در سفر پیدایش آدم بر آفریدگان نام مینهد؛ در قرآن خدا «همه اسماء» را به آدم میآموزد و آدم آنها را به فرشتگان میگوید، که خود از گفتنشان ناتواناند. هر سنت در کنار این نخستین نامگذاری نامی از خدا را مینهد که حرمتش را باید نگه داشت: نام چهارحرفی، که یهودیان بر زبان نمیآورند و به جای آن اَدونای یا هَشِم، یعنی «آن نام»، میگویند؛ نامی که عیسی به شاگردانش آموخت تقدیسش کنند؛ و «اسماء حسنی»، که قرآن مسلمانان را میفرماید خدا را بدانها بخوانند و حدیثی شمارشان را نود و نه میگوید. حدیثهای شیعه، و چند گزارش در کتابهای اهل سنت، از این فراتر میروند و نامها را اشخاص میدانند: کلماتی که آدم در توبه دریافت کرد نامهای پنج تن بود، یعنی پیامبر، علی، فاطمه، حسن و حسین، و امامان همان «اسماء حسنی» هستند. مقایسهٔ این سه از خود این تارنماست؛ اما پژوهشگران از دیرباز میدراش را با صحنهای از قرآن مقایسه کردهاند که در آن آدم در نامگفتن بر فرشتگان پیشی میگیرد.
در کنار هم
کتاب مقدس عبری
«آنچه آدم هر ذی حیات را خواند»
پیدایش نامگذاری را کار خود آدم میداند: «و خداوند خدا هر حیوان صحرا و هر پرنده آسمان را از زمین سرشت و نزد آدم آورد تا ببیند که چه نام خواهد نهاد و آنچه آدم هر ذی حیات را خواند، همان نام او شد. پس آدم همه بهایم و پرندگان آسمان و همه حیوانات صحرا را نام نهاد. لیکن برای آدم معاونی موافق وی یافت نشد» (پیدایش ۲:۱۹–۲۰). خدا درنگ میکند «تا ببیند» و سخن آن مرد را بر جا میگذارد. سپس آدم بر زن نام مینهد: «از این سبب ‹نسا› نامیده شود زیرا که از انسان گرفته شد» (۲:۲۳)، و بعدها «زن خود را حوا نام نهاد، زیرا که او مادر جمیع زندگان است» (۳:۲۰). نام خود آدم را خدا نهاده است: «نر و ماده ایشان را آفرید. و ایشان را برکت داد و ایشان را ‹آدم› نام نهاد» (۵:۲). برای باقی داستان آدم، نک. مدخل آدم.
پیدایش ۲:۱۹–۲۰، ۲۳؛ ۳:۲۰؛ ۵:۲
میدراش
داناتر از فرشتگان
برشیت ربا، تفسیر ربانی بر سفر پیدایش که در حدود قرن پنجم م. در سرزمین اسرائیل گرد آمد، نامگذاری را در یک همآوردی مینهد. خدا چون میخواست انسان را بیافریند با فرشتگان خدمتگزار رای زد؛ از او پرسیدند این انسان چه خواهد بود، و به روایت اقتباسی مردخای سیلوراستاین پاسخ داد: «حکمت او از حکمت شما برتر خواهد بود.» خدا جانوران را نزد فرشتگان آورد، «اما ندانستند» نامشان چیست؛ سپس نزد آدم آورد، و او گفت: «این گاو است؛ این خر است؛ این اسب است؛ این شتر است.» چون نام خودش را از او پرسیدند، گفت: «سزاوار است که آدم خوانده شوم، زیرا از زمین (اَداما) آفریده شدهام»؛ و چون نام خدا را پرسیدند، گفت: «سزاوار است که تو اَ-دونای خوانده شوی، زیرا تو اَدون (سرور) همهٔ آفریدگانت هستی.» میدراش با اشعیا ۴۲:۸ پایان مییابد، «من یهوه هستم و اسم من همین است»، و آن را چنین میخواند: «این همان نامی است که آدم، انسان نخستین، بر من نهاد.» پس انسان نخستین حتی بر خدا نام مینهد، و نامی که مینهد همان است که یهودیان هنوز به جای آن چهار حرف میگویند. (نک. مدخل آدم، «نامها» و «چرا فرشتگان کوتاه آمدند».)
برشیت ربا ۱۷:۴ (چاپ تئودور–آلبک، ص ۱۵۵–۱۵۶)، به اقتباس مردخای سیلوراستاین، «More important than angels»، The Times of Israel blogs · اشعیا ۴۲:۸
کتاب مقدس عبریتلمودمیشنامیراث یهودی
«این است نام من تا ابدالاباد»
چون موسی نام خدا را میپرسد، پاسخ نخست «هستم آنکه هستم» است (خروج ۳:۱۴)، سپس نام چهارحرفی، یهوه (YHWH)، که ترجمهٔ کینگ جیمز به جای آن «خداوند» (the LORD) چاپ میکند و ترجمهٔ قدیم فارسی در این آیه «یهوه» میآورد: «یهوه خدای پدران شما، خدای ابراهیم و خدای اسحاق و خدای یعقوب، مرا نزد شما فرستاده، این است نام من تا ابدالاباد، و این است یادگاری من نسلا بعد نسل» (۳:۱۵). تلمود آیه را با املای خود آن میسنجد: واژهٔ «تا ابد»، لِعولام، بی حرف واو نوشته شده است، چنانکه میتوان آن را لِعَلِّم، یعنی «پنهان داشتن»، خواند؛ و خدا میگوید که با یود و هه نوشته میشود و با اَلِف و دالِت خوانده میشود (پسحیم ۵۰الف؛ همین سخن در قیدوشین ۷۱الف نیز آمده است): به صورت یهوه نوشته و اَدونای، «خداوند من»، خوانده میشود. میشنا (گردآوریشده در حدود ۲۰۰ م.) از زبان آبا شائول «کسی را که نام خدا را چنانکه نوشته شده است تلفظ کند» بر شمار کسانی میافزاید که از جهان آینده بهرهای ندارند (سنهدرین ۱۰:۱). امروز، به توضیح راهنمایی از خاباد، «ما امروز هرگز آن را تلفظ نمیکنیم و به جای آن نام اَ-دو-نای را میگوییم»، و بیرون از نماز و دعاهای برکت «معمول است که بگویند ‹هَشِم›، یعنی ‹آن نام›». پس هَشِم راهی است برای نگفتن آن نام، نه خود آن نام؛ حتی جانشینها را نیز اغلب با خط فاصله مینویسند (در انگلیسی G-d)، زیرا نام نوشتهشدهٔ خدا را نباید پاک کرد.
خروج ۳:۱۳–۱۵ · تلمود بابلی، پسحیم ۵۰الف؛ قیدوشین ۷۱الف · یادداشت بر خروج ۳:۱۵ در پسحیم ۵۰الف (بر پایهٔ sefaria.org) · میشنا، سنهدرین ۱۰:۱ (English Explanation of Mishnah، بر پایهٔ sefaria.org) · Chabad.org، «G-d's Names in Judaism»
میشناتلمودمیراث یهودی
نام در معبد
این سکوت همیشه کامل نبود. به گفتهٔ تلمود، کاهنان در معبد هر روز برکت کاهنان را «با تلفظ نام چنانکه نوشته شده بود» میدادند (سوطا ۳۸الف، به خلاصهٔ خاباد)، و کاهن اعظم در روز کفاره آن را در اعترافهایش بر زبان میآورد؛ میشنا کاهنان و مردم را در صحن معبد وصف میکند، «هنگامی که نام صریح را میشنیدند که از دهان کاهن اعظم بیرون میآمد»: «زانو میزدند و سجده میکردند و بر روی میافتادند و میگفتند: متبارک است نام ملکوت پرجلال او تا ابدالآباد» (یوما ۶:۲). تلمود میگوید پس از مرگ شمعون صدیق کاهنان دیگر حتی در برکت نیز آن را نگفتند (یوما ۳۹ب؛ موسی بن میمون نیز چنین میگوید)، و نیز میگوید حکیمان تلفظ آن را تنها هر هفت سال یک بار به شاگردانشان میسپردند (قیدوشین ۷۱الف). با از میان رفتن معبد، آن نام دیگر هیچگاه گفته نمیشود.
میشنا، یوما ۶:۲ (متن انگلیسی بر پایهٔ mishnah.org) · تلمود بابلی، سوطا ۳۸الف؛ یوما ۳۹ب؛ قیدوشین ۷۱الف · موسی بن میمون، میشنه تورا، هلخوت تفیلا ۱۴:۱۰؛ راشی بر یوما ۳۹الف (به نقل Chabad.org، «The Tetragrammaton»)
کتاب مقدس عبریتلمودمیراث مسیحی
«نام یهوه، خدای خود را به باطل مبر»
اشارهٔ کارت به ده فرمان به همین فرمان است: «نام یهوه، خدای خود را به باطل مبر، زیرا خداوند کسی را که اسم او را به باطل برد، بیگناه نخواهد شمرد» (خروج ۲۰:۷؛ تثنیه ۵:۱۱). سنت ربانی، به پیروی از سیفرا، آن را کنار «به نام من قسم دروغ مخورید» (لاویان ۱۹:۱۲) میخواند و قانونی دربارهٔ سوگند میداند: رسالهٔ شوعوت در تلمود «به باطل» را به سوگندی میگستراند که دروغ باشد یا، هرچند راست، بیهوده (به خلاصهٔ ربی دانیل نوینز). خود فرمان سوءاستفاده از نام را منع میکند، نه گفتن آن را؛ منع تلفظ قاعدهٔ پسین میشنا و تلمود است که در بالا آمد. یهودیان آن را سومین فرمان از ده فرمان میشمارند؛ کاتولیکها و لوتریها، که فرمانها را به گونهای دیگر تقسیم میکنند، آن را دومین میخوانند: «فرمان دوم حرمت نام خداوند را مقرر میدارد» (تعلیمات دینی کلیسای کاتولیک ۲۱۴۲).
خروج ۲۰:۷ · تثنیه ۵:۱۱ · لاویان ۱۹:۱۲ · دانیل نوینز، «Three Readings of the Third Commandment: Yitro 5786» (۲۰۲۶)، به استناد سیفرا و شوعوت · تعلیمات دینی کلیسای کاتولیک ۲۱۴۲ (بر پایهٔ vatican.va)
عهد جدیدآبای کلیسامیراث مسیحی
«نام تو مقدس باد»
عیسی به شاگردانش دعا میآموزد: «پس شما به اینطور دعا کنید: ای پدر ما که در آسمانی، نام تو مقدس باد» (متی ۶:۹؛ لوقا ۱۱:۲). عبارت یونانی، هاگیاسثِتو تو اُنوما سو، میخواهد که نام مقدس گردانده شود، به زبان حزقیال، «اسم عظیم خود را که در میان امتها بیحرمت شده است … تقدیس خواهم نمود» (حزقیال ۳۶:۲۳)، و به زبان شریعت، «در میان بنیاسرائیل تقدیس خواهم شد» (لاویان ۲۲:۳۲). کپریانوس کارتاژی، از پدران کلیسا در قرن سوم، این درخواست را چنین شرح میدهد: آن را میگوییم «نه از آن رو که برای خدا آرزو کنیم با دعاهای ما تقدیس شود، بلکه از او میخواهیم که نامش در ما تقدیس شود.» تعلیمات دینی کلیسای کاتولیک میگوید: «در میان همهٔ سخنان وحی، یکی یگانه است: نام وحیشدهٔ خدا» (۲۱۴۳). کتابهای مقدس مسیحی، به پیروی از کوریوس یونانی، این چهار حرف را بیشتر «خداوند» ترجمه میکنند، چنانکه کینگ جیمز میکند؛ ترجمهٔ قدیم فارسی گاه «خداوند» و گاه «یهوه» میآورد.
متی ۶:۹ · لوقا ۱۱:۲ · حزقیال ۳۶:۲۳ · لاویان ۲۲:۳۲ · کپریانوس، دربارهٔ دعای ربانی ۱۲ (ترجمهٔ انگلیسی ر. ا. والیس، ANF 5، بر پایهٔ newadvent.org) · تعلیمات دینی کلیسای کاتولیک ۲۱۴۳
عهد جدید
«نامی را که فوق از جمیع نامها است»
در عهد جدید نامی که خوانده میشود نام عیسی است. پولس مینویسد که خدا «او را بغایت سرافراز نمود و نامی را که فوق از جمیع نامها است، بدو بخشید. تا به نام عیسی هر زانویی از آنچه در آسمان و بر زمین و زیر زمین است خم شود، و هر زبانی اقرار کند که عیسی مسیح، خداوند است برای تمجید خدای پدر» (فیلیپیان ۲:۹–۱۱). پطرس به شورا میگوید: «در هیچکس غیر از او نجات نیست زیرا که اسمی دیگر زیر آسمان به مردم عطا نشده که بدان باید ما نجات یابیم» (اعمال رسولان ۴:۱۲). عیسی وعده میدهد: «هرآنچه از پدر به اسم من طلب کنید به شما عطا خواهد کرد» (یوحنا ۱۶:۲۳)، و رسولان را با این فرمان میفرستد: «ایشان را به اسم اب و ابن و روحالقدس تعمید دهید» (متی ۲۸:۱۹). سخنی که پولس بر هر زبانی مینهد، «عیسی مسیح، خداوند است»، برای عیسی همان واژهٔ کوریوس را به کار میبرد که یهودیان یونانیزبان نام الهی را با آن میخواندند.
فیلیپیان ۲:۹–۱۱ · اعمال رسولان ۴:۱۲ · یوحنا ۱۶:۲۳ · متی ۲۸:۱۹
قرآن
«و خدا همه اسماء را به آدم یاد داد»
قرآن نامها را در پاسخ خدا به فرشتگان مینهد. چون به آنان خبر میدهد که در زمین خلیفهای خواهد گماشت، میپرسند: «آیا کسانی در زمین خواهی گماشت که در آن فساد کنند و خونها بریزند و حال آنکه ما خود تو را تسبیح و تقدیس میکنیم؟! خداوند فرمود: من چیزی … میدانم که شما نمیدانید. و خدا همه اسماء را به آدم یاد داد، آن گاه … در نظر فرشتگان پدید آورد و فرمود: اسماء اینان را بیان کنید اگر شما در دعوی خود صادقید. گفتند: منزهی تو، ما نمیدانیم جز آنچه تو خود به ما تعلیم فرمودی، که تویی دانا و حکیم. فرمود: ای آدم، ملائکه را به اسماء … آگاه ساز. چون آگاه ساخت، خدا فرمود: آیا شما را نگفتم که من بر غیب آسمانها و زمین دانا و بر آنچه آشکار و پنهان دارید آگاهم؟» (قرآن ۲:۳۰–۳۳، ترجمهٔ الهی قمشهای). سپس خدا فرشتگان را فرمان میدهد که بر آدم سجده کنند (۲:۳۴). اینجا آدم نامها را نمیسازد: خدا آنها را به او میآموزد، وَعَلَّمَ ءَادَمَ ٱلْأَسْمَآءَ كُلَّهَا، و دانش او بخشش خداست.
قرآن ۲:۳۰–۳۴
تفسیرمیراث اهل سنت
آن نامها چه بود؟ مفسران اهل سنت
آیه نمیگوید چه چیزهایی نام داده شد، و مفسران با هم اختلاف دارند. ابن کثیر (درگذشت ۱۳۷۳ م.) دیدگاهها را گرد میآورد: نام همهٔ چیزها، چنانکه از ابن عباس روایت شده است، حتی کاسه و باد شکم، و این دیدگاه را از مجاهد، سعید بن جبیر و قتاده نیز میآورد؛ نام فرشتگان (ربیع)؛ نام همهٔ فرزندان آدم (عبدالرحمن بن زید)؛ یا نام ستارگان. او نتیجه میگیرد که درست آن است که خدا نام همهٔ چیزها را به او آموخت (الصحيح أنه علمه أسماء الأشياء كلها)، و به حدیث شفاعت از انس بن مالک استناد میکند، که در آن مؤمنان به آدم میگویند خدا نام همه چیز را به او آموخت. طبری (درگذشت ۹۲۳ م.) به سوی دیگر میگراید، یعنی نام فرشتگان و فرزندان آدم، زیرا قرآن میگوید «ثُمَّ عَرَضَهُمْ» و ضمیر «هم» را برای خردمندان به کار میبرد: به گفتهٔ او عرب ضمیر هُم را جز برای نامهای فرزندان آدم و فرشتگان کمتر به کار میبرد؛ با این همه خوانش ابن عباس را نیز روا میداند، زیرا گروهی آمیخته از خردمند و ناخردمند نیز این ضمیر را میپذیرد (۲۴:۴۵).
ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل ۲:۳۱ (بر پایهٔ quran.ksu.edu.sa) · طبری، جامع البیان، ذیل ۲:۳۱ (بر پایهٔ quran.ksu.edu.sa)
حدیث شیعهتفسیر
آن نامها چه بود؟ خوانشهای شیعی
گزارشهای شیعی دو گونه پاسخ میدهند. در تفسیر عیاشی (آغاز قرن دهم م.)، از امام صادق میپرسند آن نامها چه بود، و او زمینها، کوهها، درهها و وادیها را برمیشمارد و فرشی را که بر آن نشسته است یکی از آنها میخواند؛ گزارشهای دیگری در همان کتاب وادیها، گیاهان و درختان را نام میبرند. شیخ صدوق (درگذشت ۹۹۱ م.) از همان امام روایت میکند که خدا نامهای همهٔ حجتهای خود را به آدم آموخت، سپس آنان را، که ارواح بودند، بر فرشتگان عرضه کرد، و فرشتگان با شنیدن آن نامها منزلتشان را شناختند (معانی الاخبار، به نقل المیزان؛ مدخل آدم همین گزارش را از کمال الدین شیخ صدوق میآورد). حجتها (حُجَج) در کاربرد شیعی پیامبران و اماماناند. طباطبایی (درگذشت ۱۹۸۱ م.) در المیزان، با استناد به همان ضمیری که طبری به آن استناد کرد، استدلال میکند که نامبردگان موجوداتی زنده و دانا بودند: حقیقتهایی عینی، پنهان در پس پردهٔ غیب آسمانها و زمین، همان خزانههایی که به گفتهٔ قرآن ۱۵:۲۱ همه چیز از آنها فرود میآید؛ بر پایهٔ این خوانش، آن دو گونه گزارش با هم ناسازگار نیستند.
تفسیر عیاشی و شیخ صدوق، معانی الاخبار، به نقل طباطبایی، المیزان، ج ۱، ذیل ۲:۳۰–۳۳ (متن انگلیسی بر پایهٔ al-islam.org) · شیخ صدوق، کمال الدین (به استناد مدخل آدم)
قرآنحدیث اهل سنت
«اسماء نیکو همه مخصوص اوست»
قرآن چهار بار از اسماء حسنی خدا سخن میگوید: «و خدا را نیکوترین نامهاست، بدانها خدا را بخوانید، و آنان را که در نامهای او به انحراف میگرایند به خود واگذارید …» (قرآن ۷:۱۸۰، ترجمهٔ الهی قمشهای)؛ «به هر اسمی بخوانید اسماء نیکو همه مخصوص اوست …» (۱۷:۱۱۰)؛ «به جز خدای یکتا که همه اسماء و صفات نیکو مخصوص اوست خدایی نیست» (۲۰:۸)؛ و، پس از رشتهای از این نامها، «اوست خدای آفریننده عالم امکان و پدید آرنده جهان و جهانیان، نگارنده صورت خلقان، او را نامهای نیکو بسیار است …» (۵۹:۲۴). عبارت عربی در هر چهار آیه یکی است، و الهی قمشهای آن را به چند گونه برگردانده است. شمار نامها از حدیثی از ابوهریره میآید که بخاری و مسلم هر دو آوردهاند: خدا نود و نه نام دارد، یعنی صد منهای یک، و هر که آنها را بداند به بهشت میرود (بخاری ۲۷۳۶؛ مسلم ۲۶۷۷)؛ عبارت عربی، من أحصاها دخل الجنة، یعنی «هر که آنها را بشمارد» یا «به خاطر سپارد». این حدیث شمار را میدهد، نه فهرست را، و صفت قرآنی «حسنی» را به کار نمیبرد.
قرآن ۷:۱۸۰؛ ۱۷:۱۱۰؛ ۲۰:۸؛ ۵۹:۲۲–۲۴ · صحیح بخاری ۲۷۳۶ (متن انگلیسی بر پایهٔ sunnah.com) · صحیح مسلم ۲۶۷۷
حدیث اهل سنتمیراث شیعه
فهرست نود و نه نام
فهرست آشنا، از الرحمن تا الصبور، در روایت ترمذی از این حدیث (۳۵۰۷) است، که پس از سخن نود و نه نام، صد منهای یک، و به بهشت درآمدن شمارندهٔ آنها، نامها را برمیشمارد. ترمذی خود آن را غریب میخواند («هذا حديث غريب»)، یعنی تنها از طریق صفوان بن صالح شناخته شده است، هرچند برای فهرستی از نامها سندی صحیحتر از آن نمیشناسد. منتقدان متأخر اهل سنت دو بخش را از هم جدا میکنند: آلبانی حدیث را بدون فهرست صحیح و با فهرست ضعیف شمرد، چاپ دارالسلام این روایت را ضعیف میداند، و بلوغ المرام ابن حجر فهرست را افزودهای (ادراج) از یکی از راویان میشمارد. فهرستهای دیگری نیز رواج دارد، و کتابهای شیعه فهرست خود را دارند: فهرستی منسوب به امام علی، با سندی از امام رضا، در عدة الداعی ابن فهد حلی و المصباح کفعمی آمده است، با نامهایی که در فهرست اهل سنت نیست.
جامع ترمذی ۳۵۰۷ (بر پایهٔ sunnah.com، با درجهبندی دارالسلام؛ درجهبندیهای آلبانی بر پایهٔ en.tohed.com) · ابن حجر، بلوغ المرام (بر پایهٔ en.tohed.com) · استیون لمبدن، «Emergent Islamic theology and the al-ism al-aʿẓam»، hurqalya.ucmerced.edu، دربارهٔ کفعمی، المصباح، و ابن فهد، عدة الداعی
حدیث شیعه
ما اسماء حسنی هستیم
الکافی کلینی (قرن دهم م.)، در کتاب التوحید، گزارشی از امام صادق دربارهٔ قرآن ۷:۱۸۰ میآورد: او به خدا سوگند میخورد که ما اسماء حسنی هستیم و خدا بیشناخت ما هیچ عملی را از بندگانش نمیپذیرد (الکافی ۱:۱۴۳–۱۴۴، بر پایهٔ ترجمهٔ انگلیسی ویکیشیعه). مراد از «ما» اهلبیت پیامبر است. این گزارش کنار فرمان همان آیه نهاده میشود: «بدانها خدا را بخوانید». این دومین ادعای شیعی کارت است، و منبع آن الکافی است.
کلینی، الکافی ۱:۱۴۳–۱۴۴ (به نقل ویکیشیعه، «Al-Asmaʾ al-Husna») · قرآن ۷:۱۸۰
قرآنتفسیر
«پس آدم از خدای خود کلماتی آموخت»
پس از هبوط، قرآن میگوید: «پس آدم از خدای خود کلماتی آموخت و خداوند توبه او را پذیرفت، زیرا خدا بسیار توبهپذیر و مهربان است» (قرآن ۲:۳۷، ترجمهٔ الهی قمشهای). قرآن نمیگوید آن کلمات چه بود. بیشتر مفسران آنها را در سورهای دیگر مییابند، آنجا که آدم و همسرش میگویند: «خدایا، ما بر خویش ستم کردیم و اگر تو ما را نبخشی و به ما رحمت و رأفت نفرمایی سخت از زیانکاران خواهیم بود» (۷:۲۳). طبری این دیدگاه را از قتاده، مجاهد، ابوالعالیه، ربیع، ابن زید و حسن بصری میآورد و آن را برمیگزیند، زیرا خود قرآن همین سخنان را از آدم در توبه گزارش میکند؛ گزارشهای دیگری نیز میآورد: از مجاهد اعترافی که با لا إله إلا أنت سبحانك وبحمدك آغاز میشود، یعنی خدایی جز تو نیست، پاک و ستودهای، و از ابن عباس و عبید بن عمیر گفتوگوهایی میان آدم و خدا. ابن کثیر دیدگاه ۷:۲۳ را نخست، از همان تابعان و دیگران، میآورد و گزارش ابن عباس را میافزاید که آن کلمات مناسک حج را به آدم آموخت. گزارشی در الکافی، که در المیزان نقل شده است، نیز همان عبارت اعتراف را میآورد.
قرآن ۲:۳۷؛ ۷:۲۳ · طبری، جامع البیان، ذیل ۲:۳۷؛ ابن کثیر، تفسیر، ذیل ۲:۳۷ (بر پایهٔ quran.ksu.edu.sa) · طباطبایی، المیزان، ج ۱، ذیل ۲:۳۵–۳۹ (متن انگلیسی بر پایهٔ al-islam.org)
حدیث شیعهتفسیرمیراث شیعه
نامهای پنج تن: گزارشهای شیعی
حدیثهای شیعه میگویند آن کلمات نام بودند. پنج تن محمد، علی، فاطمه، حسن و حسیناند، پنج تنی که پیامبر زیر کسای خود گرد آورد (نک. مدخل فاطمه). در گزارشهایی از امام صادق و دیگران، آدم نورها یا نامهای آنان را کنار عرش خدا دیده بود، و به حق آنان (بحق) آمرزش خواست و آمرزیده شد. این گزارشها در معانی الاخبار و الخصال شیخ صدوق (در بخشی دربارهٔ پنج کلمهای که آدم با آنها توبه کرد) و در تفسیرهای عیاشی و قمی آمدهاند؛ طباطبایی یکی را از الکافی نقل میکند که در آن آدم به حق محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین از خدا درخواست کرده بود. طباطبایی خود خوانش ۷:۲۳ را با ترتیب رویدادها سازگار نمیداند، زیرا آدم آن سخنان را در بهشت گفت و «کلمات» را پس از فرود آمدن دریافت کرد، و احتمال میدهد که کلمات دریافتشده در هنگام توبه با نامهایی پیوند داشت که در آغاز به او آموخته شده بود. همهٔ عالمان شیعه پذیرش این گزارشها را بر سندها استوار نمیکنند. جوادی آملی در تفسیر تسنیم از ضعف سند حدیثهای یادشده سخن میگوید، به سبب مرسل بودنشان و دلایل دیگر، اما بر آن است که این گزارشها یکدیگر را نفی نمیکنند و پذیرفتن همهٔ آنها بیهیچ مشکلی ممکن است؛ مکارم شیرازی نیز در تفسیر نمونه خوانشها را با هم سازگار میکند. (نک. مدخل آدم، «کلمات توبه».)
شیخ صدوق، معانی الاخبار؛ الخصال، بخش ۵ (فهرست انگلیسی بر پایهٔ al-islam.org) · طباطبایی، المیزان، ج ۱، ذیل ۲:۳۵–۳۹، به استناد الکافی، شیخ صدوق، عیاشی و قمی (متن انگلیسی بر پایهٔ al-islam.org) · جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ذیل ۲:۳۷، «Discussion of the narrations» (متن انگلیسی بر پایهٔ altasnim.org) · مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج ۱، ص ۱۹۹ (به نقل ویکیشیعه، «Qur'an 2:37») · ویکیشیعه، «The Five»
حدیث اهل سنتتفسیر
نامهای پنج تن: کتابهای اهل سنت
همین گزارش در برخی آثار اهل سنت نیز آمده است، و محدثان منتقد اهل سنت آن را رد کردهاند. سیوطی در الدر المنثور (قرن پانزدهم م.)، مجموعهای از گزارشها ذیل هر آیه، از ابن نجار گزارشی از ابن عباس میآورد که آدم به حق محمد، علی، فاطمه، حسن و حسین (بحق محمد وعلي وفاطمة والحسن والحسين) درخواست کرد و آمرزیده شد؛ روایتهایی از آن در مناقب علی ابن مغازلی و شواهد التنزیل حسکانی نیز هست. طبری و ابن کثیر ذیل ۲:۳۷ از آن یاد نمیکنند. پژوهشی جدید از نویسندهای سنی گزارش میکند: ابن جوزی روایتی از ابن عباس را در شمار حدیثهای ساختگی (الموضوعات) آورد و راوی آن، عمرو بن ثابت، را عیبدار دانست؛ سند ابن مغازلی از حسین اشقر میگذرد، که منتقدان اهل سنت ضعیفش خواندند؛ و راویان حسکانی ناشناختهاند. گزارشی کوتاهتر، که در آن آدم «بحق محمد» درخواست میکند، در المستدرک حاکم نیشابوری آمده است؛ حاکم آن را صحیح شمرد و ذهبی ساختگی (موضوع) (نک. مدخل آدم). از این رو کارت میگوید «حدیثهای شیعه» و میافزاید «چند گزارش اهل سنت»؛ عالمان اهل سنت بیشترِ آن گزارشها را نمیپذیرند.
سیوطی، الدر المنثور، ذیل ۲:۳۷ (ج ۱، ص ۶۰–۶۱، به نقل ویکیشیعه، «Qur'an 2:37»، و forums.alkafeel.net) · ابن مغازلی، مناقب علی؛ حسکانی، شواهد التنزیل (به بحث ابوعبدالله صارم، «The Intercession of Adam»، en.tohed.com) · ابن جوزی، الموضوعات (به نقل همان) · حاکم نیشابوری، المستدرک، با نظر ذهبی
تفاوتها
کتاب مقدس عبریمیدراشقرآن
نهاده، یا آموخته
در پیدایش نامها از آنِ آدماند: خدا آفریدگان را نزد او میآورد «تا ببیند که چه نام خواهد نهاد»، و آنچه آدم میگوید «همان نام او شد» (پیدایش ۲:۱۹). در میدراش نامگذاری حکمتی برتر از حکمت فرشتگان را نشان میدهد، و آدم حتی بر خدا نام مینهد. در قرآن نامها آموخته میشوند: «خدا همه اسماء را به آدم یاد داد»، و فرشتگان اعتراف میکنند: «ما نمیدانیم جز آنچه تو خود به ما تعلیم فرمودی» (قرآن ۲:۳۲). در قرآن آدم بر خدا نام نمینهد؛ نامهای خدا از آنِ خود خداست و در کتاب آسمانی وحی شده است.
پیدایش ۲:۱۹ · برشیت ربا ۱۷:۴ · قرآن ۲:۳۱–۳۲
تلمودمیشناعهد جدیدقرآن
یک نام ناگفته، نامهای بسیار بر زبان
سنتها بیش از همه بر سر گفتن نام خدا با هم فرق دارند. یهودیت یک نام خاص دارد که نوشته میشود و گفته نمیشود، و اَدونای و هَشِم به جای آن مینشینند (پسحیم ۵۰الف؛ میشنا، سنهدرین ۱۰:۱). مسیحیت دعا میکند که نام پدر مقدس شود و نام عیسی را میخواند، نامی «که فوق از جمیع نامها است» (فیلیپیان ۲:۹). اسلام نامهای بسیار دارد، و قرآن فرمان میدهد که بر زبان آیند: «بدانها خدا را بخوانید» (قرآن ۷:۱۸۰)؛ خود الله در هر نمازی به آواز گفته میشود. آنچه اسلام پنهان نگه میدارد یک «اسم اعظم» است (پایینتر)، نه نام معمول خدا.
پسحیم ۵۰الف · میشنا، سنهدرین ۱۰:۱ · متی ۶:۹ · فیلیپیان ۲:۹ · قرآن ۷:۱۸۰
حدیث شیعهتفسیرعهد جدیدمیدراش
نامها چون اشخاص
تنها سوی شیعه نامها را اشخاص میداند: نامهایی که به آدم آموخته شد حجتهای خدایند، کلماتی که دریافت کرد نامهای پنج تن است، و امامان «اسماء حسنی» هستند (الکافی ۱:۱۴۳–۱۴۴). مفسران اهل سنت بیشتر نامهای ۲:۳۱ را نام چیزها و کلمات ۲:۳۷ را دعای ۷:۲۳ میدانند، و منتقدان اهل سنت گزارشهای پنج نام را در کتابهای خودشان رد میکنند. نزدیکترین اندیشهٔ مسیحی نام عیسی در عهد جدید است، نام شخصی که مسیحیان او را خدا میدانند.
الکافی ۱:۱۴۳–۱۴۴ · معانی الاخبار (به نقل المیزان) · طبری، ذیل ۲:۳۱ و ۲:۳۷ · فیلیپیان ۲:۹–۱۱ · برشیت ربا ۱۷:۴
همانندیهای دیگر
حدیث اهل سنتحدیث شیعه
اسم اعظم
حدیثهای اهل سنت و شیعه از «اسم اعظم» (الاسم الأعظم) سخن میگویند که دعا با آن همواره پذیرفته میشود. در سنن ابی داود (۱۴۹۳) پیامبر به مردی که خدا را به یگانگیاش خوانده بود میگوید خدا را به اسم اعظمش خوانده است، نامی که چون با آن از خدا بخواهند میبخشد؛ آلبانی آن را صحیح شمرد، و ابن حجر آن را صحیحترین گزارش در این باب دانست. در سنن ابن ماجه (۳۸۵۶) آمده است که اسم اعظم خدا، که چون خدا را با آن بخوانند پاسخ میدهد، در سه سوره است: بقره، آل عمران و طه؛ آلبانی آن را حسن شمرد. عالمان اهل سنت در اینکه کدام نام است اختلاف دارند: ابن حجر چهارده دیدگاه برشمرد؛ بسیاری آن را الله دانستند، و نووی الحی القیوم؛ طبری، اشعری و دیگران بر آن بودند که هیچ نامی از نام دیگر بزرگتر نیست؛ و برخی گفتند خدا آن را پنهان داشته است. در الکافی (۱:۲۳۰) امام باقر میگوید اسم اعظم خدا هفتاد و سه حرف است و آصف [بن برخیا] تنها یک حرف از آن را داشت، همان کس که «به علمی از کتاب الهی دانا بود» و تخت ملکهٔ سبا را نزد سلیمان آورد (قرآن ۲۷:۴۰)؛ و میافزاید که ما [اهلبیت] هفتاد و دو حرف از اسم اعظم را داریم، و یک حرف را خدا نزد خود نگه داشته است.
سنن ابی داود ۱۴۹۳ (متن انگلیسی و درجه بر پایهٔ sunnah.com) · سنن ابن ماجه ۳۸۵۶ (متن انگلیسی و درجه بر پایهٔ en.tohed.com) · IslamQA، پاسخ ۱۴۶۵۶۹، به استناد ابن حجر، فتح الباری ۱۱:۲۲۴ · کلینی، الکافی ۱:۲۳۰ (متن عربی بر پایهٔ almerja.com)؛ متن انگلیسی از بحار الانوار ۱۴:۱۱۳، ش ۵ (به نقل میزان الحکمة، hadith.net) · قرآن ۲۷:۴۰
تلمودکابالاعهد جدید
نامهای دوازدهحرفی و چهلودوحرفی
تلمود نامهای پنهان خود را دارد: در کنار نام چهارحرفی از نامهایی دوازدهحرفی و چهلودوحرفی سخن میگوید که حکیمان تنها به رازداران میسپردند (قیدوشین ۷۱الف)، و کابالا بعدها بر آنها بنا کرد. عهد جدید نیز نامی پنهان دارد: سوار مکاشفه «اسمی مرقوم دارد که جز خودش هیچکس آن را نمیداند» (مکاشفه ۱۹:۱۲)، هرچند آیهٔ بعد میگوید «نام او را ‹کلمه خدا› میخوانند» (نک. کارت «کلمه»).
تلمود بابلی، قیدوشین ۷۱الف · مکاشفه ۱۹:۱۲–۱۳
میشنامیراث یهودیکتاب مقدس عبریقرآن
«متبارک است نام»
سخنی که مردم با شنیدن آن نام در معبد میگفتند، «متبارک است نام ملکوت پرجلال او تا ابدالآباد» (میشنا، یوما ۶:۲)، آهسته پس از سطر نخست شِمَع گفته میشود (نک. کارت «خدا یکی است»). قدیش با یِتگَدَل وِ یِتقَدَش شِمِه رَبّا، «نام بزرگ او بزرگ و مقدس باد»، آغاز میشود، که بازگفتی است از حزقیال ۳۸:۲۳، «خویشتن را … معظم و قدوس … خواهم نمود»؛ آن را اغلب با «نام تو مقدس باد» مقایسه میکنند. قرآن نیز همین ستایش را دارد: «بزرگوار و مبارک نام پروردگار توست که خداوند جلال و عزّت و احسان و کرامت است» (قرآن ۵۵:۷۸، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و «نام خدای خود را که برتر و بالاتر … است به پاکی یاد کن» (۸۷:۱).
میشنا، یوما ۶:۲ · حزقیال ۳۸:۲۳ · Outorah.org، «Biblical Verses in Kaddish» · قرآن ۵۵:۷۸؛ ۸۷:۱
قرآنعهد جدید
«به نام»
هر سه سنت کارها را به نام خدا آغاز میکنند. همهٔ سورههای قرآن جز سورهٔ نهم با «به نام خداوند بخشنده مهربان» آغاز میشوند (قرآن ۱:۱)، و نخستین وحی، بنا بر سنت مسلمانان، با «… به نام پروردگارت که خدای آفریننده عالم است … قرائت کن» آغاز شد (۹۶:۱). مسیحیان «به اسم اب و ابن و روحالقدس» تعمید میدهند (متی ۲۸:۱۹)، و به آنان گفته شده است که همه را «به نام عیسی خداوند» بکنند (کولسیان ۳:۱۷).
قرآن ۱:۱؛ ۹۶:۱ · متی ۲۸:۱۹ · کولسیان ۳:۱۷
میراث مسیحیآبای کلیسامیراث اهل سنتمیراث شیعه
نیایش با نامها
هر سنت دعایی دارد که بر نامها بنا شده است. دعای عیسی در کلیساهای شرقی نام عیسی را تکرار میکند، معمولاً به این صورت: «ای خداوند عیسی مسیح، پسر خدا، بر من گناهکار رحم کن»؛ کهنترین صورت صریح آن در گفتاری دربارهٔ آبا فیلیمون، راهبی از حدود ۶۰۰ م.، در فیلوکالیا آمده است، و گریگوری پالاماس در قرن چهاردهم الهیات آن را پرداخت. مسلمانان نود و نه نام را میخوانند، و المقصد الاسنی غزالی شرحی بر آنهاست. شیعیان در شبهای قدر ماه رمضان دعای جوشن کبیر را میخوانند، که کفعمی در المصباح و البلد الامین آورده است: ۱۰۰ بند و ۱۰۰۱ نام و صفت خدا، که به روایت امام سجاد به پیامبر نسبت داده میشود. ژروم، در نامهای از قرن چهارم به مارکلا، ده نام عبری خدا را شرح داد، از جمله اَدونای و نام چهارحرفی.
Wikipedia، «Jesus Prayer» · استیون لمبدن، «Emergent Islamic theology and the al-ism al-aʿẓam»، دربارهٔ غزالی، المقصد الاسنی · ویکیشیعه، «Dua al-Jawshan al-Kabir» · ژروم، نامهٔ ۲۵ (NPNF 2/6، بر پایهٔ newadvent.org)
مقایسهٔ سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریمیدراشقرآنحدیث شیعه
یادداشت نویسنده: انسان نخستین و نامها
این سه داستان نامها را در آغاز زندگی انسان مینهند، اما کارهایی گوناگون به آنها میسپارند. در پیدایش، نام نهادن نخستین کاری است که آدم با آزادی خود میکند، و خدا آن را بر جا میگذارد. در میدراش و قرآن، نامگذاری دلیل آن است که انسان بیش از پندار فرشتگان است؛ اما میدراش آن را به حکمت آدم بازمیگرداند و قرآن به آموزش خدا. سنت شیعه نامها را از این هم پیشتر میبرد، از نخستین درس در بهشت تا کلمات توبهٔ آدم و امامان سلسلهٔ خود، چنانکه در خوانش آن داستان نامها از آدم تا خاندان پیامبر امتداد مییابد.
پیدایش ۲:۱۹–۲۰ · برشیت ربا ۱۷:۴ · قرآن ۲:۳۱–۳۷ · الکافی ۱:۱۴۳–۱۴۴
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
تلمودعهد جدیدقرآنحدیث اهل سنتحدیث شیعه
یادداشت نویسنده: نام نگاهداشته و نام گفته
هر سه سنت نام خدا را مقدس میدانند و هر سه از سوءاستفاده از آن پروا دارند؛ جداییشان در این است که آیا قداست به معنای سکوت است. یهودیت یک نام را ناگفته نگه میدارد و جانشینی را میگوید که، در میدراش، نخستین بار آدم بر خدا نهاد. مسیحیت نام پدر را تقدیس میکند و به نام عیسی دعا میکند. اسلام خدا را با نامهای بسیار و به آواز میخواند، اما، مانند تلمود با نامهای پنهانش، یک اسم اعظم را پنهان یا تنها نزد اندکی شناخته نگه میدارد. در هر یک، شناختن نام درست خدا گونهای نزدیکی به اوست.
پسحیم ۵۰الف · قیدوشین ۷۱الف · متی ۶:۹ · فیلیپیان ۲:۹–۱۰ · قرآن ۷:۱۸۰ · سنن ابی داود ۱۴۹۳ · الکافی ۱:۲۳۰