (حگیگا ۱۲الف). نور یوحنا کلمه است، که «در ابتدا نزد خدا بود» و «خدا بود» (یوحنا ۱:۱–۴)، و اعتقادنامه آن را «مولود، نه مخلوق» میخواند. نور محمد، در گزارش جابر و در آموزهٔ صوفیان و شیعه، نخستین چیزی است که خدا آفرید، و بنابراین آفریدهای است، هرچند والا؛ روایتهای شیعه نور علی و امامان را به آن میپیوندند. منتقدان سنی گزارش جابر بر آناند که این گزارش، چون سند معتبری ندارد، چیزی را ثابت نمیکند؛ بسیاری از صوفیان این آموزه را بیتکیه بر آن گزارش داشتند.
تلمود بابلی، حگیگا ۱۲الف · یوحنا ۱:۱–۴ · اعتقادنامهٔ نیقیه · گزارش جابر (چنانکه گذشت) · الکافی، کتاب الحجة
کتاب مقدس عبریعهد جدیدمیراث مسیحیحدیث اهل سنتتلمود
آیا این نور دیدنی است؟
سنتها در این نیز فرق دارند که آیا نور خدا را میتوان دید. به موسی گفته میشود: «روی مرا نمیتوانی دید، زیرا انسان نمیتواند مرا ببیند و زنده بماند» (خروج ۳۳:۲۰)، هرچند چهرهٔ خود او هنگام فرود آمدن از سینا میدرخشید (۳۴:۲۹–۳۰). عهد جدید میگوید خدا «ساکن در نوری است که نزدیک آن نتوان شد» (اول تیموتاوس ۶:۱۶)، اما شاگردان بر آن کوه دیدند که چهرهٔ عیسی «چون خورشید، درخشنده» شد، و آموزهٔ ارتدکس پس از پالاماس بر آن است که این نور انرژی نامخلوق خداست، که قدیسان آن را میبینند، در حالی که ذات او ناشناخته میماند. در صحیح مسلم پیامبر به این پرسش که آیا پروردگارش را دیده است با «نورٌ أنّى أراه» پاسخ میدهد، یعنی نوری است، چگونه او را ببینم؟ و حجاب خدا، که از نور است، آفرینش را از سوختن در شکوه روی او نگاه میدارد (مسلم ۱۷۸، ۱۷۹). نور نخستین تلمود برای پارسایان پنهان شده است؛ در حدیث اسلامی حجاب خدا خود از نور است.
خروج ۳۳:۲۰؛ ۳۴:۲۹–۳۰ · اول تیموتاوس ۶:۱۶ · متی ۱۷:۲ · کلیسای ارتدکس آمریکا، «Saint Gregory Palamas» · صحیح مسلم ۱۷۸، ۱۷۹ · تلمود بابلی، حگیگا ۱۲الف
کتاب مقدس عبریتلمودعهد جدیدقرآنحدیث شیعه
یک تن، یک قوم، یا یک تبار
اینکه چه کسی نور را با خود دارد نیز فرق میکند. در اشعیا نورِ امتها میتواند یک قوم کامل باشد، اسرائیل (اشعیا ۴۹:۳، و چنانکه راشی ۴۲:۱ را میخواند)، و ربیها این نام را به تورات میدهند. در یوحنا نور عالم یک تن است، هرچند در متی او این عنوان را به پیروانش میسپارد (متی ۵:۱۴). در قرآن چراغ پیامبر است، و مؤمنان در روز واپسین نوری از آنِ خود خواهند داشت (قرآن ۵۷:۱۲). در خوانش شیعی آیهٔ نور، نور یک تبار است، «إمام منها بعد إمام»، یعنی امامی پس از امامی، از فاطمه تا آخرین امام.
اشعیا ۴۲:۱؛ ۴۹:۳ · امثال ۶:۲۳؛ مگیلا ۱۶ب · یوحنا ۸:۱۲ · متی ۵:۱۴ · قرآن ۳۳:۴۶؛ ۵۷:۱۲ · الکافی، کتاب الحجة، باب ان الائمة نور الله، ح ۵
همانندیهای دیگر
کتاب مقدس عبریعهد جدیدقرآنتلمودمیدراشحدیث شیعه
زیتون و چراغ
سه کتاب مقدس روغن زیتون را در چراغی از آنِ خدا مینهند. این متنها اینجا کنار هم نهاده میشوند؛ هیچیک به دیگری اشاره نمیکند.
- خیمهٔ اجتماع: «روغن زیتون مصفی و کوبیده شده برای روشنایی… تا چراغها دائم روشن شود» (خروج ۲۷:۲۰؛ لاویان ۲۴:۲).
- رؤیای زکریا: چراغدانی زرین با هفت چراغ، «و به پهلوی آن دو درخت زیتون که یکی بطرف راست روغندان و دیگری بطرف چپش میباشد»؛ چون زکریا میپرسد اینها چیستند، فرشته میگوید: «اینها پسران روغن زیت میباشند که نزد مالک تمامی جهان میایستند» (زکریا ۴:۲–۳، ۱۱–۱۴؛ نک. مدخل زکریا پسر برکیا). مکاشفه این تصویر را برمیگیرد: «اینانند دو درخت زیتون و دو چراغدان که در حضور خداوند زمین ایستادهاند» (مکاشفه ۱۱:۴).
- آیهٔ نور: چراغی «روشن از درخت مبارک زیتون که (با آنکه) شرقی و غربی نیست … و بیآنکه آتشی زیت آن را برافروزد خود به خود (جهانی را) روشنی بخشد» (قرآن ۲۴:۳۵، ترجمهٔ الهی قمشهای)؛ قرآن در جای دیگر سوگند میخورد: «قسم به تین و زیتون» (۹۵:۱)، و از «درختی که از طور سینا برآید و روغن زیت بار آورد» سخن میگوید (۲۳:۲۰).
هر سنت زیتون را قومی یا تباری نیز میداند. ارمیا میگوید: «خداوند تو را زیتون شاداب که به میوه نیکو خوشنما باشد مسمی نموده» (ارمیا ۱۱:۱۶)، و تلمود میپرسد چرا اسرائیل به زیتون مانند شده است: همانگونه که برگ زیتون نه در تابستان میریزد و نه در فصل باران، اسرائیل نیز هرگز از میان نمیرود، نه در این جهان و نه در جهان آینده؛ و همانگونه که زیتون تنها هنگامی روغن میدهد که کوبیده شود، اسرائیل نیز تنها با رنج به راه نیک بازمیگردد (منحوت ۵۳ب). میدراشِ این باب از سفر خروج میافزاید که روغن با مایعهای دیگر نمیآمیزد و بر فراز آنها میایستد، چنانکه اسرائیل جدا میماند (شموت ربا ۳۶:۱). پولس درخت زیتون را قوم خدا میداند، که غیریهودیان در آن پیوند زده میشوند (رومیان ۱۱:۱۷). در الکافی زیتون مبارک ابراهیم است، و روغن آن تبار امامان.
خروج ۲۷:۲۰ · لاویان ۲۴:۲ · زکریا ۴:۲–۳، ۱۱–۱۴ · مکاشفه ۱۱:۴ · قرآن ۲۴:۳۵؛ ۹۵:۱؛ ۲۳:۲۰ · ارمیا ۱۱:۱۶ · تلمود بابلی، منحوت ۵۳ب؛ شموت ربا ۳۶:۱ (به نقل hadran.org.il، «The Olive and the Jews») · رومیان ۱۱:۱۷ · الکافی، کتاب الحجة، باب ان الائمة نور الله، ح ۵
تلمودمیراث یهودیاپوکریفا (کتب قانونی ثانی)
حنوکا
جشن یهودی چراغها تقدیس دوبارهٔ معبد را در قرن دوم پ.م. یاد میکند. تلمود میپرسد: «حنوکا چیست؟» و پاسخ میدهد: «هنگامی که یونانیان به قدس درآمدند، همهٔ روغنهایی را که در قدس بود نجس کردند»، و چون حشمونیان پیروز شدند «جستند و تنها یک کوزه روغن یافتند که با مهر کاهن اعظم نهاده شده بود… و در آن تنها به اندازهٔ روشن کردن چراغدان برای یک روز روغن بود. معجزهای رخ داد و هشت روز چراغدان را از آن روشن کردند» (شبات ۲۱ب). چراغ حنوکا هشت چراغ دارد (دربارهٔ اینکه چرا شکل هفتشاخه برای معبد نگاه داشته شد، نک. کارت «هفت»)، و هفطارای سبت حنوکا رؤیای زکریا دربارهٔ چراغدان و درختان زیتون است، با «نه به قدرت و نه به قوت بلکه به روح من» (زکریا ۴:۶؛ نک. مدخل زکریا پسر برکیا). داستان روغن آموزهای ربانی است؛ کتابهای مکابیان از تقدیس دوباره بی این داستان خبر میدهند.
تلمود بابلی، شبات ۲۱ب (متن انگلیسی در voices.sefaria.org، «Hanukkah in the Babylonian Talmud Tractate Shabbat 21b–23b») · زکریا ۴:۶ · اول مکابیان ۴:۳۶–۵۹
میراث یهودیتاریخ
چراغ جاودان کنیسه
بیشتر کنیسهها چراغی در برابر صندوق تورات میآویزند که به پیروی از خروج ۲۷:۲۰ نِر تامید خوانده میشود. این رسمی متأخر است: ایسمار البوگن، مورخ، نخستین یاد آن را در ادبیات در قرن هفدهم م. یافت، و میشنا، تلمود و شولحان عاروخ از آن یاد نمیکنند. نویسندهای از قرن نوزدهم، ی. ویزنر، حدس زد که این رسم از چراغهای کلیساها آمده است؛ لئوپولد لوو پاسخ داد که از خیمهٔ اجتماع و معبد آمده است. نویسندگان بعدی آن را به چراغ غربی چراغدان معبد مانند میکنند.
خروج ۲۷:۲۰ · کنفرانس مرکزی ربیهای آمریکا، پاسخهای فقهی دربارهٔ نر تامید (ccarnet.org)، به نقل از ای. البوگن، پحد یصحاقِ ای. لامپرونتی، ی. ویزنر و ل. لوو
عهد جدیدمیراث مسیحی
جشن شمع: «نوری که کشف حجاب برای امتها کند»
چهل روز پس از کریسمس، در ۲ فوریه، کلیساها عید تقدیم خداوند به معبد را نگاه میدارند، که در آن شمعون کودک را در آغوش گرفت و گفت: «الحال ای خداوند بنده خود را رخصت میدهی، به سلامتی برحسب کلام خود. زیرا که چشمان من نجات تو را دیده است، که آن را پیش روی جمیع امتها مهیا ساختی. نوری که کشف حجاب برای امتها کند و قوم تو اسرائیل را جلال بود» (لوقا ۲:۲۹–۳۲). هر جا که این رسم برجاست، شمعها را تبرک میکنند و در دستهای میگردانند، و این عید را جشن شمع مینامند. اگریای زائر برگزاری این عید را میان ۳۸۱ و ۳۸۴ م. در اورشلیم دید، در ۱۴ فوریه، چهل روز پس از عید ظهور، به شمارشی که آن زمان رایج بود.
لوقا ۲:۲۲–۳۲ · «Candlemas: The Feast of Light and Hope»، catholicculture.org؛ اگریا، سفرنامه (Itinerarium) ۲۶
میراث مسیحیآبای کلیسا
«لومن کریستی» و نور شادیبخش
در شبزندهداری عید پاک در آیین لاتین، شماس شمع تازهٔ پاسکال را به کلیسای تاریک میآورد و سه بار میایستد تا لومن کریستی، «نور مسیح»، را بسراید، هر بار یک پرده بالاتر، و گروه همسرایان پاسخ میدهد: دئو گراتیاس، «خدا را شکر»؛ او کنار مذبح اِکسولتت را در ستایش شمع میسراید. کلیساهای لوتری و انگلیکن این آیین را به زبانهای خود نگاه میدارند. سرود شامگاهی کلیساهای شرقی هنگام روشن کردن چراغها، فوس هیلارون، «ای نور شادیبخش»، از کهنترین سرودهای مسیحی شمرده میشود که هنوز خوانده میشوند: باسیل قیصریه در قرن چهارم م. سپاسگزاری هنگام روشن کردن چراغها را همان زمان نیز عبارتی کهن میخواند که سرایندهاش شناخته نیست (دربارهٔ روحالقدس ۲۹.۷۳).
Wikipedia، «Lumen Christi» · باسیل قیصریه، دربارهٔ روحالقدس ۲۹.۷۳ (به نقل Hymnology Archive، «The Lamplighting Hymn»)
حدیث اهل سنتقرآنکتاب مقدس عبریعهد جدید
دعا برای نور، و نور مؤمنان
دعایی از پیامبر، که بخاری و مسلم هر دو آوردهاند، از هر سو نور میخواهد: اللهم اجعل في قلبي نورا، یعنی خدا در دل او، در دیده و شنواییاش، از راست و چپ، از بالا و پایین، از پیش و پس نور بنهد و برای او نوری قرار دهد (واجعل لي نورا) (بخاری ۶۳۱۶؛ مسلم ۷۶۳). قرآن به مؤمنان نوری از آنِ خودشان را در روز واپسین وعده میدهد: «شعشعه نور ایمانشان پیش رو و سمت راست آنها بشتابد» (قرآن ۵۷:۱۲)، و آنان دعا خواهند کرد: «پروردگارا، تو نور ما را به حد کمال رسان» (۶۶:۸، هر دو به ترجمهٔ الهی قمشهای). دانیال میگوید: «حکیمان مثل روشنایی افلاک خواهند درخشید» (دانیال ۱۲:۳)، و عیسی: «عادلان در ملکوت پدر خود مثل آفتاب، درخشان خواهند شد» (متی ۱۳:۴۳).
صحیح بخاری ۶۳۱۶؛ صحیح مسلم ۷۶۳ (متن عربی در sunnah.com) · قرآن ۵۷:۱۲؛ ۶۶:۸ · دانیال ۱۲:۳ · متی ۱۳:۴۳
کابالا
زوهر: کتاب درخشش
مهمترین اثر کابالا در قرن سیزدهم م. در کاستیل پدیدار شد. این کتاب به شمعون بر یوحای، حکیم قرن دوم م.، نسبت داده میشود، و پژوهشگران جدید آن را بیشتر کار موسی دلئون (ح. ۱۲۴۰–۱۳۰۵) میدانند. نام آن از نور است: زوهر، «درخشش»، برگرفته از دانیال ۱۲:۳: «و حکیمان مثل روشنایی افلاک خواهند درخشید» (کِزوهَر هارَقیع). کابالای لوریایی بعدها از آدم قدمون، نخستین پیکربندی نور الهی، سخن میگوید (نک. مدخل آدم). این سنتی عرفانی از سدههای میانه است، نه شریعت ربانی یا کتاب مقدس.
دانیال ۱۲:۳ · Store norske leksikon، «Zohar» (snl.no) · abrahamicstudyhall.org، دربارهٔ زوهر (۲۰۱۸)
تلمودعهد جدیدقرآن
نور در تولد پیامبران، و نوری که خاموش نمیشود
نورهای دیگری در این سایت نیز به این کارت تعلق دارند. مدخل عبدالله از نوری در چهرهٔ او میگوید که به آمنه رسید، و از خانهای که به گفتهٔ تلمود هنگام تولد موسی پر از نور شد (سوطا ۱۲الف)؛ لقب فاطمه، زهرا، در مدخل فاطمه آمده است؛ زادروز مهدی در ۱۵ شعبان با چراغانی جشن گرفته میشود (نک. مدخل مهدی). صفحهٔ «سایهها» با دو آیه دربارهٔ نوری پایان مییابد که چهرههای آن صفحه با آن ستیزیدند: «و نور در تاریکی میدرخشد و تاریکی آن را درنیافت» (یوحنا ۱:۵)، و «کافران میخواهند تا نور خدا را به گفتار باطل … خاموش کنند و البته خدا نور خود را هر چند کافران خوش ندارند کامل و محفوظ خواهد داشت» (قرآن ۶۱:۸، ترجمهٔ الهی قمشهای؛ نیز نک. ۹:۳۲).
تلمود بابلی، سوطا ۱۲الف · یوحنا ۱:۵ · قرآن ۶۱:۸؛ ۹:۳۲
مقایسهٔ سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریعهد جدیدمیراث مسیحیقرآنحدیث شیعهتصوف
یادداشت نویسنده: نور و چراغ
سه سنت همداستاناند که خدا نور است و این نور به دست کسی که او میفرستد به مردم میرسد: بندهای که به امتها داده میشود، پسری که میگوید «من نور عالم هستم»، و پیامبری که فرستاده شد تا «چراغ فروزان عالم» باشد. جدایی راهشان در فاصلهٔ میان نور و کسی است که آن را با خود دارد. در کتاب مقدس عبری و قرآن این فاصله میماند: بنده خوانده میشود، چراغ افروخته میشود، و قرآن از زبان پیامبر میگوید که او تنها بشری است. در باور مسیحی این فاصله از میان میرود: فرستاده «نور از نور» است. آموزهٔ صوفیان و شیعه دربارهٔ نور محمد و امامان، نوری نخستین و آفریده، به زبان مسیحی نزدیک میشود و در مرز میان آفریده و آفریدگار بازمیایستد.
اشعیا ۴۹:۶ · یوحنا ۸:۱۲ · اعتقادنامهٔ نیقیه · قرآن ۳۳:۴۶؛ ۱۸:۱۱۰ · الکافی، کتاب الحجة
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریتلمودعهد جدیدقرآنتفسیرحدیث شیعه
یادداشت نویسنده: یک چراغ در سه خانه
ملموسترین چیزی که این سه در آن شریکاند نه یک آموزه، بلکه یک شیء است: چراغی که با روغن زیتون میسوزد. در سفر خروج بیرون پرده میسوزد، در زکریا و مکاشفه میان دو درخت زیتون میایستد، و در قرآن در مشکاتی جای دارد و از زیتونی که «شرقی و غربی نیست» روغن میگیرد. سپس هر سنت چراغ خود را به شیوهٔ خود میخواند: تلمود آن را نشانهٔ آن میداند که حضور الهی در اسرائیل ساکن است، کلیسا آن را مسیح و شاهدانش، و مفسران آن را قرآن در دل مؤمن یا، در الکافی، فاطمه و امامان. این صفحه چراغها را کنار هم مینهد و هر یک را در خانهٔ خود وامیگذارد.
خروج ۲۷:۲۰ · زکریا ۴:۲–۳ · مکاشفه ۱۱:۴ · قرآن ۲۴:۳۵ · شبات ۲۲ب · طبری، ذیل ۲۴:۳۵ · الکافی، کتاب الحجة