در سفر پیدایش خدا جهان را با سخن گفتن میسازد: «و خدا گفت: ‹روشنایی بشود.› و روشنایی شد» (پیدایش ۱:۳)، و مزموری آن را در یک سطر خلاصه میکند: «به کلام خداوند آسمانها ساخته شد» (مزامیر ۳۳:۶). انجیل یوحنا با همان «در ابتدا» آغاز میشود و از کلمهای نام میبرد که «همهچیز به واسطه او آفریده شد»، کلمهای که «خدا بود» و «جسم گردید» (یوحنا ۱:۱–۳، ۱۴). در قرآن سخن آفرینندهٔ خدا «موجود باش» (كُن) است، و عیسی کلمهای از سوی خدا و «كَلِمَتُهُ»، یعنی کلمهٔ او، خوانده میشود (قرآن ۳:۴۵؛ ۴:۱۷۱)، لقبی که مفسران آن را به بیش از یک گونه توضیح میدهند: فرمان «کُن» که او با آن بیپدر آفریده شد، پیام فرشتگان به مریم، یا نامی برای او. مقایسهٔ این سه از خود این سایت است؛ مسیحیان و مسلمانان از قرن هشتم میلادی بر سر این لقب مشترک بحث کردهاند.
در کنار هم
کتاب مقدس عبری
«و خدا گفت»
نخستین باب کتاب مقدس رشتهای از فرمانهاست: «در ابتدا، خدا آسمانها و زمین را آفرید… و خدا گفت: ‹روشنایی بشود.› و روشنایی شد» (پیدایش ۱:۱، ۳). عبارت «و خدا گفت» (وَیّومِر اِلوهیم) هر کار بعدی را آغاز میکند: فلک، خشکی، گیاهان، نیّرها، جانوران آب و هوا و خشکی، و آدم (۱:۶، ۹، ۱۱، ۱۴، ۲۰، ۲۴، ۲۶)، و دو بار دیگر خدا با مرد و زن سخن میگوید (۱:۲۸، ۲۹): در مجموع ده بار. مزامیر آن را در یک سطر میگوید: «به کلام خداوند آسمانها ساخته شد و کل جنود آنها به نفخه دهان او» (مزامیر ۳۳:۶)، و «زیرا که او گفت و شد. او امر فرمود و قایم گردید» (۳۳:۹)؛ «نام خداوند را تسبیح بخوانید زیرا که او امر فرمود پس آفریده شدند» (۱۴۸:۵).
پیدایش ۱:۱–۲۹ · مزامیر ۳۳:۶، ۹ · مزامیر ۱۴۸:۵
میشناتلمود
«جهان با ده سخن آفریده شد»
میشنا (گردآوریشده در ح. ۲۰۰ م.) فرمانها را میشمارد: «جهان با ده سخن آفریده شد. این چه میآموزد؟ مگر نمیشد آن را با یک سخن آفرید؟» پاسخش اخلاقی است: شریرانی که جهانی را که با ده سخن آفریده شده است ویران میکنند سختتر کیفر میبینند، و پارسایانی که آن را نگاه میدارند پاداش بیشتر میگیرند (آووت ۵:۱). تلمود، در پرسش از اینکه کدام ده سخن مراد است، میگوید در پیدایش ۱ «تنها نُه» سخنِ آفریننده هست، و میافزاید که «در ابتدا» (پیدایش ۱:۱) «نیز سخنی به شمار میآید»، و آن را از مزامیر ۳۳:۶ ثابت میکند: «به کلام خداوند آسمانها ساخته شد» (مگیلا ۲۱ب؛ روش هشانا ۳۲الف). پیدایش ۱:۱ «خدا گفت» ندارد؛ ربانیان مزمور را چنین میخواندند که نخستین کار آفرینش نیز سخنی بود.
میشنا، آووت ۵:۱ (ترجمهٔ انگلیسی به نقل sefaria.org، English Explanation of Pirkei Avot) · تلمود بابلی، مگیلا ۲۱ب؛ روش هشانا ۳۲الف (به نقل voices.sefaria.org، «Ten Utterances Created the World») · مزامیر ۳۳:۶
کتاب مقدس عبریمیدراش
حکمت در کنار آفریدگار
در کتاب امثال، حکمت از خود سخن میگوید که پیش از جهان حاضر بوده است: «خداوند مرا مبداء طریق خود داشت، قبل از اعمال خویش از ازل. من از ازل برقرار بودم، از ابتدا پیش از بودن جهان» (امثال ۸:۲۲–۲۳)؛ «وقتی که او آسمان را مستحکم ساخت من آنجا بودم» (۸:۲۷)؛ «آنگاه نزد او معمار بودم، و روزبروز شادی مینمودم، و همیشه به حضور او اهتزاز میکردم» (۸:۳۰). «خداوند به حکمت خود زمین را بنیاد نهاد» (۳:۱۹). ربانیان این حکمت را همان تورات دانستند. برشیت ربا، میدراشی از قرن پنجم میلادی، با سخن ربی هوشعیا آغاز میشود که واژهٔ عبری آمون در امثال ۸:۳۰ (در ترجمهٔ قدیم «معمار») را ابزار صنعتگر میخواند: «تورات میگوید: ‹من ابزار کار قدوسِ متبارک بودم›»، و همچنان که معمار از روی نقشه کار میکند، «قدوسِ متبارک نیز در تورات نگریست و جهان را آفرید» (برشیت ربا ۱:۱).
امثال ۳:۱۹؛ ۸:۲۲–۳۱ · برشیت ربا ۱:۱ (ترجمهٔ انگلیسی کارول باخوس، کتابخانهٔ پوزن، «God's Blueprint for Creation»)
کتاب مقدس عبریاپوکریفا (کتب قانونی ثانی)
کلامی که فرستاده میشود
کتاب مقدس عبری در جاهای دیگر از کلام خدا چنان سخن میگوید که گویی به مأموریتی روانه میشود: «همچنان کلام من که از دهانم صادر گردد خواهد بود. نزد من بیثمر نخواهد برگشت بلکه آنچه را که خواستم بجا خواهد آورد» (اشعیا ۵۵:۱۱)؛ «کلام خود را فرستاده، ایشان را شفا بخشید» (مزامیر ۱۰۷:۲۰)؛ «قول او به زودی هرچه تمامتر میدود» (۱۴۷:۱۵). دو کتاب از اپوکریفا، که در کتاب مقدس یونانی ماندهاند، کلام و حکمت را در آفرینش به هم میپیوندند: «ای خدای پدرانم و خداوند رحمت، که همه چیز را با کلام خود ساختی و انسان را به حکمت خود پدید آوردی» (حکمت سلیمان ۹:۱–۲)، و حکمت میگوید: «از دهان خدای متعال بیرون آمدم و زمین را چون ابری پوشاندم» (یشوع بن سیراخ ۲۴:۳)، و «او مرا از آغاز، پیش از جهان، آفرید» (۲۴:۹).
اشعیا ۵۵:۱۱ · مزامیر ۱۰۷:۲۰؛ ۱۴۷:۱۵ · حکمت سلیمان ۹:۱–۲ (ترجمهٔ کینگ جیمز با اپوکریفا، به نقل bible.com) · یشوع بن سیراخ ۲۴:۳، ۹ (ترجمهٔ کینگ جیمز با اپوکریفا، به نقل biblia.com)
ترگوم
<i>مِمرای</i> خداوند
ترگومهای آرامی، که در کنیسه در کنار متن عبری خوانده میشدند، اغلب جایی که عبری از خود خدا سخن میگوید، مِمرای خدا، یعنی «کلمه» یا «سخن» او، را مینهند. در ترگوم نئوفیتی، ترگومی فلسطینی که تاریخش محل بحث است، پیدایش ۱ چنین است: «از آغاز، با حکمت، ممرای خداوند آسمانها و زمین را آفرید و کامل کرد» (۱:۱)؛ «و ممرای خداوند گفت: ‹روشنایی بشود›، و روشنایی شد، به فرمان ممرای او» (۱:۳)؛ «و ممرای خداوند انسان را به شباهت خود آفرید» (۱:۲۷). ترگوم انقلوس، ترگوم بابلی، در اینجا عبارت ساده را نگاه میدارد: «و خداوند گفت: روشنایی بشود؛ و روشنایی شد» (انقلوس، پیدایش ۱:۳)، و ممرا را در جاهای دیگر به کار میبرد.
ترگوم نئوفیتی، پیدایش ۱:۱، ۳، ۲۷ (ترجمهٔ انگلیسی به نقل intertextual.bible) · ترگوم انقلوس، پیدایش ۱:۱، ۳ (ترجمهٔ انگلیسی ج. و. اتریج، به نقل ebible.org)
میراث یهودی
فیلون: کلمه همچون ابزار
فیلون اسکندرانی، فیلسوف یهودی که در قرن یکم میلادی به یونانی مینوشت، جهان را با علتهایش توضیح میدهد: خدا علت است، چهار عنصر ماده، و «ابزار، کلمهٔ خداست که جهان به واسطهٔ آن ساخته شد»؛ و غایت، نیکیِ آفریدگار است (دربارهٔ کروبیان ۱۲۷). او در «دربارهٔ آفرینش» الگوی جهان را، که تنها با ذهن دریافتنی است، «عقل خدا» میخواند (برگردان یانگ از لوگوس)، همچنان که نقشهٔ شهری نخست در ذهن معمارش وجود دارد.
فیلون، دربارهٔ کروبیان ۱۲۵–۱۲۷ (ترجمهٔ انگلیسی چ. د. یانگ، به نقل cts.perseids.org) · فیلون، دربارهٔ آفرینش (ترجمهٔ انگلیسی چ. د. یانگ، ج ۱، ص ۶، به نقل cts.perseids.org)
عهد جدید
«در ابتدا کلمه بود»
انجیل یوحنا از همان جایی آغاز میشود که پیدایش آغاز میشود: «در ابتدا کلمه بود و کلمه نزد خدا بود و کلمه خدا بود. همان در ابتدا نزد خدا بود. همهچیز به واسطه او آفریده شد و به غیر از او چیزی از موجودات وجود نیافت. در او حیات بود و حیات نور انسان بود» (یوحنا ۱:۱–۴). «او در جهان بود و جهان به واسطه او آفریده شد و جهان او را نشناخت» (۱:۱۰). سپس: «و کلمه جسم گردید و میان ما ساکن شد، پر از فیض و راستی و جلال او را دیدیم، جلالی شایسته پسر یگانه پدر» (۱:۱۴). واژهٔ یونانیِ «کلمه» لوگوس است. این انجیل پس از دیباچه دیگر این لقب را به کار نمیبرد؛ لقب در اول یوحنا ۱:۱، «کلمه حیات»، بازمیگردد، و در مکاشفه، که سوار اسب سفید «کلمه خدا» خوانده میشود (مکاشفه ۱۹:۱۳). نک. مدخل عیسی.
یوحنا ۱:۱–۱۴ · اول یوحنا ۱:۱ · مکاشفه ۱۹:۱۳
عهد جدید
«عالمها به کلمه خدا مرتب گردید»
کتابهای دیگر عهد جدید هر دو نیمه را تکرار میکنند: آفرینش با کلام خدا و آفرینش به واسطهٔ پسر. «به ایمان فهمیدهایم که عالمها به کلمه خدا مرتب گردید، حتی آنکه چیزهای دیدنی از چیزهای نادیدنی ساخته شد» (عبرانیان ۱۱:۳)؛ «به کلام خدا آسمانها از قدیم بود» (دوم پطرس ۳:۵). خدا «در این ایام آخر به ما بوساطت پسر خود متکلم شد … و بوسیله او عالمها را آفرید»، پسری که «به کلمه قوت خود حامل همه موجودات» است (عبرانیان ۱:۲–۳)؛ «در او همهچیز آفریده شد، آنچه در آسمان و آنچه بر زمین است از چیزهای دیدنی و نادیدنی» (کولسیان ۱:۱۶).
عبرانیان ۱:۲–۳؛ ۱۱:۳ · دوم پطرس ۳:۵ · کولسیان ۱:۱۶
میراث مسیحیآبای کلیسا
«همه چیز به واسطهٔ او آفریده شد»
اعتقادنامهٔ نیقیه، که در ۳۲۵ م. در نیقیه و به صورت کاملترش در ۳۸۱ م. در قسطنطنیه پذیرفته شد و بیشتر کلیساها هنوز آن را میخوانند، دیباچهٔ یوحنا را در اقرار خود دربارهٔ پسر میگنجاند: «خدای حقیقی از خدای حقیقی، مولود نه مخلوق، همذات با پدر. همه چیز به واسطهٔ او آفریده شد» (متن مشترک کلیساها به انگلیسی، ICET، ۱۹۷۵؛ کتاب دعای عمومی ۱۶۶۲ همین جمله را به عبارتی اندکی دیگر دارد). شورای نیقیه همچنین کسانی را محکوم کرد که دربارهٔ پسر میگفتند «زمانی بود که او نبود» (ترجمهٔ ج. ن. د. کلی)، یعنی آموزهٔ آریوس، کشیش اسکندرانی، که پسر را، هرچند نخستینِ همه، آفریده میدانست. برای نیقیه و کالسدون نک. مدخل عیسی.
اعتقادنامهٔ نیقیه (۳۲۵؛ ۳۸۱)، متنهای ICET (۱۹۷۵) و کتاب دعای عمومی ۱۶۶۲ (به نقل ویکیپدیا، «English versions of the Nicene Creed») · اعتقادنامهٔ نیقیه (۳۲۵)، لعننامه (ترجمهٔ ج. ن. د. کلی؛ فیلیپ شاف)
آبای کلیسا
آبای کلیسا دربارهٔ لوگوس
یوستین شهید، مدافع مسیحیت در قرن دوم، به تریفون یهودی گفت که «خدا پیش از همهٔ آفریدگان آغازی را مولود ساخت»، نیرویی عقلانی از خود، که در کتاب مقدس جلال، پسر، حکمت و کلمه خوانده شده است، و آن را با سخن گفتن توضیح داد: چون سخنی بر زبان میآوریم، آن را میزاییم، «اما نه با بریدن، چنانکه سخنِ درون ما کاسته شود»، همچنان که آتشی که از آتش افروخته شود آتش نخست را نمیکاهد (گفتگو با تریفون ۶۱). آتاناسیوس اسکندرانی، مخالف آریوس در قرن چهارم، نوشت که خدا «همه چیز را از نیستی به واسطهٔ کلمهٔ خود، خداوند ما عیسی مسیح، آفرید»، و در تجسد «نوسازی آفرینش به دست همان کلمهای انجام شد که در آغاز آن را آفرید» (در باب تجسد ۱).
یوستین شهید، گفتگو با تریفون ۶۱ (به نقل logoslibrary.org) · آتاناسیوس، در باب تجسد ۱ (به نقل ewtn.com)
قرآن
«موجود باش، موجود خواهد شد»
سخن آفرینندهٔ قرآن یک فرمان است، كُن فَيَكُونُ، «موجود باش، و موجود میشود». «او آفریننده آسمانها و زمین است و چون اراده آفریدن چیزی کند، به محض آنکه گوید: موجود باش، موجود خواهد شد» (قرآن ۲:۱۱۷، ترجمهٔ الهی قمشهای)؛ «فرمان نافذ او چون اراده خلقت چیزی کند به محض اینکه گوید: ‹موجود باش› بلا فاصله موجود خواهد شد» (۳۶:۸۲)؛ «ما به امر نافذ خود هر چه را اراده کنیم همین که گوییم موجود باش، همان لحظه موجود خواهد شد» (۱۶:۴۰)؛ همین در ۴۰:۶۸ آمده است، و دربارهٔ آسمانها و زمین در ۶:۷۳: «روزی که بگوید: موجود باش، آن چیز بیدرنگ موجود خواهد شد. سخن او حق است». «و فرمان ما … یکی است … به مانند چشم به هم زدنی انجام یابد» (۵۴:۵۰). سه بار این عبارت دربارهٔ عیسی گفته میشود یا در کنار او میآید: به مریم، «خدا هر آنچه بخواهد میآفریند؛ چون مشیّت او به چیزی قرار گیرد، به محض اینکه گوید ‹موجود باش›، همان دم موجود میشود» (۳:۴۷)؛ پس از زادن او، «خدا را هرگز نشاید که فرزندی اتخاذ کند، … چون حکم نافذش به ایجاد چیزی تعلق گیرد همین که گوید: ‹موجود باش› بیدرنگ آن چیز موجود میشود» (۱۹:۳۵)؛ و دربارهٔ عیسی و آدم: «خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُن فَيَكُونُ»، یعنی او را از خاک آفرید، سپس به او گفت: باش، و میشود (۳:۵۹). نک. مدخلهای آدم و مریم.
قرآن ۲:۱۱۷؛ ۳:۴۷، ۵۹؛ ۶:۷۳؛ ۱۶:۴۰؛ ۱۹:۳۵؛ ۳۶:۸۲؛ ۴۰:۶۸؛ ۵۴:۵۰
تفسیر
خدا چگونه «کُن» میگوید
طبری (د. ۹۲۳ م.) در تفسیر قرآن ۲:۱۱۷ میپرسد خدا چگونه میتواند به چیزی که هنوز وجود ندارد «کُن» بگوید. او چند پاسخ را گزارش میکند: اینکه مراد آیه فرمانهایی خاص دربارهٔ چیزهایی است که از پیش وجود دارند؛ اینکه چیزهایی که هنوز وجود ندارند در علم خدا حاضرند و از این رو میتوان آنها را خطاب کرد؛ و اینکه «کُن» تعبیری مجازی برای آفرینش است بیآنکه سخنی واقعی در کار باشد، چنانکه عرب میگوید دیوار سخن گفت و خم شد. او پاسخ آخر را مخالف کاربرد زبان عربی و توصیف خود خدا میداند و آیه را به معنای ظاهری و عامش میگیرد: این آیه «در هر آنچه خدا مقدر کرده و آفریده است عام است» (هو عامّ في كل ما قضاه الله وبرأه)، و فرمان نه پیش از وجود چیزی که خدا میخواهد میآید و نه پس از آن.
طبری، جامع البیان، ذیل ۲:۱۱۷ (به نقل quran.ksu.edu.sa)
قرآن
«کلمهای از او»، «کلمهٔ او»
قرآن این لقب را دو بار به عیسی میدهد، و بار سوم چنانکه مفسران میخوانند. فرشتگان به زکریا دربارهٔ یحیی خبر میدهند که «او به کلمه خدا … گواهی دهد» (قرآن ۳:۳۹، ترجمهٔ الهی قمشهای؛ بِكَلِمَةٍ مِّنَ اللَّهِ)، کلمهای که مفسران آن را عیسی میدانند؛ به مریم میگویند: إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِّنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ، یعنی خدا تو را به کلمهای از سوی خود بشارت میدهد که نامش مسیح، عیسی پسر مریم، است (۳:۴۵)؛ و قرآن به اهل کتاب میگوید: «در حق مسیح عیسی بن مریم جز این نشاید گفت که او رسول خداست و کلمه الهی است که به مریم فرستاده و روحی …؛ پس به خدا و همه فرستادگانش ایمان آورید و به تثلیث قائل نشوید …، از این گفتار … باز ایستید که برای شما بهتر است» (۴:۱۷۱، ترجمهٔ الهی قمشهای؛ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَىٰ مَرْيَمَ؛ در عربی «وَلَا تَقُولُوا ثَلَاثَةٌ»، یعنی مگویید سه). عربی «کلمهای» دارد، نکره، نه «آن کلمه»، و در ۴:۱۷۱ این لقب در کنار «جز این نشاید گفت که او رسول خداست» میآید. نک. مدخلهای عیسی و یحیی.
قرآن ۳:۳۹، ۴۵؛ ۴:۱۷۱
تفسیر
طبری: پیام، «کُن»، یا نام
طبری سه خوانش از «کلمهای از او» (قرآن ۳:۴۵) میآورد. نخست، که خوانش خود اوست، این است که مراد «پیامی از خدا و خبری از نزد او» است (برسالة من الله وخبر من عنده)، یعنی مژدهٔ پسری بیپدر که فرشتگان برای مریم آوردند. دوم، که قول قتاده است، اینکه کلمه همان «کُن» گفتن خداست. سوم اینکه نامی است که خدا به عیسی داد، با گزارشی از ابن عباس که عیسی همان کلمهای از خداست. او داوری میکند: «نزدیکترین خوانشها به صواب نزد من خوانش نخست است» (أقرب الوجوه إلى الصواب عندي القول الأول)، و میافزاید که باز میتوان عیسی را کلمهٔ خدا خواند، زیرا از کلمهٔ خدا پدید آمد، همچنان که امرِ مقدّر را قضای خدا مینامند. او در تفسیر ۴:۱۷۱ نیز «کلمهٔ او» را پیامی میداند که فرشتگان فرمان یافتند به مریم برسانند، قول قتاده دربارهٔ «کُن» را میآورد، و «أَلْقَاهَا إِلَىٰ مَرْيَمَ» را به معنای آگاه کردن مریم از آن میگیرد.
طبری، جامع البیان، ذیل ۳:۴۵ و ۴:۱۷۱ (به نقل quran.ksu.edu.sa)
تفسیر
ابن کثیر: با کلمه، نه خود کلمه
ابن کثیر (د. ۱۳۷۳ م.) کلمه را در قرآن ۳:۴۵ پسری میداند که هستیاش از کلمهای از خداست، یعنی فرمان او، «کُن»، و آن را به گواهی دادن یحیی به «کلمه خدا» (۳:۳۹) پیوند میدهد. او در تفسیر ۴:۱۷۱ میگوید خدا «او را با کلمهای آفرید که جبرئیل را با آن نزد مریم فرستاد» (خلقه بالكلمة التي أرسل بها جبريل إلى مريم)، و از طریق ابن ابیحاتم سخن عالم متقدم، شاذ بن یحیی، را نقل میکند: «چنین نیست که کلمه عیسی شد؛ بلکه عیسی با کلمه پدید آمد» (ليس الكلمة صارت عيسى، ولكن بالكلمة صار عيسى). او خوانش خود را از «أَلْقَاهَا» بر خوانش طبری، یعنی آگاه کردن، ترجیح میدهد.
ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل ۳:۴۵ و ۴:۱۷۱ (به نقل quran.ksu.edu.sa)
تفسیر
فخر رازی: فرمان بیواسطه
فخر رازی (د. ۱۲۱۰ م.) در تفسیر بزرگ خود عیسی را به معنای آفرینش کلمهٔ خدا میداند: او با کلمهٔ الهی و فرمان خدا، بیواسطه، یعنی بیپدر، پدید آمد. پژوهشی امروزی دربارهٔ آموزهٔ فخر رازی در باب کلام خدا یادآور میشود که «کلمه» در اینجا به معنای فعل آفریدن است، نه سخن به معنای معمول.
فخر رازی، مفاتیح الغیب، ج ۱۱، ص ۲۷۱ (بیروت، ۱۴۲۰ ه.ق)، به نقل س. ر. فاطمی و ا. خادمی، «The Nature of the Divine Speech: A Review and Critique of Fakhr al-Din Razi's View»، Islamic Denominations 8:16 (۲۰۲۲)
تفسیرمیراث شیعه
المیزان: کلمهٔ ایجاد
مفسر شیعه، محمدحسین طباطبایی (د. ۱۹۸۱ م.)، در المیزان چهار خوانش از «کلمهای از او» (قرآن ۳:۴۵) را میسنجد: اینکه عیسی همان موعودی است که پیامبران پیشین خبرش را داده بودند؛ اینکه کلمه تورات است، که او آن را روشن کرد؛ اینکه کلمه خود مژده است؛ و اینکه کلمهٔ آفرینندهٔ خدا، «کُن»، است. او سه خوانش نخست را با آیه ناسازگار میداند، زیرا آیه کلمه را «مسیح» مینامد، و خوانش آخر را «بهترین خوانشها» (أحسن الوجوه) میشمارد: همه چیز با کلمهٔ «کُن»ِ خدا هستی مییابد، اما دیگران با سببهای عادی و گام به گام پدید میآیند، و عیسی تنها با کلمه پدید آمد، چنانکه ۳:۵۹ و ۴:۱۷۱ نشان میدهند. او در تفسیر ۳:۳۹ کلمهای را که یحیی به آن گواهی میدهد خود عیسی میداند، و این را چنین میفهمد که یحیی از کسانی بود که مردم را به عیسی فرامیخواندند.
طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج ۳، ذیل ۳:۳۹ و ۳:۴۵ (به نقل madrasatalwahy.org)
حدیث اهل سنت
«کلمهٔ او که به مریم القا کرد»
حدیثی از عباده بن صامت، که بخاری و مسلم هر دو آوردهاند، سخن قرآن را در اقرار ایمان میگنجاند: هر که گواهی دهد که خدایی جز خدا نیست، که محمد فرستادهٔ اوست، «و اینکه عیسی بندهٔ خدا و فرستادهٔ او و کلمهٔ اوست که به مریم القا کرد، و روحی از اوست» (وأن عيسى عبد الله ورسوله وكلمته ألقاها إلى مريم وروح منه)، و اینکه بهشت و دوزخ حق است، خدا او را به بهشت درمیآورد (بخاری ۳۴۳۵؛ مسلم ۲۸).
صحیح بخاری ۳۴۳۵ (ترجمهٔ انگلیسی به نقل sunnah.com) · صحیح مسلم ۲۸ · ابن کثیر، تفسیر، ذیل ۴:۱۷۱ (متن عربی)
چه کسی این پیوند را برقرار میکند
تاریخ
مقایسهٔ این سایت
هیچ متن مقدس یا تفسیری پیدایش، یوحنا و قرآن را در کنار هم نمینهد؛ مقایسهٔ سهسویه از خود این سایت است. با این همه، میان دو سوی آن دوازده قرن است که این پیوند برقرار شده است: نویسندگان مسیحی که زیر فرمانروایی مسلمانان میزیستند «کلمهٔ او»ی قرآن را گواهی بر مسیح میگرفتند، و عالمان مسلمان پاسخ میدادند که آن کلمه فرمان «کُن» بود، که عیسی با آن آفریده شد.
قرآن ۴:۱۷۱ · یوحنا ۱:۱–۳ · پیدایش ۱:۳
آبای کلیساتاریخ
یوحنای دمشقی: «کلمه و روح»
یکی از نخستین بحثهای مسیحی در این باره فصل «بدعت بنیاسماعیل» در کتاب «دربارهٔ بدعتها»ی یوحنای دمشقی است، راهبی از قرن هشتم میلادی که در دربار اموی خدمت کرده بود. او مینویسد که مسلمانان «ما را هِتائیریاستها، یعنی شریکگیرندگان، میخوانند»، و پاسخ میدهد که پیامبرشان میگوید «مسیح کلمهٔ خدا و روح اوست، اما آفریده و بنده». «زیرا کلمه و روح از آنچه به طبع در آن هستی دارد جداییناپذیر است. پس اگر کلمهٔ خدا در خداست، آشکار است که او خداست. و اگر بیرون از خداست، پس به گفتهٔ شما خدا بیکلمه و بیروح است. بدینسان، با پرهیز از اینکه برای خدا شریکی بیاورید، او را ناقص کردهاید»، و از این رو «ما در پاسخ شما را ناقصکنندگان خدا میخوانیم». این فصل در ویرایش انتقادی کوتر شمارهٔ ۱۰۰ و در ویرایش ژاک-پل مینی شمارهٔ ۱۰۱ را دارد؛ برخی پژوهشگران آن را کار ادامهدهندهای تقریباً همروزگار میدانند، نه خود یوحنا، و کوتر کهنترین گواه آن را از ۷۵۰–۸۵۰ م. دانست.
یوحنای دمشقی، دربارهٔ بدعتها ۱۰۰ (۱۰۱)، ترجمهٔ انگلیسی ف. ه. چیس، Writings، Fathers of the Church 37 (۱۹۵۸)، ص ۱۵۳–۱۶۰ (به نقل evangelizationstation.com) · ر. پیرس، «The ‘De Haeresibus’ of John Damascene and his chapter 100/101 on Islam» (۲۰۲۶)، به استناد ب. کوتر و د. یانوسیک
میراث مسیحیتاریخ
تیموتاوس و خلیفه
در ۷۸۱ م. تیموتاوس یکم، جاثلیق کلیسای مشرق، در حضور مهدیِ خلیفه به مناظره پرداخت و اندکی بعد آن گفتوگو را نوشت. تیموتاوس میگوید: «همچنین شنیدم که در قرآن نوشته است که مسیح کلمه و روح خداست، و نه بنده». خلیفه پاسخ میدهد که «کلمه و روح نیز آفریدگان خدایند، و هیچ کس جز خدای یگانه ناآفریده نیست».
تیموتاوس یکم، دفاعیه در برابر خلیفه مهدی، ترجمهٔ انگلیسی آ. مینگانا، Woodbrooke Studies 2 (۱۹۲۸) (به نقل stephen-shoemaker.com)
میراث اهل سنتتاریخ
پاسخ مسلمانان: «عیسی با ‹کُن› پدید آمد»
ردیه بر جهمیه، که به احمد بن حنبل (د. ۸۵۵ م.) نسبت داده میشود، «کلمهٔ او که به مریم القا کرد» (قرآن ۴:۱۷۱) را هم در برابر مسیحیان پیش میکشد و هم در برابر جهمیه، که کلام خدا را آفریده میدانستند: «عیسی با ‹کُن› پدید آمد، و عیسی خود ‹کُن› نیست» (فكان عيسى بكن وليس عيسى هو كن)؛ «کُن» سخنی از خداست و آفریده نیست؛ و مسیحیان و جهمیه دربارهٔ عیسی بر خدا دروغ بستند. بدینسان یک پاسخ در برابر هر دو به کار میآید: در برابر مسیحیان، عیسی کلمه نیست؛ در برابر جهمیه، خود کلمه آفریده نیست. انتساب این اثر به احمد بن حنبل محل بحث است: ذهبی در آن تردید کرد، بیشتر ویراستاران امروزی آن را میپذیرند، و اندرو مکلارن استدلال میکند که متن از قرن دهم تا چهاردهم میلادی میان پیروان او شکل گرفت.
الرد علی الزنادقة و الجهمیة، منسوب به احمد بن حنبل، به نقل عبدالرحمن بن حسن آل الشیخ، فتح المجید (به نقل shamela.ws) · ا. گ. مکلارن، «Ibn Hanbal's Refutation of the Jahmiyya: A Textual History»، Journal of the American Oriental Society 140:4 (۲۰۲۰)
تاریخ
ممرا، لوگوس و یوحنا: بحثی میان پژوهشگران
پژوهشگران امروزی در نسبت میان ممرای ترگومها، لوگوس فیلون و کلمهٔ یوحنا همرأی نیستند. دانیل بویارین («The Gospel of the Memra»، Harvard Theological Review 94، ۲۰۰۱؛ Border Lines، ۲۰۰۴) بر آن است که لوگوس فیلون و ممرا چهرههایی خویشاوند از یهودیتیاند که میتوانست از چهرهٔ الهی دومی در کنار خدا سخن بگوید، و دیباچهٔ یوحنا را میدراشی یهودی بر پیدایش ۱ و امثال ۸ میخواند. دیگران ممرا را شیوهای محترمانه از سخن گفتن میدانند که تعالی و یگانگی خدا را پاس میدارد، و پژوهشگران دربارهٔ کارکرد آن همچنان اختلاف دارند. این سایت متنها را در کنار هم مینهد و داوری نمیکند.
د. بویارین، «The Gospel of the Memra: Jewish Binitarianism and the Prologue to John»، Harvard Theological Review 94 (۲۰۰۱) ۲۴۳–۲۸۴ · د. بویارین، Border Lines (۲۰۰۴)، به گزارش ن. گادفری، «The Pre-Christian Jewish Logos»، vridar.org (۲۰۱۴) · ل. توخلس، «Binitarianism»، Encyclopedia of Jewish–Christian Relations (۲۰۲۳)
تفاوتها
عهد جدیدقرآنتفسیرکتاب مقدس عبری
کلمهای که خداست، و کلمهای که خدا میگوید
در پیدایش و مزامیر، کلمه سخن گفتن خداست؛ امثال، ترگوم و فیلون به آن گونهای هستیِ از آنِ خود میدهند، همچون حکمت، ممرا یا لوگوس، اما هیچیک آن را انسان نمیخواند. یوحنا میگوید کلمه «خدا بود» و «جسم گردید» (یوحنا ۱:۱، ۱۴)، و اعتقادنامهها میگویند پسر «خدای حقیقی از خدای حقیقی… همه چیز به واسطهٔ او آفریده شد». قرآن عیسی را در همان آیهای کلمهٔ خدا میخواند که میگوید «جز این نشاید گفت که او رسول خداست» و از گفتن «سه» نهی میکند (قرآن ۴:۱۷۱)، و آفرینش او را به آفرینش آدم مانند میکند (۳:۵۹). دو جملهای که در بالا آمد این فاصله را دقیقاً نشان میدهند: «کلمه جسم گردید»، و سخنی که ابن کثیر نقل میکند: «چنین نیست که کلمه عیسی شد؛ بلکه عیسی با کلمه پدید آمد».
یوحنا ۱:۱، ۱۴ · قرآن ۳:۵۹؛ ۴:۱۷۱ · ابن کثیر، تفسیر، ذیل ۴:۱۷۱ · اعتقادنامهٔ نیقیه
عهد جدیدمیراث مسیحیتاریخ
«خدا بود» یا «الهی بود»
در یوحنا ۱:۱ جملهٔ آخر در یونانی تئوس اِن هو لوگوس است، بیحرف تعریف پیش از تئوس؛ راهنماهای مترجمان توضیح میدهند که «خدا» در اینجا مسند است و چیزی از قوت صفت را دارد، چنانکه یوحنا نمیگوید کلمه همان پدر بود. ترجمهٔ کینگ جیمز و بیشتر ترجمهها، و ترجمهٔ قدیم فارسی نیز، آن را «کلمه خدا بود» برمیگردانند، چنانکه اعتقادنامهها میآموزند؛ جیمز موفات نوشت «لوگوس الهی بود» و ادگار گودسپید «کلمه الهی بود»؛ ترجمهٔ دنیای جدیدِ شاهدان یهوه «کلمه یک خدا بود» دارد. باور رایج مسیحی، کاتولیک و ارتدکس و پروتستان، بر آن است که کلمه خداست و همذات با پدر.
یوحنا ۱:۱ · شرح ترجمه بر یوحنا ۱:۱، بر پایهٔ ب. م. نیومن و ا. ا. نایدا، A Handbook on the Gospel of John (۱۹۸۰) (به نقل tips.translation.bible) · ترجمهٔ دنیای جدید، یوحنا ۱:۱ (به نقل jw.org)
آبای کلیسامیراث اهل سنتحدیث شیعهمیراث شیعهتاریخ
آیا کلام خدا آفریده است؟
هر سنت بر سر ازلی بودن کلام خدا به کشمکش برخاست، اما بر سر چیزهای مختلف. برای مسیحیان مسئله پسر بود: آریوس میگفت «زمانی بود که او نبود»، و نیقیه پاسخ داد «مولود نه مخلوق». برای مسلمانان مسئله قرآن بود، یعنی کلام خدا. معتزله قرآن را آفریده میدانستند؛ مأمونِ خلیفه این آموزه را در ۸۲۷ م. پذیرفت و شش سال بعد محنه را آغاز کرد، یعنی تفتیش عقاید عالمان، که در روزگار معتصم و واثق ادامه یافت تا متوکل به آن پایان داد (ح. ۸۴۸–۸۵۱ م.). احمد بن حنبل، که از گفتن آن سر باز زد، در روزگار معتصم زندانی شد و تازیانه خورد و سپس آزاد شد. عالمان اهل سنت قرآن را کلام نیافریدهٔ خدا میدانند؛ طبری گفت قرآن چنین است، به هر صورت که نوشته یا خوانده شود. در آموزهٔ شیعهٔ دوازدهامامی، در گزارشهای التوحیدِ شیخ صدوق، علی بن موسی الرضا میگوید قرآن «نه آفریننده است و نه آفریده، بلکه کلام خداست» (ليس بخالق ولا مخلوق ولكنه كلام الله)، و جعفر صادق میگوید قرآن «کلام خداست، حادث، نه آفریده، و نه ازلی همراه خدا» (محدث غير مخلوق وغير أزلي مع الله)؛ نامهای از امام دهم خود این نزاع را بدعت میخواند. متکلمان شیعه، مانند شیخ طوسی، آن را حادث (محدث) میدانستند و از واژهٔ «مخلوق» پرهیز میکردند، زیرا این واژه در عربی میتواند به معنای «ساختگی» نیز باشد. هیچیک از دو سوی بحث اسلامی عیسی را کلمهٔ ازلی ندانست: پاسخ احمد بن حنبل کلمه را نیافریده و عیسی را آفریدهای میدانست که با آن ساخته شد.
اعتقادنامهٔ نیقیه (۳۲۵) · ویکیپدیا، «Quranic createdness» (به استناد و. پاتن، Aḥmad Ibn Ḥanbal and the Miḥna، ۱۸۹۷؛ م. کوک، The Koran: A Very Short Introduction) · شیخ صدوق، التوحید، ص ۱۵۶–۱۵۸؛ شیخ طوسی (به نقل پاسخی در forums.alkafeel.net)؛ شیخ صدوق، الامالی، نامهٔ امام دهم (به نقل forums.alkafeel.net) · الرد علی الجهمیة، منسوب به احمد بن حنبل
میشناقرآنتفسیرعهد جدید
ده سخن یا یک سخن
میشنا بر شمار سخنان خدا تکیه میکند: جهان با ده سخن ساخته شد، هرچند یک سخن بس بود (آووت ۵:۱). قرآن بر عکس آن تأکید میکند، اینکه فرمان خدا یکی و در دم است: «و فرمان ما … یکی است … به مانند چشم به هم زدنی انجام یابد» (قرآن ۵۴:۵۰، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و طبری میگوید فرمان «کُن» نه پیش از آن چیز است و نه پس از آن. یوحنا از یک کلمه سخن میگوید که همه چیز به واسطهٔ او آفریده شد. اینکه این سه سنت روزهای آفرینش، و روز هفتم، را چگونه روایت میکنند در صفحهٔ منشورها، ذیل «آفرینش»، آمده است.
میشنا، آووت ۵:۱ · قرآن ۵۴:۵۰ · طبری، ذیل ۲:۱۱۷ · یوحنا ۱:۳
همانندیهای دیگر
میراث یهودی
«متبارک است آن که سخن گفت»
بخش مزامیر در نماز بامدادی یهودیان با برکت باروخ شِاَمَر، «متبارک است آن که سخن گفت»، آغاز میشود، که خدا را میستاید که سخن گفت و جهان پدید آمد. کاربرد آن از قرن نهم میلادی گواهی شده است؛ موسی بن میمون آن را به مردان مجمع بزرگ نسبت داد، و کتاب «اور زروع» در سدههای میانه روایت کرد که «از راه نوشتهای از آسمان» فرود آمد، و ۸۷ واژهٔ آن را شمرد.
کتاب دعای روزهای عادی، نسخهٔ سفارد، نمازهای بامدادی، باروخ شِاَمَر (به نقل sefaria.org) · ویکیپدیا، «Barukh she'amar»
میراث مسیحی
دیباچه در آیین عبادت
عبادت مسیحی به دیباچهٔ یوحنا جایگاهی ویژه میدهد. در کلیساهای بیزانسی یوحنا ۱:۱–۱۷ انجیل یکشنبهٔ عید پاک است. در آیین عشای ربانی لاتینیِ ترنتی، دیباچه، این پرینکیپیو اِرات وِربوم («در ابتدا کلمه بود»)، همچون «انجیل پایانی» در پایان آیین خوانده میشود، و در اِت وِربوم کارو فاکتوم اِست، «و کلمه جسم گردید»، کشیش و مردم زانو میزنند؛ این کار نخست عبادت شخصی کشیش بود و در آیین عشای ربانیِ پل ششم حذف شد.
یوحنا ۱:۱–۱۷ (یکشنبهٔ عید پاک)، به نقل churchmotherofgod.org · ویکیپدیا، «Last Gospel»
عهد جدیدقرآن
مریم و کلمه
هر دو کتاب پاسخ مریم را به کلمه پیوند میدهند. در لوقا او میگوید: «اینک کنیز خداوندم. مرا برحسب سخن تو واقع شود» (لوقا ۱:۳۸). قرآن دربارهٔ او میگوید: «او کلمات پروردگار خود و کتب آسمانی او را (با کمال ایمان) تصدیق کرد و از بندگان مطیع خدا به شمار بود» (قرآن ۶۶:۱۲، ترجمهٔ الهی قمشهای). نک. مدخل مریم.
لوقا ۱:۳۸ · قرآن ۶۶:۱۲
قرآن
کلماتی بیپایان
قرآن برای همهٔ آنچه خدا میگوید صورت جمع را به کار میبرد: «بگو که اگر دریا برای (نوشتن) کلمات پروردگار من مرکب شود پیش از آنکه کلمات پروردگارم به آخر رسد دریا خشک خواهد شد» (قرآن ۱۸:۱۰۹، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و «اگر هر درخت روی زمین (در کف نویسندگان عالم) قلم شود و آب دریا به اضافه هفت دریای دیگر مرکب گردد باز نگارش کلمات خدا … ناتمام بماند» (۳۱:۲۷). کلماتی که آدم از پروردگارش دریافت (۲:۳۷) به کارت بعدی، «نامها»، تعلق دارند، و نورِ نخستین فرمان به کارت «نور».
قرآن ۱۸:۱۰۹؛ ۳۱:۲۷؛ ۲:۳۷
مقایسهٔ سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریمیدراشعهد جدیدقرآن
یادداشت نویسنده: یک فرمان، سه خوانش
هر سه سنت با سخن گفتن خدا و فرمانبردن جهان آغاز میکنند، و «او گفت و شد»ِ مزمور با هر یک از آنها سازگار است. آنچه هر یک از این سخن گفتن میفهمد متفاوت است. متنهای یهودی کلمه را کار خود خدا نگاه میدارند، هرچند ربانیان، ترگوم و فیلون به آن صورتی میدهند، تورات، ممرا یا لوگوس، که جهان به واسطهٔ آن ساخته شد. یوحنا کلمه را شخصی میکند، نزد خدا و خود خدا، که انسان شد. قرآن فرمان را یک «کُن» نگاه میدارد، و لقب «کلمه» را به عیسی میدهد تا بگوید او چگونه ساخته شد، نه آنکه او چه بود.
مزامیر ۳۳:۹ · برشیت ربا ۱:۱ · یوحنا ۱:۱–۱۴ · قرآن ۳:۴۷؛ ۳:۵۹
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
آبای کلیساتفسیرمیراث اهل سنتمیراث شیعه
یادداشت نویسنده: یک لقب، دو خوانش
مسیحیان و مسلمانان عیسی را با یک لقب، کلمهٔ خدا، میخوانند و از آن نتیجههایی وارونه میگیرند. برای یوحنای دمشقی کلمه از گویندهاش جدا شدنی نیست، پس کلمه خداست؛ برای مفسران مسلمان کلمه چیزی است که خدا میگوید، و عیسی آن است که از آن پدید آمد. هر دو سو نیز، هر یک در سدههای خود، ناگزیر بودند روشن کنند که آیا کلام خدا میتواند آفریده باشد: مسیحیان دربارهٔ پسر در نیقیه، و مسلمانان دربارهٔ قرآن در محنه. پرسشها همانند بودند؛ پاسخها بر چیزهای مختلف فرود آمدند.
یوحنای دمشقی، دربارهٔ بدعتها ۱۰۰ · ابن کثیر، تفسیر، ذیل ۴:۱۷۱ · اعتقادنامهٔ نیقیه (۳۲۵) · ویکیپدیا، «Quranic createdness»