هر سنتی در پایان کار چشم به راه جنگی است. حزقیال جوج را از «زمین ماجوج» میبیند که «در ایام بازپسین» از شمال بر اسرائیلِ از نو برپاشده میتازد؛ مکاشفه پادشاهان زمین را «برای جنگ آن روز عظیم خدای قادر مطلق» در حارمجدون گرد میآورد و جوج و ماجوج را پس از هزار سال رها میکند؛ حدیثها از جنگی بزرگ (ملحمه) با رومیان پیش از دجال خبر میدهند، و از یأجوج و مأجوج که قرآن آنان را پشت سد ذوالقرنین نگه داشته است و پس از دجال بیرون میریزند؛ و گزارشهای شیعه از جنگهایی میگویند که گرد قیام مهدی رخ میدهد. مکاشفه نام جوج و ماجوج را از حزقیال میگیرد، و یأجوج و مأجوجِ قرآن همان نامهایند؛ کنار هم نهادن این سه مقایسهٔ خود این سایت است. در هر سه، آخرین لشکر نه به دست سپاهی بلکه به دست خدا از پا درمیآید، اما هیچیک تنها از یک نبرد سخن نمیگوید و هر یک جنگهایش را به ترتیبی دیگر میچیند.
در کنار هم
کتاب مقدس عبری
جوج، از زمین ماجوج
پیشگویی حزقیال درست پس از وادی استخوانهای خشک و وعدهٔ «بنده من داود، پادشاه ایشان خواهد بود» و «عهد سلامتی» میآید (حزقیال ۳۷:۲۴–۲۶؛ نک. مدخل حزقیال)، و پیش از رؤیای او از معبد نو (۴۰–۴۸). خدا به آن پیامبر میگوید: «ای پسر انسان نظر خود را بر جوج که از زمین ماجوج و رئیس روش و ماشک و توبال است بدار و بر او نبوت نما» (۳۸:۲). «بعد از روزهای بسیار از تو تفقد خواهد شد. و در سالهای آخر به زمینی که از شمشیر استرداد شده است، خواهی آمد که آن از میان قومهای بسیار بر کوههای اسرائیل … جمع شده است» (۳۸:۸). جوج میگوید: «به زمین بیحصار برمیآیم. بر کسانی که به اطمینان و امنیت ساکنند میآیم» (۳۸:۱۱)، و «از اطراف شمال خواهی آمد تو و قومهای بسیار همراه تو که جمیع ایشان اسبسوار … میباشند» (۳۸:۱۵)، همراه فارس و کوش و فوط و جومر و توجرمه (۳۸:۵–۶). خدا میگوید: «در ایام بازپسین این به وقوع خواهد پیوست که تو را به زمین خود خواهم آورد تا آنکه امتها … مرا بشناسند» (۳۸:۱۶)، و میپرسد: «آیا تو آنکس نیستی که در ایام سلف به واسطه بندگانم انبیای اسرائیل … در خصوص تو گفتم…؟» (۳۸:۱۷). هیچ سپاهی از اسرائیل به رویارویی او نمیرود. خدا خود میجنگد: «شمشیر هر کس بر برادرش خواهد بود»، و «باران سیال و تگرگ سخت و آتش و گوگرد بر او و بر افواجش و بر قومهای بسیاری که با وی میباشند خواهم بارانید» (۳۸:۲۱–۲۲). سهم اسرائیل پس از آن است: سلاحها را میسوزانند و «مدت هفت سال آتش را به آنها زنده نگاه خواهند داشت» (۳۹:۹)، و «خاندان اسرائیل مدت هفت ماه ایشان را دفن خواهند کرد»، در «وادی هامون جوج» (۳۹:۱۱–۱۲؛ برای مدراش دربارهٔ گور جوج، نک. مدخل یافث، «گوری برای جوج»). خدا «بهر جنس مرغان و به همه حیوانات صحرا» ندا میدهد که «نزد قربانی من … فراهم آیید. قربانی عظیمی بر کوههای اسرائیل تا گوشت بخورید و خون بنوشید» (۳۹:۱۷)، و باب با بازگرداندن تبعیدیان پایان مییابد: «من بار دیگر روی خود را از ایشان نخواهم پوشانید» (۳۹:۲۹).
حزقیال ۳۷:۲۴–۲۶؛ ۳۸:۲–۲۳؛ ۳۹:۱–۲۹
میشناتلمودمیدراشمیراث یهودی
جنگ جوج و ماجوج نزد ربیها
ربیها هجوم حزقیال را به تعبیری ثابت بدل میکنند، میلحمت گوگ اوماگوگ، «جنگ جوج و ماجوج»، و جایی معین در آخرالزمان به آن میدهند. میشنا، به نام ربی عقیوا، پنج داوری «دوازدهماهه» برمیشمارد، و یکی از آنها داوری «جوج و ماجوج در آینده» است (میشنا، عدیوت ۲:۱۰). تلمود مزمور ۲ را، «چرا امتها شورش نمودهاند … پادشاهان زمین برمیخیزند … به ضد خداوند و به ضد مسیح او» (مزامیر ۲:۱–۲)، مزمور همین جنگ میخواند: ربی یوحانان به نام ربی شمعون بر یوحای میگوید پسری نافرمان در خانه «دشوارتر» از «جنگ جوج و ماجوج» است، زیرا مزمور ۳، که دربارهٔ ابشالوم است، فریاد میزند «دشمنانم چه بسیار شدهاند» و مزمور ۲ چنین فریادی ندارد (براخوت ۷ب، به ترجمهٔ انگلیسی عزرا برند)؛ عوودا زارا ۳ب نیز مزمور ۲ را دربارهٔ همین جنگ میخواند. دانشنامهٔ جودائیکا آموزههای دیگری را گرد میآورد: سیفره، مدراشی از دورهٔ تنائیم، آن را آخرین جنگ میداند که پس از آن اسرائیل بندهٔ هیچ قدرت دیگری نخواهد بود (سیفره بمدبر ۷۶؛ دواریم ۴۳)؛ ربی الیعزر بن هورقنوس آن را به دردهای زایمان ماشیح و روز بزرگ داوری پیوند میدهد؛ و یک رأی در تلمود بر آن است که الداد و میداد، آن دو که در اردوگاه نبوت کردند، دربارهٔ جوج نبوت کردند (سنهدرین ۱۷الف؛ نک. کارت «هفتاد و دو»). موسی بن میمون (قرن دوازدهم) آن را در آستانهٔ روزگار ماشیح مینهد، و با احتیاط: «ظاهر سخنان پیامبران چنین مینماید که جنگ جوج و ماجوج در آغاز روزگار ماشیح رخ خواهد داد»، و پیش از آن «پیامبری برخواهد خاست تا اسرائیل را به راستی برانگیزد و دلهایشان را آماده کند»، یعنی ایلیا؛ و هشدار میدهد: «انسان هیچیک از این امور و مانند آنها را به یقین نمیداند تا آنگاه که رخ دهند» (میشنه تورا، احکام پادشاهان ۱۲:۲، به ترجمهٔ انگلیسی توگر).
میشنا، عدیوت ۲:۱۰ (ترجمهٔ انگلیسی به نقل Jewish Virtual Library) · تلمود بابلی، براخوت ۷ب (ترجمهٔ انگلیسی ع. برند)؛ عوودا زارا ۳ب؛ سنهدرین ۱۷الف · سیفره بمدبر ۷۶؛ سیفره دواریم ۴۳ · موسی بن میمون، میشنه تورا، احکام پادشاهان ۱۲:۲ (ترجمهٔ انگلیسی ا. توگر، Chabad.org) · دانشنامهٔ جودائیکا (Encyclopaedia Judaica، ۲۰۰۸)، «Gog and Magog» (Jewish Virtual Library)
عهد جدید
حارمجدون
در مکاشفه فرشتهٔ ششم پیالهٔ خود را «بر نهر عظیم فرات ریخت و آبش خشکید تا راه پادشاهانی که از مشرق آفتاب میآیند، مهیا شود» (مکاشفه ۱۶:۱۲). سه روح خبیث «چون وزغها» از دهان اژدها و وحش و نبی کاذب بیرون میآیند و «بر پادشاهان تمام ربع مسکون خروج میکنند تا ایشان را برای جنگ آن روز عظیم خدای قادر مطلق فراهم آورند» (۱۶:۱۳–۱۴). «و ایشان را به موضعی که آن را در عبرانی حارمجدون میخوانند، فراهم آوردند» (۱۶:۱۶). خود نبرد در آنجا گفته نمیشود؛ پیالهٔ هفتم در پی میآید و آوازی میگوید «تمام شد» (۱۶:۱۷). بسیاری از خوانندگان آن را در باب ۱۹ مییابند: سواری بر اسبی سفید که «به عدل داوری و جنگ مینماید» (۱۹:۱۱)، فرشتهای که مرغان را ندا میدهد: «بیایید و بجهت ضیافت عظیم خدا فراهم شوید» (۱۹:۱۷)، «وحش و پادشاهان زمین و لشکرهای ایشان را که جمع شده بودند تا با اسبسوار و لشکر او جنگ کنند» (۱۹:۱۹)، و «باقیان به شمشیری که از دهان اسبسوار بیرون میآمد کشته شدند» (۱۹:۲۱). این نام را معمولاً عبری هر مگیدو میخوانند، یعنی تپه یا کوه مجدو، دژی که یوشیا در آنجا کشته شد (نک. مدخل یوشیا، «مرگ در مجدو») و، در سرود دبوره، «پادشاهان آمده، جنگ کردند» (داوران ۵:۱۹)؛ برای خوانشهای دیگر، نک. «تفاوتها».
مکاشفه ۱۶:۱۲–۱۷؛ ۱۹:۱۱–۲۱ · داوران ۵:۱۹ · دوم پادشاهان ۲۳:۲۹
عهد جدید
جوج و ماجوج پس از هزار سال
مکاشفه تنها یک بار از جوج و ماجوج نام میبرد، آن هم پس از هزاره. فرشتهای «اژدها یعنی مار قدیم را که ابلیس و شیطان میباشد» «تا مدت هزار سال» در بند مینهد، «و بعد از آن میباید اندکی خلاصی یابد» (مکاشفه ۲۰:۲–۳)، و شهیدان «زنده شدند و با مسیح هزار سال سلطنت کردند» (۲۰:۴). «و چون هزار سال به انجام رسد، شیطان از زندان خود خلاصی خواهد یافت تا بیرون رود و امتهایی را که در چهار زاویه جهانند، یعنی جوج و ماجوج را گمراه کند و ایشان را بجهت جنگ فراهم آورد که عدد ایشان چون ریگ دریاست. و بر عرصه جهان برآمده، لشکرگاه مقدسین و شهر محبوب را محاصره کردند. پس آتش از جانب خدا از آسمان فرو ریخته، ایشان را بلعید» (۲۰:۷–۹). ابلیس به دریاچهٔ آتش افکنده میشود (۲۰:۱۰)، مردگان از روی دفترها داوری میشوند (۲۰:۱۲؛ نک. کارت «ترازو و نامه»)، و آنگاه اورشلیم نو میآید، جایی که «خدا هر اشکی از چشمان ایشان پاک خواهد کرد. و بعد از آن موت نخواهد بود» (۲۱:۴). در اینجا جوج و ماجوج نه شهریاری و سرزمین او، بلکه خود امتهایند که از سراسر زمین گرد آمدهاند.
مکاشفه ۲۰:۱–۱۵؛ ۲۱:۴
قرآنتفسیر
یأجوج و مأجوج پشت سد
قرآن از ذوالقرنین میگوید که به قومی میان دو کوه رسید: «آنان گفتند: ای ذوالقرنین، قومی به نام یأجوج و مأجوج در این سرزمین (پشت این کوه) فساد (و خونریزی و وحشیگری) بسیار میکنند، آیا چنانچه ما خرج آن را به عهده گیریم سدی میان ما و آنها میبندی…» (قرآن ۱۸:۹۴، ترجمهٔ الهی قمشهای). او مزد را نمیپذیرد و نیروی مردان را میخواهد: «برایم قطعات آهن بیاورید. … تا چون میان آن دو کوه را برابر ساخت گفت: در آتش بدمید؛ تا چون آهن را بسان آتش بگداخت، گفت: برایم مس گداخته آورید تا بر آن فرو ریزم. از آن پس آن قوم نه هرگز بر بالای آن سد شدن و نه بر شکستن آن سد و رخنه در آن توانایی یافتند» (۱۸:۹۶–۹۷، ترجمهٔ الهی قمشهای). سد تنها تا زمانی معین است: «ذو القرنین گفت که این (قدرت و تمکن بر بستن سد) لطف و رحمتی از خدای من است و آنگاه که وعده خدای من فرا رسد … آن سد را متلاشی و هموار با زمین گرداند و البته وعده خدای من محقق و راست است. و روز آن وعده که فرا رسد (طایفه یأجوج و مأجوج یا) همه خلایق محشر چون موج مضطرب و سرگردان باشند و درهم آمیزند، و نفخه صور دمیده شود و همه خلق را در صحرای قیامت جمع آریم» (۱۸:۹۸–۹۹، ترجمهٔ الهی قمشهای). آیهای دیگر رها شدن آنان را به فرا رسیدن قیامت پیوند میدهد: «تا روزی که راه یأجوج و مأجوج باز شود و آنان از هر جانب (پست و) بلند زمین شتابان درآیند … و وعده (ثواب و عقاب) حق بسیار نزدیک شود و ناگهان چشم کافران از حیرت بیحرکت فرو ماند…» (۲۱:۹۶–۹۷، ترجمهٔ الهی قمشهای). قرآن از هیچ نبردی با آنان سخن نمیگوید. ابن کثیر تفسیر این آیات را با نسب آنان آغاز میکند: یأجوج و مأجوج از فرزندان آدماند، چنانکه در صحیحین آمده است؛ برای مفسرانی که آنان را به یافث میرسانند، نک. مدخل یافث.
قرآن ۱۸:۸۳–۹۹؛ ۲۱:۹۵–۹۷ · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل ۱۸:۹۴ (ترجمهٔ انگلیسی خلاصهشده، Quran.com)
حدیث اهل سنت
جنگ بزرگ (ملحمه) در حدیث اهل سنت
مجموعههای حدیث اهل سنت جنگی بزرگ با رومیان (روم) را در شام، پیش از دجال، جای میدهند.
- صحیح مسلم، از ابوهریره: قیامت برپا نمیشود تا رومیان در اعماق یا در دابق فرود آیند. سپاهی از مدینه به رویاروییشان میرود؛ یکسوم میگریزند، یکسوم کشته میشوند، و یکسومی که هرگز به فتنه نمیافتند پیروز میشوند و قسطنطنیه را میگشایند. هنگامی که غنیمتها را بخش میکنند، بانگی دروغین که دجال آمده است آنان را به شام میکشاند، و آنجا دجال پدیدار میشود و عیسی فرود میآید؛ دشمن خدا چون او را ببیند، همچون نمک در آب، آب میشود (مسلم ۲۸۹۷، کتاب الفتن).
- صحیح مسلم، از یسیر بن جابر، که از عبدالله بن مسعود شنید که با اشاره به سوی شام گفت مسلمانان با رومیان روبهرو خواهند شد: جنگی خواهند کرد که مانندش دیده نشده است، چندان که اگر پرندهای از کنار صفهایشان بگذرد، پیش از رسیدن به پایانشان مرده فرو میافتد، و از هر صد تن خویشاوند تنها یک تن زنده میماند؛ آنگاه بانگی میرسد که دجال در میان فرزندانشان جای آنان را گرفته است. این گزارش از آنِ ابن مسعود است؛ سخنی که او از پیامبر نقل میکند تنها در پایان میآید: پیامبر نام آنان و نام پدرانشان و رنگ اسبانشان را میداند (مسلم ۲۸۹۹).
- ابوداود، از معاذ بن جبل، رویدادها را در زنجیرهای میچیند: آبادانی بیتالمقدس هنگام ویرانی یثرب است، ویرانی یثرب هنگام فرا رسیدن جنگ بزرگ، آغاز جنگ بزرگ هنگام فتح قسطنطنیه، و فتح قسطنطنیه هنگام خروج دجال (ابوداود ۴۲۹۴؛ به عربی وخراب يثرب خروج الملحمة). آلبانی آن را حسن دانسته و شعیب ارنؤوط ضعیف.
- تعبیر کارت لفظ گزارش بعدی است، باز از معاذ: الملحمة الكبرى وفتح القسطنطينية وخروج الدجال في سبعة أشهر، یعنی بزرگترین جنگ، فتح قسطنطنیه و خروج دجال در هفت ماه رخ میدهند (ابوداود ۴۲۹۵). آلبانی آن را ضعیف دانسته، و منذری یادآور میشود که راوی آن، ابوبکر بن ابی مریم، حجت شمرده نمیشود (به نقل عون المعبود)؛ شعیب ارنؤوط نیز سند آن را ضعیف میخواند. ترمذی آن را با لفظ الملحمة العظمى آورده و حسن غریب (در برخی چاپها غریب) خوانده است و میگوید تنها از همین یک سند شناخته میشود؛ آلبانی و زبیر علی زئی آن را ضعیف دانستهاند (ترمذی ۲۲۳۸). گزارشی که میگوید میان جنگ بزرگ و فتح شهر (قسطنطنیه) شش سال فاصله است و دجال در سال هفتم میآید نیز نزد آلبانی ضعیف است (ابوداود ۴۲۹۶).
- دو گزارش در همان کتاب ابوداود، که آلبانی هر دو را صحیح دانسته است، زمینهٔ ماجرا را کامل میکنند: مسلمانان با رومیان صلحی امن میبندند و آنگاه با هم با دشمنی در پشت سرشان میجنگند؛ مسیحیای صلیب برمیافرازد، مسلمانی آن را میشکند، و رومیان پیمان میشکنند و برای نبرد آماده میشوند (۴۲۹۲)؛ و گردآمدنگاه مسلمانان در هنگام جنگ غوطه است، نزدیک دمشق (۴۲۹۸).
این بخش از سنن ابوداود
کتاب الملاحم، «کتاب جنگهای بزرگ»، نام دارد، از جمع همین واژه.
صحیح مسلم ۲۸۹۷، ۲۸۹۹ (کتاب الفتن و اشراط الساعة؛ ترجمهٔ انگلیسی به نقل Sunnah.com) · سنن ابی داود ۴۲۹۲–۴۲۹۸ (کتاب الملاحم)، با درجهبندی آلبانی به نقل Sunnah.com و درجهبندی ارنؤوط به نقل HadithUnlocked · سنن ترمذی ۲۲۳۸
حدیث اهل سنت
یأجوج و مأجوج پس از دجال، در حدیث اهل سنت
در حدیث، یأجوج و مأجوج پس از دجال بیرون میآیند، پس از آنکه عیسی او را کشته است. کاملترین گزارش، روایت بلند نواس بن سمعان در صحیح مسلم است. عیسی کنار منارهٔ سفید در شرق دمشق فرود میآید و دجال را دنبال میکند تا بر دروازهٔ لُد به او میرسد و او را میکشد. آنگاه خدا به عیسی خبر میدهد که بندگانی را بیرون آورده است که هیچکس را یارای جنگ با آنان نیست، و او باید این مردم را به سلامت به طور ببرد (لا يدان لأحد بقتالهم، یعنی هیچکس را دستی برای جنگ با آنان نیست). یأجوج و مأجوج از هر بلندی سرازیر میشوند؛ نخستینشان از کنار دریاچهٔ طبریه میگذرند و از آبش مینوشند. آنگاه خدا بر آنان حشراتی میفرستد که به گردنشان میافتند، و میمیرند. پس از آن به زمین گفته میشود که میوهاش را برویاند و برکتش را بازگرداند؛ و سرانجام بادی میوزد، و تنها بدکاران میمانند و قیامت بر آنان برپا میشود (مسلم ۲۹۳۷). حذیفه بن اسید در فهرست ده نشانهٔ پیش از قیامت، در میان آنها، دجال، فرود آمدن عیسی پسر مریم، و یأجوج و مأجوج را نام میبرد (مسلم ۲۹۰۱). دو گزارش دیگر از سد سخن میگویند. زینب بنت جحش میگوید پیامبر هراسان نزد او آمد و گفت وای بر عرب از شری که نزدیک شده است، و از سد یأجوج و مأجوج به این اندازه گشوده شده است، و با شست و انگشت سبابهاش حلقهای ساخت؛ چون زینب پرسید آیا با آنکه نیکان در میان ما هستند نابود میشویم، پیامبر پاسخ داد: آری، هنگامی که پلیدی فزونی گیرد (بخاری ۳۳۴۶). در روایت ترمذی، از ابوهریره، آنان هر روز سد را میکنند تا آنگاه که نزدیک است آن را بشکافند، و سردارشان میگوید بازگردید تا فردا آن را بشکافید؛ تا آنکه روزی میافزاید «إن شاء الله»، و آن را میشکافند، آبها را مینوشند و تیرهایشان را به آسمان پرتاب میکنند (ترمذی ۳۱۵۳). ترمذی آن را حسن غریب میخواند؛ آلبانی و زبیر علی زئی آن را صحیح دانستهاند.
صحیح مسلم ۲۹۳۷، ۲۹۰۱ (ترجمهٔ انگلیسی به نقل HadithUnlocked) · صحیح بخاری ۳۳۴۶ (کتاب احادیث الانبیاء، داستان یأجوج و مأجوج) · سنن ترمذی ۳۱۵۳
حدیث شیعهمیراث شیعه
جنگهای پیرامون قیام مهدی، در گزارشهای شیعه
گزارشهای شیعه جنگهای واپسین را گرد قیام امام دوازدهم مینهند. شیخ صدوق در میان پنج نشانهای که حدیثهای شیعه حتمی میخوانند، خروج سفیانی را میآورد، ستمگری از خاندان ابوسفیان از شام (کمال الدین ۲:۶۷۸، ح ۵؛ نک. مدخل مهدی، «نشانهها»)، و روایتی از امام رضا میگوید قائم بی خروج او ظهور نمیکند (حمیری، قرب الاسناد، ح ۱۳۲۹). در الغیبهٔ نعمانی، سفیانی نه ماه بر شام فرمان میراند و به سوی مدینه لشکر میکشد، و سپاهش در بیداء در زمین فرو میرود (نعمانی، الغیبة، ص ۳۰۵، به خلاصهٔ ویکیشیعه). او در راه عراق در قرقیسیا، بر کرانهٔ فرات در شمال شام، با سپاهیان رقیب روبهرو میشود. نعمانی سخنی از امام صادق میآورد: «إن لله مأدبة بقرقيسياء يطلع مطلع من السماء فينادي: يا طير السماء، ويا سباع الأرض، هلموا إلى الشبع من لحوم الجبارين»، یعنی خدا را در قرقیسیا سفرهای است، و ندا دهندهای از آسمان سر برمیکشد و پرندگان آسمان و درندگان زمین را فرا میخواند تا از گوشت ستمگران سیر شوند (الغیبة، ص ۲۸۷، به نقل ویکیشیعهٔ عربی)؛ الکافی روایتی از امام باقر دربارهٔ همین نبرد دارد (الکافی ۸:۲۹۵). گزارشها در اینکه چه کسانی آنجا میجنگند یکسان نیستند: ترکان، رومیان، همپیمانی از آنان، فرمانروایی از مصر و عباسیان همه نام برده شدهاند، و گزارش ویکیشیعه مهدی را در آن نبرد جای نمیدهد. به روایت حدیثهای شیعه، مهدی سپس در مکه قیام میکند، کوفه را پایتخت خود میسازد و سفیانی و ستمگران را شکست میدهد، و عیسی پشت سر او نماز میگزارد (نک. مدخل مهدی، «قیام»، و کارت «موعود»). برای این مدخل هیچ درجهبندیای از گزارشهای قرقیسیا یافته نشد؛ ویکیشیعهٔ عربی میگوید گزارشهای این نبرد هنوز به بررسی و سنجش دقیق نیاز دارند.
شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة ۲:۶۷۸، ح ۵؛ ۲:۶۸۰، ح ۱۴–۱۵ (به نقل ویکیشیعه، «Sufyani») · حمیری، قرب الاسناد، ح ۱۳۲۹ · نعمانی، کتاب الغیبة، ص ۲۸۷، ۳۰۵ · کلینی، الکافی ۸:۲۹۵ · ویکیشیعه، «Sufyani»؛ ویکیشیعه (عربی)، «معرکة قرقیسیا»
چه کسی این پیوند را برقرار میکند
عهد جدیدکتاب مقدس عبریقرآنتاریخ
مقایسهٔ این سایت
این کارت نشان «مشاهدهشده» دارد، و این نشان به جای خود میماند. هیچ متن مقدس، حدیث یا تفسیری که برای این مدخل یافته شد جنگ بزرگِ حدیثها را در کنار حارمجدون، یا جنگهای مهدی در گزارشهای شیعه را در کنار جوجِ حزقیال نمینهد. دو پیوند را خود متنها برقرار میکنند، و کارت بر همین دو استوار است. مکاشفه جوج و ماجوج را با نامشان از حزقیال میگیرد (مکاشفه ۲۰:۸؛ نک. مدخل حزقیال، «پژواکها در مکاشفه»)، پس سوی مسیحی، در درون کتاب مقدس مسیحی، بر سوی یهودی تکیه دارد. و یأجوج و مأجوج قرآن همان نامها به صورت عربیاند، که مفسران مسلمان، مانند مفسران یهودی و مسیحی، آنان را به نسل یافث میرسانند (نک. مدخل یافث). قرآن برای آنان به حزقیال یا مکاشفه استناد نمیکند. مقایسهٔ گستردهتر، یعنی جنگی واپسین در هر سه سنت، از آنِ این سایت است. با این همه، مرجعها و پژوهشهای جدید این سنتها را با هم بررسی میکنند: مقالهٔ «جوج و ماجوج» در دانشنامهٔ جودائیکا این چهره را از حزقیال تا ربیها و تا نویسندگان مسیحی دنبال میکند، که سپاهیان مسلمانِ فتوحات را همان جوج و ماجوج دانستند، و امری ون دونزل و آندرهآ اشمیت منابع مسیحی و اسلامی را در کنار هم بررسی میکنند (نک. «همانندیهای دیگر»).
مکاشفه ۲۰:۸ · حزقیال ۳۸:۲ · قرآن ۱۸:۹۴؛ ۲۱:۹۶ · دانشنامهٔ جودائیکا (Encyclopaedia Judaica، ۲۰۰۸)، «Gog and Magog» · ا. ون دونزل و آ. اشمیت، Gog and Magog in Early Eastern Christian and Islamic Sources (Brill، ۲۰۰۹)
عهد جدیدمیراث مسیحی
مکاشفه حزقیال را میخواند
مفسران مسیحی جوجِ حزقیال را بیش از یک بار در مکاشفه مییابند. ندا به مرغان، «بیایید و بجهت ضیافت عظیم خدا فراهم شوید» (مکاشفه ۱۹:۱۷)، پژواک ندای خداست به «هر جنس مرغان» که به «قربانی» او «بر کوههای اسرائیل» بیایند (حزقیال ۳۹:۱۷)، و مکاشفه ۲۰:۸ آشکارا از جوج و ماجوج نام میبرد. ر. فاولر وایت (۱۹۹۴) استدلال میکند که بهرهای که یوحنا در مکاشفه ۱۹ از حزقیال ۳۹:۱۷–۲۰ میبرد جوج و ماجوج را به آن باب نیز میآورد، و این «دستکم در نگاه نخست دلیلی موجه فراهم میکند» که ۲۰:۷–۱۰ همان نبرد را بار دیگر بازمیگوید؛ اگر یوحنا دو رویداد را در نظر داشت، با وصف هر دو به زبان یکی «لطفی در حق ما نکرد». او همچنین یادآور میشود که مکاشفه ۲۰–۲۲ همسو با حزقیال ۳۶–۴۸ پیش میرود: رستاخیز، پادشاهی و پیروزی بر امتها، به همان ترتیب. سم استورمز، از ناهزارهگرایان، میافزاید که مکاشفه ۱۶:۱۴، ۱۹:۱۹ و ۲۰:۸ همه از گرد آوردن پادشاهان یا امتها برای «آن جنگ» سخن میگویند (به یونانی تون پولمون)، و آنها را یک جنگ میداند که سه بار دیده شده است. مفسران پیشهزارهگرا آنها را دو جنگ میخوانند (نک. «تفاوتها»).
مکاشفه ۱۶:۱۴؛ ۱۹:۱۷–۲۱؛ ۲۰:۷–۱۰ · حزقیال ۳۸–۳۹ · ر. ف. وایت، «Making Sense of Rev 20:1–10? Harold Hoehner Versus Recapitulation»، JETS 37/4 (۱۹۹۴)، ۵۳۹–۵۵۱ · س. استورمز، «Armageddon: What and When?» (samstorms.org)، برگرفته از Kingdom Come: The Amillennial Alternative
میراث یهودیآبای کلیسامیراث مسیحیتاریخ
جوج که بود: پادشاهان، سکاها، گوتها
خوانندگان هر روزگار کوشیدهاند این قوم را نام ببرند. یوسفوس (قرن یکم میلادی) نوشت: «ماجوج کسانی را بنیاد نهاد که از نام او ماجوجیان خوانده شدند، اما یونانیان آنان را سکا مینامند» (آثار باستانی یهود ۱.۱۲۳، به ترجمهٔ انگلیسی ویستون). آمبروز میلانی (ح. ۳۷۸ م.) نوشت: «آن جوج همان گوت است که بیرون آمدنش را پیشتر دیدهایم» (دربارهٔ ایمان ۲.۱۶.۱۳۸). آگوستین (درگذشتهٔ ۴۳۰ م.) هر نامگذاری از این دست را نپذیرفت: «این امتها را که جوج و ماجوج مینامد نباید قومهایی وحشی در گوشهای از جهان دانست، خواه گتها و ماساگتها، چنانکه برخی از حروف آغازینشان نتیجه میگیرند… زیرا یوحنا نشان میدهد که آنان در سراسر زمین پراکندهاند»، و لشکرگاه محاصرهشده «چیزی نیست جز کلیسای مسیح که در سراسر جهان گسترده است» (شهر خدا ۲۰.۱۱، به ترجمهٔ انگلیسی دادز). دانشنامهٔ جودائیکا یادآور میشود که در روزگار فتوحات اسلامی نویسندگان مسیحی سپاهیان مسلمان را با جوج و ماجوج یکی دانستند، و از میان پیشنهادهای جدید برای جوجِ حزقیال «معقولترین یکیانگاری، یکی دانستن او با گوگس است»، پادشاه لیدیه، بیآنکه از بار نمادین این نام بکاهد.
یوسفوس، آثار باستانی یهود ۱.۱۲۳ (ترجمهٔ انگلیسی ویستون) · آمبروز، دربارهٔ ایمان (De fide) ۲.۱۶.۱۳۷–۱۳۸ (NPNF II.10) · آگوستین، شهر خدا ۲۰.۱۱ (ترجمهٔ انگلیسی دادز) · دانشنامهٔ جودائیکا (Encyclopaedia Judaica، ۲۰۰۸)، «Gog and Magog»
تفاوتها
کتاب مقدس عبریمیراث یهودیعهد جدیدحدیث اهل سنتحدیث شیعه
یک جنگ، یا چند جنگ به ترتیب
«یک نبرد بزرگ»ِ کارت در هر سنت سادهسازی است:
- حزقیال یک هجوم دارد، اما این هجوم پس از احیای اسرائیل میآید، بر قومی که از پیش «به اطمینان و امنیت ساکنند» (حزقیال ۳۸:۱۱)، پس از «عهد سلامتی» در ۳۷:۲۶؛ این نبرد صلحی را میشکند، نه آنکه صلح را بیاورد.
- ربیها جای آن را به گونهای دیگر مینهند. موسی بن میمون، به خوانش ظاهر سخن پیامبران، آن را «در آغاز روزگار ماشیح» مینهد؛ دانشنامهٔ جودائیکا یادآور میشود که ترگومهای فلسطینی پیروزی را به ماشیح میدهند و گرد آمدن تبعیدیان را پس از آن مینهند، برخلاف ترتیب حزقیال، و مکاشفهٔ سفر الیاهو جوج و ماجوج را پس از روزگار ماشیح و پیش از داوری واپسین جای میدهد.
- مکاشفه جنگ حارمجدون را (۱۶:۱۶؛ ۱۹:۱۱–۲۱) پیش از هزار سال مینهد و جوج و ماجوج را پس از آن (۲۰:۷–۹)، مگر آنکه این دو یک جنگ باشند که دو بار گفته شده است (نک. بند بعد).
- حدیثهای اهل سنت زنجیرهای را دنبال میکنند: جنگ بزرگ با رومیان، فتح قسطنطنیه، دجال، فرود آمدن عیسی و کشته شدن دجال، سپس یأجوج و مأجوج، سپس سالهای برکت، سپس بادی که جان مؤمنان را میگیرد، و قیامت (مسلم ۲۸۹۷، ۲۹۳۷؛ ابوداود ۴۲۹۴). یأجوج و مأجوج پس از دجال بیرون میآیند، نه پیش از او.
- گزارشهای شیعه سفیانی، سپاه فرورفته در زمین و قرقیسیا را پیش از قیام مهدی یا در پیرامون آن مینهند، و جنگهای خود او را پس از قیامش.
حزقیال ۳۷:۲۶؛ ۳۸:۱۱ · موسی بن میمون، میشنه تورا، احکام پادشاهان ۱۲:۲ · دانشنامهٔ جودائیکا (Encyclopaedia Judaica، ۲۰۰۸)، «Gog and Magog» · مکاشفه ۱۶:۱۶؛ ۱۹:۱۱–۲۱؛ ۲۰:۷–۹ · صحیح مسلم ۲۸۹۷، ۲۹۳۷ · سنن ابی داود ۴۲۹۴ · نعمانی، کتاب الغیبة
عهد جدیدمیراث مسیحیآبای کلیسا
خوانشهای پیشهزارهگرا و ناهزارهگرا
مسیحیان دربارهٔ مکاشفه ۲۰، و همراه با آن دربارهٔ شمار نبردهای واپسین، اختلاف دارند. پیشهزارهگرایان ۲۰:۱–۶ را رویدادی پس از بازگشت مسیح و نبرد ۱۹:۱۱–۲۱ میخوانند: به تعریف جورج لد، «پس از آمدن دوم مسیح، [مسیح] هزار سال بر زمین فرمان خواهد راند»؛ آنگاه شیطان برای شورشی واپسین، یعنی جوج و ماجوج، رها میشود و مسیح آن را درهم میکوبد. حارمجدون و جوج و ماجوج دو جنگاند با هزار سال فاصله. پیشهزارهگرایی تاریخی به هزارهباوری کهن (کیلیاسم) میماند؛ ادوارباوری (دیسپنسیشنالیسم) از نظام جان نلسون داربی در قرن نوزدهم برآمده است. ناهزارهگرایان هزار سال را نمادین میخوانند، به تعبیر آنتونی هوکما زمانی که در آن «جانهای مؤمنانی که مردهاند اکنون با مسیح در آسمان زندهاند و سلطنت میکنند»، و مکاشفه ۲۰ را بازگشتی بر همان مسیر باب ۱۹ میدانند، چنانکه حارمجدون و جوج و ماجوج یک جنگ واپسیناند؛ پسهزارهگرایان در خوانش نمادین با آنان همرأیاند، اما پیش از بازگشت مسیح چشم به راه روزگاری زرین و دراز هستند (به خلاصهٔ آلن بندی). آگوستین پیشتر لشکرگاه محاصرهشده را کلیسا در سراسر جهان خوانده بود (شهر خدا ۲۰.۱۱). کلیسای کاتولیک بر آن است که «کلیسا حتی صورتهای تعدیلشدهٔ» هزارهباوری را «رد کرده است»، و پادشاهی خدا «نه با پیروزی تاریخی کلیسا در روندی از برترییابی تدریجی»، بلکه «تنها با پیروزی خدا بر واپسین طغیان شر» به کمال میرسد (تعالیم کلیسای کاتولیک ۶۷۶–۶۷۷). استورمز هرمجدون را «نمادپردازی پیامبرانه برای کل جهان در شکست و داوری جمعیاش به دست مسیح در آمدن دوم او» میداند، نه نشانی بر نقشه؛ پیشهزارهگرایان جنگ بابهای ۱۶ و ۱۹ را در هنگام بازگشت مسیح مینهند.
مکاشفه ۱۹:۱۱–۲۱؛ ۲۰:۱–۱۰ · آ. س. بندی، «Views of the Millennium» (The Gospel Coalition) · آگوستین، شهر خدا ۲۰.۱۱ · تعالیم کلیسای کاتولیک ۶۷۶–۶۷۷ · س. استورمز، «Armageddon: What and When?»
عهد جدیدتاریخ
نام حارمجدون
مکاشفه این مکان را «در عبرانی حارمجدون» میخواند (۱۶:۱۶)، اما اصل عبری آن را نمیآورد، و چنانکه منتقدان خوانش رایج یادآور میشوند، در مجدو کوهی نیست. مارکو یائوهیاینن (۲۰۰۵) پیشنهادها را مرور میکند: «کوه مجدو»ِ جان دی، که «کوههای اسرائیل»ِ حزقیال را به «همواری مجدون» (زکریا ۱۲:۱۱) میپیوندد؛ «کوه اجتماع» به پیروی از اشعیا ۱۴:۱۳، «بر کوه اجتماع … جلوس خواهم نمود»، که دی آن را «از نظر صورت بیش از اندازه دور» میداند؛ و کوه صهیون. خود یائوهیاینن این نام را از فعلی عبری به معنای بریدن و فرو انداختن میگیرد و استدلال میکند که «حارمجدون بیش از آنکه به میدان نبردی مربوط باشد، به پیشگوییهای عهد عتیق دربارهٔ نابودی بابل ربط دارد». درخت این سایت خوانش رایج را نگه میدارد: مجدو «نام خود را به اندیشهٔ نبرد واپسین داد؛ این نام به صورت یونانی حارمجدون (آرماگدون) در مکاشفه ۱۶:۱۶ آمده است» (مدخل یوشیا).
مکاشفه ۱۶:۱۶ · زکریا ۱۲:۱۱ · اشعیا ۱۴:۱۳ · م. یائوهیاینن، «The OT Background to Armageddon (Rev. 16:16) Revisited»، Novum Testamentum 47.4 (۲۰۰۵)
کتاب مقدس عبریعهد جدیدحدیث اهل سنتحدیث شیعه
چه کسی میجنگد
سنتها نبرد را به دستهای گوناگون میسپارند. در حزقیال، خدا به تنهایی با تگرگ و آتش و گوگرد میجنگد، و اسرائیل تنها سلاحها را میسوزاند و مردگان را به خاک میسپارد (حزقیال ۳۸:۲۲؛ ۳۹:۹–۱۲). در مکاشفه، دشمن با شمشیری که از دهان سوار بیرون میآید کشته میشود (۱۹:۲۱)، و جوج و ماجوج با آتشی از آسمان (۲۰:۹). در حدیثهای اهل سنت، جنگ بزرگ را سپاهیان مسلمان، با بهایی هولناک، میجنگند، و قسطنطنیه به دست مردان گشوده میشود (مسلم ۲۸۹۷، ۲۸۹۹)؛ اما با یأجوج و مأجوج هیچکس نمیجنگد: عیسی مردم خود را به کوه میبرد، و خدا آنان را با حشرات نابود میکند (مسلم ۲۹۳۷). در گزارشهای شیعه سپاه سفیانی را زمین فرو میبرد (نعمانی)، و مهدی و یارانش پس از قیام او با ستمگران میجنگند.
حزقیال ۳۸:۲۱–۲۲؛ ۳۹:۹–۱۲ · مکاشفه ۱۹:۲۱؛ ۲۰:۹ · صحیح مسلم ۲۸۹۷، ۲۸۹۹، ۲۹۳۷ · نعمانی، کتاب الغیبة، ص ۳۰۵
کتاب مقدس عبریمیدراشعهد جدیدقرآنحدیث اهل سنت
یک شهریار، دو قوم، مردمی از فرزندان آدم
در حزقیال، جوج یک شخص است، «رئیس روش و ماشک و توبال»، و ماجوج سرزمین اوست (حزقیال ۳۸:۲)، چنانکه در جدول قومها ماجوج پسر یافث است (پیدایش ۱۰:۲). به گفتهٔ دانشنامهٔ جودائیکا، در اگادای ربیها «جوج و ماجوج دو نام موازی برای یک قوماند». در مکاشفه هر دو نام به امتهایی اشاره دارند که «در چهار زاویه جهانند» (۲۰:۸). در قرآن یأجوج و مأجوج دو قوماند پشت یک دیوار، و حدیثها آنان را انبوهی واقعی میدانند که هنوز آن دیوار را میکنند (ترمذی ۳۱۵۳). جنگ بزرگِ حدیثها نه با یأجوج و مأجوج بلکه با رومیان است، و جنگهای گزارشهای شیعه با سفیانی، که مسلمانی از تبار امویان است.
حزقیال ۳۸:۲ · پیدایش ۱۰:۲ · مکاشفه ۲۰:۸ · قرآن ۱۸:۹۴ · سنن ترمذی ۳۱۵۳ · دانشنامهٔ جودائیکا (Encyclopaedia Judaica، ۲۰۰۸)، «Gog and Magog»
حدیث اهل سنتمیراث اهل سنتحدیث شیعهتاریخ
متن مقدس، گزارشهای صحیح و گزارشهای ضعیف
حزقیال (قرن ششم پ.م.) و مکاشفه (اواخر قرن یکم م.) برای خوانندگانشان کتاب مقدساند؛ جنگ جوج و ماجوج در سنت ربانی از میشنا (ح. ۲۰۰ م.) تا موسی بن میمون ادامه مییابد. در سوی مسلمانان، قرآن تنها سد و گشوده شدن آن را میآورد. گزارشهای مسلم دربارهٔ دابق و دربارهٔ یأجوج و مأجوج پس از دجال در مجموعهای صحیح آمدهاند، اما چند گزارش که جنگ بزرگ را نام میبرند و زمانش را تعیین میکنند ضعیف شمرده شدهاند (ابوداود ۴۲۹۵، ۴۲۹۶). ناقدان اهل سنت دربارهٔ سفیانی سختگیرترند: حاکم گزارشی دربارهٔ او را صحیح دانست، اما آلبانی آن را منکر خواند (السلسلة الضعیفة ۶۵۲۰)، ابن عثیمین یادآور شد که حاکم در تصحیح سهلگیر بود، و حمود تویجری نوشت که دربارهٔ خروج سفیانی هیچ حدیث صحیح و قابل اعتمادی نیست (به نقل IslamQA). در حدیثهای شیعه، در مقابل، سفیانی از نشانههای حتمی است (شیخ صدوق، کمال الدین). ویلفرد مادلونگ، در مقام مورخ، پیشگویی سفیانی را به امیدهای مردم شام به بازگردانندهای سفیانیتبار برای حکومت امویان بازمیگرداند. به نظر او، مخالفان این امید، یعنی محدثان هوادار عباسیان و محدثان شیعهگرا، این چهره را به چهرهای شر بدل کردند. این دیدگاه مورخی جدید است و در کنار حدیثهای شیعه نهاده میشود که سفیانی را از نشانههای حتمی میشمارند.
سنن ابی داود ۴۲۹۵–۴۲۹۶ · حاکم نیشابوری، المستدرک ۴:۵۲۰ · آلبانی، سلسلة الاحادیث الضعیفة ۶۵۲۰ · IslamQA، شمارهٔ ۱۳۶۷۷۲، «How sound is the hadith of as-Sufyaani?» · شیخ صدوق، کمال الدین ۲:۶۷۸ · و. مادلونگ، «The Sufyānī between Tradition and History»، Studia Islamica 63 (۱۹۸۶)، ۵–۴۸، به خلاصهٔ ویکیپدیا، «Sufyani»
همانندیهای دیگر
کتاب مقدس عبریعهد جدیدحدیث شیعه
ضیافت مرغان
سه منبع بر میدان نبرد سفرهای برای پرندگان و جانوران میگسترند. حزقیال «بهر جنس مرغان و به همه حیوانات صحرا» را به «قربانی» خدا فرا میخواند «تا گوشت بخورید و خون بنوشید» (حزقیال ۳۹:۱۷)؛ فرشتهٔ مکاشفه «تمامی مرغانی را که در آسمان پرواز میکنند» به «ضیافت عظیم خدا» فرا میخواند (مکاشفه ۱۹:۱۷)، و «تمامی مرغان از گوشت ایشان سیر گردیدند» (۱۹:۲۱)؛ و در سخن جعفر صادق در روایت شیعه، ندا دهندهای از آسمان پرندگان آسمان و درندگان زمین را به سفرهٔ خدا (مأدبه) در قرقیسیا، بر کرانهٔ فرات، فرا میخواند تا از گوشت ستمگران سیر شوند (نعمانی، الغیبة، ص ۲۸۷). پیالهٔ ششم مکاشفه نیز بر فرات ریخته میشود (۱۶:۱۲). لفظ این گزارش شیعی به نقل ویکیشیعهٔ عربی است؛ درجهبندیای برای آن یافته نشد.
حزقیال ۳۹:۱۷–۲۰ · مکاشفه ۱۶:۱۲؛ ۱۹:۱۷–۲۱ · نعمانی، کتاب الغیبة، ص ۲۸۷ (ویکیشیعه (عربی)، «معرکة قرقیسیا»)
تلمودمیراث یهودی
جوج در عید سوکوت
در کنیسه، پیشگویی جوج در عید خیمهها خوانده میشود. تلمود هفطارای سبتِ روزهای میانی سوکوت را پیشگویی جوج میداند (حزقیال ۳۸:۱۸–۳۹:۱۶؛ مگیلا ۳۱الف)، و زکریا ۱۴، که در آن «جمیع امتها را به ضد اورشلیم برای جنگ جمع خواهم کرد» و بازماندگان «عید خیمهها را نگاه دارند» (زکریا ۱۴:۲، ۱۶)، در روز نخست خوانده میشود. راشی این دو را به هم میپیوندد: «‹در آن روز یعنی در روزی که جوج … برمیآید› همان جنگی است که در زکریا، در ‹اینک روز خداوند میآید›، آمده است» (بر مگیلا ۳۱الف، به ترجمهٔ انگلیسیای که در پژوهش ر. موشه لیختنشتاین آمده است).
تلمود بابلی، مگیلا ۳۱الف، با تفسیر راشی · حزقیال ۳۸:۱۸–۳۹:۱۶ · زکریا ۱۴:۲، ۱۶ · م. لیختنشتاین، «The War of Gog and Magog: The Haftara of Shabbat Chol Ha-moed Sukkot» (ترجمهٔ انگلیسی د. اشتراوس، Yeshivat Har Etzion)
تلمود
حزقیا همچون ماشیح، سنحاریب همچون جوج
تلمود میگوید خدا خواست حزقیا را ماشیح و سنحاریب را جوج و ماجوج کند، و نکرد، زیرا حزقیا پس از رهاییاش سرودی نخواند (سنهدرین ۹۴الف؛ نک. مدخل حزقیا). جنگ جوج بدینسان الگویی میشود که محاصرهای تاریخی میتوانست آن را تحقق بخشد.
تلمود بابلی، سنهدرین ۹۴الف
میراث یهودیمیراث مسیحیتفسیرتاریخ
دروازهٔ اسکندر
بیرون از متون مقدس، اسکندر مقدونی سازندهٔ دیواری در برابر قومهای شمالی شد. یوسفوس از گذرگاهی سخن میگوید که اسکندر آن را «با دروازههای آهنین بسته بود» (جنگ یهود ۷.۲۴۵)، بیآنکه از جوج نام ببرد. افسانهٔ سریانیِ مسیحی دربارهٔ اسکندر، از اواخر دوران باستان، او را سازندهٔ دیواری از آهن و مفرغ میداند و آن را به سدی در برابر جوج و ماجوج بدل میکند که در پایان شکسته خواهد شد. بسیاری از مفسران مسلمان ذوالقرنین را همان اسکندر دانستند، اما ابن کثیر و ابن تیمیه این یکیانگاری را رد کردند؛ از میان نویسندگان مسلمان جدید، ابوالکلام آزاد از یکی بودن او با کورش دفاع کرد، و ابوالاعلی مودودی نوشت که اکنون مفسران به این گرایش دارند که ذوالقرنین کورش بوده است. پژوهشگران دربارهٔ نسبت داستان سریانی و داستان قرآنی همرأی نیستند: کوین ون بلادل (۲۰۰۸) و ون دونزل و اشمیت (۲۰۰۹) استدلال میکنند که روایت قرآن پیوندی نزدیک با سنت سریانی دارد، در حالی که برانن ویلر (۱۹۹۸) به دشواریهای تاریخگذاری نسخههای سریانی، و ماریانا کلار به شکل متفاوت بنمایههای قرآنی اشاره میکنند. این صفحه میان آنان داوری نمیکند. در ۸۴۲ م.، واثق، خلیفهٔ عباسی، سلام ترجمان را به یافتن آن دیوار فرستاد؛ سلام از سامرا به سوی غرب چین رفت و گزارش خود را بر ابن خردادبه، جغرافیدان، املا کرد. ون دونزل و اشمیت این سفر را تاریخی میدانند و احتمال میدهند که آنچه او در آن سوی لبنور دید دژی مرزی از چین بوده است، شاید دروازهٔ یشم.
یوسفوس، جنگ یهود ۷.۲۴۴–۲۴۵ (ترجمهٔ انگلیسی ویستون) · ا. ا. مودودی، تفهیم القرآن، ذیل ۱۸:۸۳، به نقل ویکیپدیا · ویکیپدیا، «Dhu al-Qarnayn»؛ «Gates of Alexander» · ک. ون بلادل، «The Alexander Legend in the Qurʾan 18:83–102»، در گ. س. رینولدز (ویراستار)، The Qurʾān in Its Historical Context (۲۰۰۸) · ا. ون دونزل و آ. اشمیت، Gog and Magog in Early Eastern Christian and Islamic Sources: Sallam's Quest for Alexander's Wall (Brill، ۲۰۰۹)، به نقل نقد Wordtrade
حدیث اهل سنتعهد جدیدکتاب مقدس عبری
کارتهای دیگر دربارهٔ پایان
چهرههایی که در کنار این جنگها میایستند کارتهای خود را دارند. مسیح دروغین، یعنی ارمیلوس، ضدمسیح و دجال، در کارت «مسیح دروغین» آمده است؛ در حدیثها جنگ بزرگ پیش از آمدن دجال رخ میدهد و عیسی او را پیش از بیرون آمدن یأجوج و مأجوج میکشد. آنکه میآید تا جنگ واپسین را ببرد و جهان را سامان دهد، یعنی ماشیحی که ایلیا آمدنش را خبر میدهد، مسیحِ بازگشته، و مهدی همراه عیسی، در کارت «موعود» آمده است. داوریای که در مکاشفه پس از جوج و ماجوج میآید در کارت «ترازو و نامه» آمده است.
صحیح مسلم ۲۸۹۷، ۲۹۳۷ · مکاشفه ۲۰:۱۰–۱۲ · ملاکی ۴:۵
مقایسهٔ سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریعهد جدیدحدیث اهل سنتحدیث شیعه
یادداشت نویسنده: آخرین لشکر به دست خدا از پا درمیآید
جنگهایی که انسانها میجنگند از سنتی به سنت دیگر فرق میکند: سهم اسرائیل در حزقیال سوزاندن سلاحها و به خاک سپردن مردگان است، جنگ بزرگ مسلمانان با رومیان شمشیر به شمشیر جنگیده میشود، و یاران مهدی در کنار او میجنگند. اما چون آخرین و بزرگترین لشکر فرا میرسد، متنها نبرد را از دست انسان بیرون میبرند. جوجِ حزقیال با «تگرگ سخت و آتش و گوگرد» از پا درمیآید (حزقیال ۳۸:۲۲)؛ جوج و ماجوجِ مکاشفه با «آتش از جانب خدا از آسمان» (مکاشفه ۲۰:۹)؛ یأجوج و مأجوجِ حدیث با حشراتی که خدا میفرستد، بر مردمی که هیچکس را یارای جنگ با آنان نیست (مسلم ۲۹۳۷)؛ و در گزارشهای شیعه سپاه سفیانی را زمین فرو میبرد. این صفحه اینها را در کنار هم مینهد و همانندی را توضیح نمیدهد.
حزقیال ۳۸:۲۲ · مکاشفه ۲۰:۹ · صحیح مسلم ۲۹۳۷ · نعمانی، کتاب الغیبة، ص ۳۰۵
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریمیراث یهودیعهد جدیدحدیث اهل سنت
یادداشت نویسنده: پیش از صلح، یا پس از آن
کارت میگوید نبرد پیش از صلح میآید. این ترتیبِ حارمجدون است، که پیش از هزار سال میآید؛ ترتیب جنگی است که موسی بن میمون در آغاز روزگار ماشیح مینهد؛ و ترتیب جنگ بزرگِ حدیثها، که پیش از دجال و عیسی میآید. اما خود جوج و ماجوج در هر سه متن مقدس دیرتر به داستان میآیند: در حزقیال بر قومی که از پیش در امنیت ساکناند، در مکاشفه هنگامی که هزار سال به سر رسیده است، و در حدیث پس از آنکه عیسی دجال را کشته است. سنتها در جنگی که روزگار را به پایان میبرد شریکاند، و در این اختلاف دارند که آخرین دشمن پیش از صلح میآید یا از دل آن.
حزقیال ۳۸:۸–۱۱ · مکاشفه ۱۶:۱۶؛ ۲۰:۷–۹ · موسی بن میمون، میشنه تورا، احکام پادشاهان ۱۲:۲ · صحیح مسلم ۲۸۹۷، ۲۹۳۷