هر سه سنت چشم به راه کسیاند که در پایان بیاید و جهان را سامان دهد. یهودیت چشم به راه ماشیح است، پادشاهی از نسل داود که هنوز نیامده است، و وعدهٔ ملاکی دربارهٔ ایلیا را خبر از پیشاهنگ او میخواند؛ مسیحیت چشم به راه بازگشت «همین عیسی» است که بالا برده شد (اعمال رسولان ۱:۱۱)؛ و اسلام چشم به راه فرود آمدن عیسی و، همراه او، مهدی از خاندان پیامبر است، که به باور شیعهٔ دوازدهامامی زاده شده و پنهان است و به نظر بیشتر اهل سنت هنوز زاده نشده است. در درون این جفتها خود منابع پیوندهایی برقرار میکنند: انجیلها ایلیای ملاکی را در یحیی تعمیددهنده مییابند، و حدیثها عیسای بازگشته را کنار پیشوایی مسلمان مینهند که شیعه و بسیاری از عالمان اهل سنت او را مهدی میدانند. کنار هم نهادن هر سه، مقایسهٔ خود این تارنماست، و این چهرهها درست در همان نکتهای با هم فرق دارند که زیرعنوان کارت از آن سخن میگوید: همهٔ آنان پیشتر در این جهان نبودهاند.
در کنار هم
کتاب مقدس عبریمیشنامیراث یهودی
ملاکی: «اینک من ایلیای نبی را … نزد شما خواهم فرستاد»
کتابهای انبیا با یک وعده پایان مییابند: «اینک من ایلیای نبی را قبل از رسیدن روز عظیم و مهیب خداوند نزد شما خواهم فرستاد» (ملاکی ۴:۵؛ در کتاب مقدس عبری ۳:۲۳). ملاکی از ماشیح نامی نمیبرد؛ این سنت یهودیِ پسین است که ایلیا را پیش از او مینهد. میشنا میگوید ایلیا میآید تا در جهان صلح برقرار کند (عدویوت ۸:۷)؛ یهودیان در پایان شبات میسرایند که او بهزودی همراه ماشیح پسر داود بیاید؛ و در سدر پسح جامی برای او میریزند و در هر ختنه صندلیای برایش مینهند. این آیینها در مدخل الیاس (ایلیا)، «مهمان هر سدر پسح و هر ختنه»، و مدخل ملاکی، «شبات بزرگ و جام ایلیا»، آمدهاند.
ملاکی ۴:۵–۶ (در متن عبری ۳:۲۳–۲۴) · میشنا، عدویوت ۸:۷ · نیایشهای یهودی (هودالا؛ هگادای پسح)
میراث یهودی
موسی بن میمون: پادشاه ماشیح
موسی بن میمون (درگذشت ۱۲۰۴ م.) کتاب شریعت خود را با دو فصل دربارهٔ ماشیح به پایان میبرد (هلخوت ملاخیم ۱۱–۱۲). «در آینده پادشاه ماشیح برخواهد خاست و پادشاهی خاندان داود را تجدید خواهد کرد و آن را به فرمانروایی نخستینش بازخواهد گرداند» (۱۱:۱، بر پایهٔ ترجمهٔ انگلیسی ا. توگر). او معبد را خواهد ساخت، پراکندگان اسرائیل را گرد خواهد آورد و فرمانها را دوباره برقرار خواهد کرد، و «هر که به او ایمان نیاورد یا چشم به راه آمدنش نباشد» پیامبران و تورات را انکار کرده است. لازم نیست معجزه کند (۱۱:۳). پادشاهی از خاندان داود که تورات را بیاموزد و به آن عمل کند، اسرائیل را در راه آن رهبری کند و جنگهای خدا را بجنگد، میتوان گمان برد که ماشیح است؛ اگر معبد را در جای خود بسازد و تبعیدیان را گرد آورد، بیگمان ماشیح است؛ و اگر کامیاب نشود یا کشته شود، ماشیح نبوده است (۱۱:۴). ایلیا میآید تا «دلهایشان را آماده کند»، و برخی حکیمان میگویند او پیش از ماشیح میآید؛ اما «انسان هیچیک از این امور و مانند آنها را به یقین نمیداند تا آنگاه که رخ دهند»، ترتیب این رویدادها از اصول ایمان نیست، و «نباید در پی تعیین زمانِ آمدن ماشیح بود» (۱۲:۲).
موسی بن میمون، میشنه تورا، هلخوت ملاخیم ۱۱:۱–۴؛ ۱۲:۲ (ترجمهٔ انگلیسی ا. توگر، Chabad.org)
میراث یهودیکتاب مقدس عبری
«هرچند درنگ کند»: اصل دوازدهم و نماز روزانه
موسی بن میمون در شرح خود بر میشنا (سنهدرین ۱۰) آمدن ماشیح را دوازدهمین اصل از اصول سیزدهگانهٔ ایمان شمرد (نک. مدخل مهدی، «ماشیح، بازگشت دوباره، سوشیانت»). اعتقادنامهٔ متأخرِ آنی مأمین، که در بسیاری از کتابهای دعا چاپ شده است، این اصل را در یک سطر میآورد: «با ایمان کامل به آمدن ماشیح ایمان دارم، و هرچند درنگ کند، هر روز چشم به راه آمدنش خواهم بود.» عبارت «هرچند درنگ کند» از حبقوق است: «اگرچه تاخیر نماید برایش منتظر باش زیرا که البته خواهد آمد و درنگ نخواهد نمود» (حبقوق ۲:۳). عمیدا، که در روزهای عادی هفته سه بار خوانده میشود، میخواهد: «جوانهٔ بندهات داود را بهزودی برویان و شاخ او را با نجات خود برافراز»، «زیرا هر روز چشم به راه نجات توییم».
موسی بن میمون، شرح میشنا، سنهدرین ۱۰ (اصول سیزدهگانه) · آنی مأمین (متن انگلیسی به نقل از Christianity Today، ۱۳ مارس ۱۹۷۰) · حبقوق ۲:۳ · عمیدا، برکت پانزدهم (ترجمهٔ انگلیسی به نقل از My Jewish Learning، «National Redemption»)
تلمودکتاب مقدس عبریمیراث یهودی
دو ماشیح: پسر یوسف و پسر داود
تلمود چهرهٔ دومی نیز میشناسد. دربارهٔ ماتمی که در زکریا ۱۲:۱۰ آمده است، «بر من که نیزه زدهاند خواهند نگریست و برای من … نوحه گری خواهند نمود»، حکیمان اختلاف دارند: یک نظر میگوید این ماتم برای کشته شدن ماشیحِ پسر یوسف است و نظر دیگر برای کشته شدن یصر هرع، یعنی میل به بدی. در تعلیمی دیگر در همان صفحه، خدا به ماشیحِ پسر داود میگوید از او درخواست کند (مزامیر ۲:۷–۸)؛ و او، چون میبیند ماشیحِ پسر یوسف کشته شده است، تنها زندگی میخواهد (سوکا ۵۲الف). مکاشفهنامههای قرون وسطا، مانند سفر زربابل، پسر یوسف را جنگاوری کردند که پیش از آمدن پسر داود از پا درمیآید (نک. مدخل یوسف و مدخل زربابل، و کارت «مسیح دروغین»، که در آن ارمیلوس او را میکشد). میشنه تورای موسی بن میمون تنها یک ماشیح میشناسد، از نسل داود.
تلمود بابلی، سوکا ۵۲الف · زکریا ۱۲:۱۰ · مزامیر ۲:۷–۸ · سفر زربابل
عهد جدید
اعمال رسولان: «همین عیسی … باز خواهد آمد»
دومین کتاب لوقا بر کوهی آغاز میشود که زیتون نام دارد (اعمال رسولان ۱:۱۲). شاگردان میپرسند: «خداوندا آیا در این وقت ملکوت را بر اسرائیل باز برقرار خواهی داشت؟» (۱:۶)، و پاسخ میشنوند: «از شما نیست که زمانها و اوقاتی را که پدر در قدرت خود نگاه داشته است بدانید» (۱:۷). آنگاه «بالا برده شد و ابری او را از چشمان ایشان در ربود»، و دو مرد سفیدپوش میگویند: «ای مردان جلیلی چرا ایستاده، به سوی آسمان نگرانید؟ همین عیسی که از نزد شما به آسمان بالا برده شد، باز خواهد آمد به همین طوری که او را به سوی آسمان روانه دیدید» (۱:۹–۱۱). پطرس بعدها میگوید آسمان باید او را بپذیرد «تا زمان معاد همهچیز» (۳:۲۱). آن که چشم به راهشاند همان است که رفت.
اعمال رسولان ۱:۶–۱۲؛ ۳:۲۱
عهد جدیدکتاب مقدس عبری
انجیلها: پسر انسان بر ابرهای آسمان میآید
عیسی، نشسته بر کوه زیتون (متی ۲۴:۳)، با شاگردانش از پایان سخن میگوید: «زیرا همچنانکه برق از مشرق ساطع شده، تا به مغرب ظاهر میشود، ظهور پسر انسان نیز چنین خواهد شد» (۲۴:۲۷)، و «پسر انسان را بینند که بر ابرهای آسمان، با قوت و جلال عظیم میآید» (۲۴:۳۰). این تصویر از دانیال است، «اینک مثل پسر انسان با ابرهای آسمان آمد» (دانیال ۷:۱۳)، و عیسی آن را در برابر رئیس کهنه نیز به کار میبرد (متی ۲۶:۶۴). زمان پنهان است: «اما از آن روز و ساعت هیچکس اطلاع ندارد، حتی ملائکه آسمان جز پدر من و بس» (۲۴:۳۶)؛ «لهذا شما نیز حاضر باشید، زیرا در ساعتی که گمان نبرید، پسر انسان میآید» (۲۴:۴۴). او هشدار میدهد: «اگر کسی به شما گوید: ‹اینک مسیح در اینجا یا در آنجا است› باور مکنید» (۲۴:۲۳). در انجیل یوحنا وعده میدهد: «باز میآیم و شما را برداشته با خود خواهم برد» (یوحنا ۱۴:۳).
متی ۲۴:۳، ۲۳–۴۴؛ ۲۶:۶۴ · دانیال ۷:۱۳ · یوحنا ۱۴:۳
میراث مسیحیعهد جدیدآبای کلیسا
اعتقادنامهها و دعا: «باز خواهد آمد»
بازگشت به اعتقادنامهها راه یافت. اعتقادنامهٔ رسولان: «از آنجا خواهد آمد تا زندگان و مردگان را داوری کند»؛ اعتقادنامهٔ نیقیه، در متن انگلیسی سنتیاش: «و با جلال باز خواهد آمد تا زندگان و مردگان را داوری کند، و پادشاهی او را پایانی نخواهد بود.» تعلیمات دینی کلیسای کاتولیک میآموزد که «از هنگام صعود، آمدن مسیح در جلال نزدیک است»، هرچند دانستن زمانها از آنِ ما نیست (۶۷۳). دعا برای آن از اعتقادنامهها کهنتر است. پولس نامهای را با واژهٔ آرامی ماران اتا به پایان میبرد (اول قرنتیان ۱۶:۲۲)، که کرسوپ لیک آن را «ای خداوند ما، بیا!» معنا میکند؛ دیداکه، آییننامهای کهن از کلیسا، دعای سپاس خود را با همین واژه پایان میدهد: «فیض بیاید و این جهان بگذرد. هوشیعانا بر خدای داود. … ماران اتا، آمین» (دیداکه ۱۰.۶، بر پایهٔ ترجمهٔ انگلیسی ک. لیک). کتاب مقدس خود چنین پایان مییابد: «بیا، ای خداوند عیسی!» (مکاشفه ۲۲:۲۰).
اعتقادنامهٔ رسولان (متن انگلیسی سنتی، CCEL) · اعتقادنامهٔ نیقیه (متن انگلیسی سنتی، CCEL) · تعلیمات دینی کلیسای کاتولیک ۶۷۳ · اول قرنتیان ۱۶:۲۲ · دیداکه ۱۰.۶ (ترجمهٔ انگلیسی ک. لیک، ۱۹۱۲) · مکاشفه ۲۲:۲۰
عهد جدیدآبای کلیسا
«همان است الیاس که باید بیاید»
انجیلها وعدهٔ ملاکی را تحققیافته میخوانند. عیسی دربارهٔ یحیی تعمیددهنده میگوید: «و اگر خواهید قبول کنید، همان است الیاس که باید بیاید» (متی ۱۱:۱۴)، و پس از تبدیل هیئت: «الحال الیاس آمده است و او را نشناختند … آنگاه شاگردان دریافتند که درباره یحیی تعمیددهنده بدیشان سخن میگفت» (۱۷:۱۲–۱۳)؛ مدخل الیاس (ایلیا) و مدخل یحیی انکار خود یحیی را میآورند: «نیستم» (یوحنا ۱:۲۱). در خوانش مسیحی، هم پیشاهنگ آمده است و هم ماشیح؛ آنچه مانده بازگشت اوست. با این همه، همین فقره آیندهای را نیز نگه میدارد: «البته الیاس میآید و تمام چیزها را اصلاح خواهد نمود» (متی ۱۷:۱۱). آگوستین (درگذشت ۴۳۰ م.) از امید به آمدن خود ایلیا پیش از پایان خبر میدهد: «در گفتار و دل مؤمنان سخنی آشناست که در روزهای واپسین، پیش از داوری، یهودیان به دست این پیامبر بزرگ و شگفتانگیز، ایلیا، که شریعت را برایشان شرح خواهد داد، به مسیح راستین، یعنی مسیح ما، ایمان خواهند آورد» (شهر خدا ۲۰.۲۹، بر پایهٔ ترجمهٔ انگلیسی م. دادز). نویسندگان نخستین مسیحی خنوخ و ایلیا را نیز همان دو شاهد مکاشفه ۱۱ دانستند، که بازمیگردند تا با ضدمسیح روبهرو شوند (نک. مدخل خنوخ، «دو شاهد»).
متی ۱۱:۱۴؛ ۱۷:۱۰–۱۳ · یوحنا ۱:۲۱ · آگوستین، شهر خدا ۲۰.۲۹ (ترجمهٔ انگلیسی م. دادز، NPNF I.2) · مکاشفه ۱۱:۳–۱۲
قرآنتفسیر
قرآن: «او بر آنان گواه خواهد بود» و «لَعِلْمٌ لِّلسَّاعَةِ»
قرآن از بازگشت عیسی به صراحت سخن نمیگوید؛ دو آیه را ناظر به آن میخوانند. پس از «بلکه خدا او را به سوی خود بالا برد …» (قرآن ۴:۱۵۸، ترجمهٔ الهی قمشهای) میگوید: «و هیچ کس از اهل کتاب نیست جز آنکه پیش از مرگ به وی (عیسی) ایمان خواهد آورد و در روز قیامت او بر آنان گواه خواهد بود» (۴:۱۵۹، ترجمهٔ الهی قمشهای). طبری محتملتر دانست که «مرگ او» مرگ عیسی باشد، که پس از فرود آمدنش خواهد آمد، و ابن کثیر نیز چنین میخواند؛ دیگران، به روایت از ابن عباس و مجاهد و عکرمه، آن را مرگ هر یهودی یا مسیحی در هنگام مرگ خود او دانستهاند؛ قرطبی این دو خوانش را آشکارتر (اظهر) دانست و یکی را بر دیگری برنگزید. در سورهٔ زخرف، پس از فقرهای دربارهٔ پسر مریم (۴۳:۵۷–۵۹)، میآید: «وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِّلسَّاعَةِ فَلَا تَمْتَرُنَّ بِهَا وَاتَّبِعُونِ …» (۴۳:۶۱)، یعنی همانا او (یا آن) دانشی است برای ساعت؛ پس در آن تردید مکنید و از من پیروی کنید. ضمیر انّه میتواند «او» یا «آن» معنا دهد، و ترجمهٔ انگلیسی پیکتال آن را ترجمهنشده میگذارد. ابن کثیر آن را دربارهٔ عیسی میداند و میگوید درست آن است که این عبارت به فرود آمدن او پیش از روز قیامت اشاره دارد (به نقل از مختصر انگلیسی تفسیر او)، و قرائت لَعَلَمٌ، «نشانه»، را به جای لَعِلْمٌ، «دانش»، نقل میکند؛ مجاهد نیز آن را «نشانه» معنا کرده است. از حسن بصری و سعید بن جبیر نقل شده است که ضمیر را به قرآن بازگرداندهاند.
قرآن ۴:۱۵۷–۱۵۹؛ ۴۳:۵۷–۶۱ · طبری، جامع البیان (ذیل ۴:۱۵۹) · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم (ذیل ۴:۱۵۹؛ ۴۳:۶۱؛ مختصر انگلیسی) · قرطبی، الجامع لاحکام القرآن (ذیل ۴:۱۵۹) · ابوالاعلی مودودی، تفهیم القرآن (ذیل ۴۳:۶۱)
حدیث اهل سنتتفسیر
حدیث: پسر مریم بهزودی در میان شما فرود میآید
حدیثها آن را آشکارا میگویند. در صحیح بخاری پیامبر سوگند یاد میکند که بهزودی پسر مریم در میان شما فرود میآید و به داد میان مردم داوری میکند؛ صلیب را میشکند، خوکها را میکشد، و دیگر جزیهای در کار نخواهد بود (بخاری ۳۴۴۸). راوی، ابوهریره، خود آن را به قرآن پیوند میدهد: میگوید اگر خواستید، این آیه را بخوانید، و قرآن ۴:۱۵۹ را میخواند. روایت بعدی میپرسد: چگونه خواهید بود آنگاه که پسر مریم در میان شما فرود آید و امامتان از خودتان باشد (بخاری ۳۴۴۹؛ و امامکم منکم). مسلم میافزاید که امیر مسلمانان از او میخواهد امامت نماز را بر عهده گیرد و او نمیپذیرد (مسلم ۱۵۶)، و از فرود آمدن او کنار منارهٔ سفید در شرق دمشق و کشتن دجال به دست او خبر میدهد (مسلم ۲۹۳۷)؛ نک. مدخل عیسی، «بازگشت»، و کارت «مسیح دروغین». ابن کثیر حدیثهای فرود آمدن عیسی را متواتر، یعنی نقلشده به دست جمعی انبوه، میخواند.
صحیح بخاری ۳۴۴۸، ۳۴۴۹ (متن انگلیسی به نقل از Sunnah.com) · صحیح مسلم ۱۵۶، ۲۹۳۷ · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم (ذیل ۴۳:۶۱)
حدیث اهل سنت
سنن: «وَاسْمُ أَبِيهِ اسْمَ أَبِي»
نام مهدی نه در قرآن آمده است و نه در صحیح بخاری و صحیح مسلم، هرچند مسلم از آن امیری یاد میکند که عیسی امامت نماز را به جای او نمیپذیرد. حدیثهای مهدی در کتابهای سنن آمدهاند. ابن مسعود روایت میکند که اگر از دنیا جز یک روز نمانده باشد، خدا آن روز را دراز میکند تا مردی از خاندان پیامبر را برانگیزد که نامش با نام پیامبر و نام پدرش با نام پدر پیامبر یکی است (یواطئ اسمه اسمی و اسم ابیه اسم ابی)، و او زمین را از داد پر میکند، چنانکه از ستم و بیداد پر شده بود (ابوداود ۴۲۸۲؛ آلبانی: حسن صحیح). کتاب المهدی ابوداود میافزاید که مهدی از خاندان پیامبر و از فرزندان فاطمه است (۴۲۸۴؛ آلبانی: صحیح)، و از پیشانی گشاده و هفت سال فرمانروایی او خبر میدهد (۴۲۸۵؛ حسن)؛ آلبانی روایتهای دیگر این باب را ضعیف میداند (۴۲۸۶–۴۲۸۸). ترمذی حدیث ابن مسعود را با نام، اما بی نام پدر، آورده است، که مردی از خاندان پیامبر میآید که نامش با نام او یکی است، و آن را حسن صحیح میخواند (۲۲۳۱، همراه با ۲۲۳۰). برای تفصیل بیشتر، و برای دیدگاه شوکانی که این روایتها را متواتر میداند، نک. مدخل مهدی، «حدیثهای اهل سنت».
سنن ابی داود ۴۲۸۲–۴۲۸۸ (کتاب المهدی)، با درجهبندیهای آلبانی (به نقل از Sunnah.com و HadithUnlocked) · سنن ترمذی ۲۲۳۰–۲۲۳۱
حدیث شیعهمیراث شیعه
امام دوازدهم: پنهان و منتظَر
شیعهٔ دوازدهامامی بر آن است که مهدی پیشتر زاده شده است: محمد، پسر امام یازدهم، که در ۲۵۵ ه.ق / ۸۶۹ م. در سامرا زاده شد، هنگام مرگ پدرش در ۸۷۴ م. از دیدهها پنهان شد، در غیبت صغری تا ۹۴۱ م. به واسطهٔ چهار نایب رهبری میکرد، و از آن پس در غیبت کبری است (نک. مدخل مهدی). لقب او المنتظَر است، یعنی «آنکه چشم به راه اویند»، و خود انتظار وظیفهای دینی است. در گزارشی در الکافی، امام باقر انتظار قائم را در کنار گواهی به یگانگی خدا جزئی از دین میشمارد، و در کمال الدین شیخ صدوق، کسی که چشمبهراه از دنیا برود نخست به کسی مانند شده که با قائم در خیمهٔ اوست، سپس به کسی که در کنار او شمشیر زده است، و سپس به کسی که همراه پیامبر شهید شده است (به خلاصهٔ ویکیشیعه). سخنی که به علی نسبت داده شده است چنین است: انتظروا الفرج و لا تیأسوا من روح الله، فانّ احبّ الاعمال الی الله عزّ و جلّ انتظار الفرج، یعنی چشم به راه گشایش باشید و از رحمت خدا نومید مشوید، زیرا محبوبترین کار نزد خدا انتظار گشایش است (به نقل از بحار الانوار مجلسی). شیعیان پس از صلوات بر پیامبر و خاندانش معمولاً میافزایند: و عجّل فرجهم، یعنی و گشایش آنان را نزدیک گردان، و آن را دعایی برای ظهور امام میدانند.
کلینی، الکافی ۲:۲۲ · شیخ صدوق، کمال الدین، ص ۳۳۸ · WikiShia، «Intizar al-Faraj» · مجلسی، بحار الانوار (به نقل از تالار گفتوگوی آستان عباسی، forums.alkafeel.net، node 141697) · WikiShia، «ʿAjjil farajahum»
حدیث شیعهقرآن
«و وارث … گردانیم»
سنت شیعه وعدهٔ قرآن به مستضعفان را اشارهای به فرمانروایی خاندان پیامبر در پایان زمان میخواند. در نهج البلاغه، مجموعهٔ سخنان علی که شریف رضی (درگذشت ۱۰۱۵ م.) گرد آورد، علی میگوید دنیا پس از سرکشی به ما روی خواهد آورد، چنانکه شتر مادهای که گاز میگیرد بر بچهٔ خود مهربان میشود، و سپس این آیه را میخواند: «و ما اراده داشتیم که بر آن طایفه ضعیف و ذلیل کرده شده در آن سرزمین منّت گذارده و آنها را پیشوایان (خلق) قرار دهیم و وارث … گردانیم» (قرآن ۲۸:۵، ترجمهٔ الهی قمشهای)؛ واژهای که اینجا «پیشوایان» ترجمه شده است، ائمّه، جمع امام است. این آیه در سیاق خود از بنیاسرائیل در روزگار فرعون سخن میگوید (۲۸:۴–۶). لقب مهدی، بقیةالله، نیز از قرآن ۱۱:۸۶ گرفته شده است (نک. مدخل مهدی، «نام و لقبها»).
نهج البلاغه، حکمت ۲۰۹ (ترجمهٔ انگلیسی سید علی رضا، به نقل از hadith.net) · قرآن ۲۸:۴–۶؛ ۱۱:۸۶
چه کسی این پیوند را برقرار میکند
عهد جدیدحدیث اهل سنتمیراث اهل سنت
مقایسهٔ تارنما، و جفتهای درون آن
این کارت نشان «مشاهدهشده» دارد، و این نشان به جاست: هیچ متن مقدس، حدیث یا تفسیری که برای این مدخل یافت شد، ماشیح یهودی، مسیح بازگشته و مهدی را چون امیدی واحد کنار هم نمینهد. اما هر سنت پسین با سنتی پیشین پیوندی برقرار میکند. انجیلها انتظار یهودی را برمیگیرند و میگویند تحقق یافته است: پیشاهنگِ ملاکی یحیی است (متی ۱۱:۱۴)، و ماشیح عیسی است: «مسیح را … یافتیم» (یوحنا ۱:۴۱). حدیثها انتظار مسیحی را در صورتی اسلامی برمیگیرند: عیسی بازمیگردد، صلیب را میشکند، و کنار امیر مسلمانان میایستد (بخاری ۳۴۴۸–۳۴۴۹؛ مسلم ۱۵۶). روایتی در مسند حارث بن ابی اسامه (درگذشت ۸۹۶ م.)، که ابن قیم در المنار المنیف نقل میکند و سندش را نیکو (جیّد) میخواند، آن امیر را مهدی مینامد؛ روایت مسلم نام او را نمیبرد، و سنت شیعه و بسیاری از شارحان اهل سنت، مانند مناوی، او را مهدی میدانند (نک. مدخل عیسی، «عیسی پشت سر مهدی نماز میگزارد»).
متی ۱۱:۱۴ · یوحنا ۱:۴۱ · صحیح بخاری ۳۴۴۸–۳۴۴۹ · صحیح مسلم ۱۵۶ · حارث بن ابی اسامه، مسند، به نقل ابن قیم، المنار المنیف (به نقل از عبدالمحسن عباد، الرد علی من کذب بالاحادیث الصحیحة الواردة فی المهدی، و «The Critique of Criticism: Analysis of Ibn Khaldun's Objections to the Narrations about al-Mahdi»، icraa.org) · مناوی، فیض القدیر (به نقل از IslamWeb، فتوای ۱۷۲۴۵۵)
میراث یهودی
موسی بن میمون: سه دین و یک ماشیح
تنها منبعی که اینجا یافت شد و هر سه دین را در یک چارچوب ماشیحایی مینهد، این کار را از یک سو میکند. موسی بن میمون در فقرهای از هلخوت ملاخیم که سانسورچیان از بیشتر چاپها حذف کردند (نک. مدخل عیسی، «مسیح موعود نیست»)، پس از رد ادعای عیسی، مینویسد: «همهٔ آن سخنان عیسای ناصری و این اسماعیلی [یعنی محمد] که پس از او برخاست، تنها برای آن است که راه را برای پادشاه ماشیح هموار کنند و همهٔ جهان را آماده سازند تا با هم خداوند را بندگی کنند» (بر پایهٔ ترجمهٔ انگلیسی ا. ج. رودین در Christians & Jews Faith to Faith، ۲۰۱۰)، و این با گستراندن شناخت کتاب مقدس و فرمانهایش است. برای موسی بن میمون، امید مسیحی و امید مسلمان در خدمت امید یهودیاند؛ او هیچیک از چهرههای آنان را نمیپذیرد.
موسی بن میمون، میشنه تورا، هلخوت ملاخیم ۱۱ (متن سانسورنشده؛ در برخی شمارهگذاریها ۱۱:۱۰–۱۲)، ترجمهٔ انگلیسی ا. ج. رودین، به نقل از Wikipedia، «Jewish views on Muhammad»
میراث اهل سنت
ابن خلدون: مهدی و عیسی با هم
ابن خلدون (درگذشت ۱۴۰۶ م.) فصل مهدی را در مقدمه با باور همگانی آغاز میکند: میان همهٔ مسلمانان در همهٔ روزگاران مشهور و پذیرفته بوده است که در آخرالزمان ناگزیر مردی از خاندان پیامبر ظهور خواهد کرد، و او مهدی خوانده خواهد شد. پس از او دجال ظهور میکند و عیسی فرود میآید و او را میکشد؛ یا عیسی همراه مهدی فرود میآید و او را در کشتن دجال یاری میکند (بر پایهٔ ترجمهٔ انگلیسی ف. روزنتال). سپس حدیثها را سند به سند بررسی میکند و نتیجه میگیرد که تنها اندکی از آنها از نقد برکنارند. پژوهشی جدید از سوی اهل سنت دربارهٔ اعتراضهای او (از و. ا. چیمه، بر پایهٔ رسالهای از اشرف علی تهانوی) یادآور میشود که او دو روایت مسلم را دربارهٔ خلیفهای که مال را بیشمار میبخشد درست میداند، و روایت مسلم دربارهٔ عیسی و امیر در نماز را نقل نمیکند.
ابن خلدون، مقدمه، باب ۳ (ترجمهٔ انگلیسی ف. روزنتال، ۱۹۵۸)، به نقل از ک. س. آقایی، «Messianism: Messianism in the Muslim Tradition»، Encyclopedia of Religion (ویراست دوم، ۲۰۰۵) · «The Critique of Criticism: Analysis of Ibn Khaldun's Objections to the Narrations about al-Mahdi» (icraa.org)
تاریخ
پژوهش جدید
پژوهشگران جدید این سه امید را زیر یک نام، ماشیحباوری (مسیانیسم)، بررسی میکنند. دانشنامهٔ دین (Encyclopedia of Religion) یک مقالهٔ «ماشیحباوری» دارد با بخشهایی برای هر سنت؛ بخش اسلامی آن، به قلم کامران اسکات آقایی، یادآور میشود که «کتاب مقدس اسلام مسیح را تا اندازهای متفاوت با سنتهای یهودی و مسیحی تصور میکند»، زیرا قرآن لقب مسیح را تنها به عیسی میدهد. عبدالعزیز ساشادینا پژوهش خود دربارهٔ آموزهٔ دوازدهامامی را «ماشیحباوری اسلامی» (Islamic Messianism، ۱۹۸۱) نامید، و رسالهٔ دکتری محمد عثمان صالح در ادینبورگ در ۱۹۷۶ م. «مهدویت در اسلام تا ۲۶۰ ه.ق / ۸۷۴ م. و نسبت آن با ماشیحباوری زرتشتی و یهودی و مسیحی» را بررسی کرد. پرسش اثرپذیری این سنتها از یکدیگر میان پژوهشگران محل بحث است (نک. مدخل مهدی، «ماشیح، بازگشت دوباره، سوشیانت»)؛ این تارنما ادعای وامگیری نمیکند.
ک. س. آقایی، «Messianism: Messianism in the Muslim Tradition»، Encyclopedia of Religion (ویراست دوم، ۲۰۰۵) · ع. ساشادینا، Islamic Messianism (۱۹۸۱) · م. ع. صالح، «Mahdīsm in Islam up to 260 a.h./874 a.d. and Its Relation to Zoroastrian, Jewish, and Christian Messianism» (رسالهٔ دکتری، ادینبورگ، ۱۹۷۶)
تفاوتها
عهد جدیدقرآنحدیث اهل سنتکتاب مقدس عبریمیراث یهودیمیراث شیعه
آنکه میآید، یا آنکه بازمیگردد
زیرعنوان کارت، «آنکه بازمیگردد»، تنها با برخی از چهرههای آن سازگار است. مسیحیان چشم به راه کسیاند که پیشتر آمده است: «همین عیسی» (اعمال رسولان ۱:۱۱). مسلمانان چشم به راه همان عیسیاند، که زنده به سوی خدا بالا برده شد (قرآن ۴:۱۵۸؛ بخاری ۳۴۴۸). ایلیا، که در گردباد به آسمان رفت (دوم پادشاهان ۲:۱۱)، در یهودیت چشم به راه بازگشتشاند، و در خوانش مسیحی پیشتر در یحیی آمده است. اما ماشیح یهودی پیشتر نیامده است: پادشاهِ موسی بن میمون از خاندان داود «برخواهد خاست» (هلخوت ملاخیم ۱۱:۱)، مردی که با آنچه به انجام میرساند شناخته میشود (۱۱:۴). مهدی نیز، به باور بیشتر اهل سنت، پیشتر نیامده است: او مردی از خاندان پیامبر است که هنوز زاده نشده. برای شیعهٔ دوازدهامامی او در ۸۶۹ م. زاده شد و پنهان است، و آمدنش پدیدار شدن (ظهور) از غیبت است، نه بازگشت؛ آموزهٔ شیعه واژهٔ بازگشت (رجعت) را برای آن گروه از نیکان و بدان نگه میدارد که در روزگار او به زندگی بازمیگردند (نک. مدخل مهدی، «قیام»). عنوان، «موعود»، با همه سازگار است؛ زیرعنوان اینجا به «آنکه باید بیاید» تغییر یافته است، به پیروی از پرسشی که شاگردان یحیی از عیسی کردند: «آیا آن آینده تویی یا منتظر دیگری باشیم؟» (متی ۱۱:۳).
اعمال رسولان ۱:۱۱ · قرآن ۴:۱۵۸ · صحیح بخاری ۳۴۴۸ · دوم پادشاهان ۲:۱۱ · متی ۱۱:۳، ۱۴ · موسی بن میمون، میشنه تورا، هلخوت ملاخیم ۱۱:۱–۴ · سنن ابی داود ۴۲۸۲ · شیخ مفید، الارشاد
تلمودمیدراش
ماشیحی پنهان نزد ربیها
سنت یهودی در داستانها، و نه در شریعت، به رهانندهای زادهشده و پنهان نزدیک میشود. تلمود اورشلیمی میگوید در روزی که معبد ویران شد، رهگذری عرب به یهودیای که شخم میزد گفت ماشیح زاده شده است: مناحم پسر حزقیا، در بیتلحم. آن مرد رفت تا به مادر کودک قنداق بفروشد، و چون بازگشت، مادر به او گفت بادها و توفانی کودک را ربودهاند (تلمود اورشلیمی، براخوت ۲:۴، ۵الف؛ روایتی دیگر در ایخا ربا ذیل ۱:۱۶). تلمود بابلی مناحم را در شمار نامهایی میآورد که برای ماشیح پیشنهاد شده است (سنهدرین ۹۸ب)، و ماشیح را میان فقیران بر دروازهٔ روم مینشاند، آماده که «امروز» بیاید، اگر اسرائیل گوش فرادهد (سنهدرین ۹۸الف؛ نک. مدخل مهدی، «ماشیح بر دروازهٔ روم»). اینها اگاداست؛ ماشیحِ میشنه تورای موسی بن میمون پادشاهی است که برمیخیزد، و اعتقادنامهٔ یهودی ایمان به ماشیحی را که هماکنون زنده باشد نمیخواهد.
تلمود اورشلیمی، براخوت ۲:۴ (۵الف) · ایخا ربا ۱:۱۶ §۵۱ · تلمود بابلی، سنهدرین ۹۸الف–ب · م. آتالی، «A co-produced tradition about the Messiah and his mother in late antique rabbinic literature» (coproduced-religions.org، ۲۰۲۴) · Wikipedia، «Menahem ben Hezekiah»
میراث یهودیعهد جدیدآبای کلیساقرآنحدیث شیعهحدیث اهل سنت
پیشاهنگ او کیست
ایلیای ملاکی پیشاهنگ انتظار یهودی است، اما همهٔ مراجع این ترتیب را قطعی نکردند: موسی بن میمون تنها میگوید برخی حکیمان بر آناند که ایلیا پیش از ماشیح میآید، و ترتیب رویدادها از اصول ایمان نیست (هلخوت ملاخیم ۱۲:۲). انجیلها میگویند پیشاهنگ آمده است، در یحیی (متی ۱۷:۱۲–۱۳)، و در همان حال آمدنی پسین برای ایلیا نگه میدارند (۱۷:۱۱)، که آگوستین آن را امیدی رایج میان مسیحیان گزارش میکند. اسلام پیشاهنگی چون ایلیا ندارد. الیاسِ قرآن رسولی است که قومش را از پرستش بعل بازخواند، و از بازگشت او سخنی در میان نیست (قرآن ۳۷:۱۲۳–۱۳۲)، و داستانهای زنده بودن او همراه خضر داستانهایی عامیانهاند که ابن کثیر آنها را رد کرد (نک. مدخل الیاس (ایلیا)، «آیا هنوز زنده است؟»). نشانههای پیش از مهدی در حدیثهای شیعه رویدادهایند، نه یک پیامبر: سفیانی، یمانی، بانگ آسمانی، کشته شدن نفس زکیه، و سپاهی که در بیابان به زمین فرو میرود (نک. مدخل مهدی، «نشانهها»). در حدیث اهل سنت، خود فرود آمدن عیسی یکی از نشانههای قیامت است (مسلم ۲۹۰۱).
موسی بن میمون، میشنه تورا، هلخوت ملاخیم ۱۲:۲ · متی ۱۷:۱۰–۱۳ · آگوستین، شهر خدا ۲۰.۲۹ · قرآن ۳۷:۱۲۳–۱۳۲ · ابن کثیر، قصص الانبیاء (الیاس) · نعمانی، کتاب الغیبة · صحیح مسلم ۲۹۰۱
تلمودکتاب مقدس عبریعهد جدیدحدیث اهل سنتحدیث شیعه
یک چهره یا دو چهره
متنهای یهودی میتوانند دو ماشیح داشته باشند، پسر یوسف که از پا درمیآید و پسر داود که پیروز میشود (سوکا ۵۲الف)، هرچند میشنه تورای موسی بن میمون یکی را میشناسد. مسیحیت یک چهره دارد که هم کشتهشده است و هم آینده: انجیلها نیزهخوردهٔ زکریا ۱۲:۱۰ و پسر انسانِ دانیال ۷:۱۳ را عیسی میخوانند (یوحنا ۱۹:۳۷؛ متی ۲۴:۳۰؛ نک. مدخل زکریا پسر برکیا، «پادشاهِ سوار بر الاغ و نیزهخورده»). اسلام دو چهره با دو نقش متفاوت دارد: مهدی، از خاندان پیامبر، که مسلمانان را رهبری میکند و زمین را از داد پر میسازد، و عیسی، پیامبری که پیشتر فرستاده شده بود، که فرود میآید، صلیب را میشکند و، در حدیث اهل سنت، دجال را میکشد، و در نماز امیر مسلمانان را مقدم میدارد (مسلم ۱۵۶). روایتهای شیعه کشتن دجال را به مهدی یا به عیسی نسبت میدهند؛ دربارهٔ آن فریبکار، نک. کارت «مسیح دروغین».
تلمود بابلی، سوکا ۵۲الف · زکریا ۱۲:۱۰ · دانیال ۷:۱۳ · یوحنا ۱۹:۳۷ · متی ۲۴:۳۰ · صحیح بخاری ۳۴۴۸ · صحیح مسلم ۱۵۶، ۲۹۳۷ · مجلسی، بحار الانوار، ج ۵۲
میراث یهودیمیراث مسیحیحدیث اهل سنتقرآن
درون تاریخ، یا در پایان آن
آنچه آمدن او با خود میآورد نیز متفاوت است. ماشیحِ موسی بن میمون پادشاهی داود را بازمیگرداند، معبد را از نو میسازد، تبعیدیان را گرد میآورد و فرمانها را دوباره برقرار میکند (هلخوت ملاخیم ۱۱:۱)؛ حکیمان و پیامبران روزگار او را نه برای آن آرزو کردند که «بر همهٔ جهان فرمان رانند»، بلکه برای آنکه برای تورات و حکمتش فراغت یابند (۱۲:۴). این عصری درون تاریخ است. مسیح باز میآید «تا زندگان و مردگان را داوری کند»، و پادشاهی او «را پایانی نخواهد بود» (اعتقادنامهٔ نیقیه): بازگشت او تاریخ را به پایان میبرد و داوری را آغاز میکند. امیدهای اسلامی در میانهاند: مهدی و عیسی زمین را از داد پر میکنند، در فرمانرواییای که حدیثها آن را به سال میشمارند (هفت سال، در ابوداود ۴۲۸۵)، و پس از آنان قیامت و رستاخیز فرا میرسد، روزی که به گفتهٔ قرآن عیسی بر اهل کتاب گواه خواهد بود (قرآن ۴:۱۵۹).
موسی بن میمون، میشنه تورا، هلخوت ملاخیم ۱۱:۱؛ ۱۲:۴ (ترجمهٔ انگلیسی ا. توگر) · اعتقادنامهٔ نیقیه · سنن ابی داود ۴۲۸۵ · قرآن ۴:۱۵۹
میراث یهودیمیراث مسیحیحدیث اهل سنتمیراث اهل سنتمیراث شیعه
اعتقادنامه، یا روایت
این سه امید بر متنهایی با جایگاههای متفاوت تکیه دارند. در یهودیت، آمدن ماشیح در فهرست موسی بن میمون اصلی از اصول ایمان و در نماز روزانه درخواستی است. برای مسیحیان، بازگشت در کتاب مقدس و در اعتقادنامههای تقریباً همهٔ کلیساها آمده است. در اسلام، بازگشت عیسی بر قرآن، چنانکه بیشتر مفسران میخوانند، و بر حدیثهایی در صحیح بخاری و صحیح مسلم تکیه دارد که ابن کثیر آنها را متواتر میخواند. مهدی بر حدیثهای کتابهای سنن تکیه دارد، که بیشتر ناقدان اهل سنت آنها را صحیح یا حسن میدانند، در حالی که اقلیتی در آنها تردید کردهاند: ابن خلدون تنها اندکی از آنها را از نقد برکنار یافت، و در قرن بیستم م. رشید رضا در تفسیر المنار استدلال کرد که این روایتها با یکدیگر ناسازگارند. روایتی در ابن ماجه از پیامبر نقل میکند که مهدیای جز عیسی پسر مریم نیست (و لا المهدی الا عیسی بن مریم، ابن ماجه ۴۰۳۹)، اما ناقدان اهل سنت آن را نمیپذیرند: چاپ دارالسلام آن را ضعیف میداند، و ذهبی آن را منکر، یعنی ناپذیرفته، میخواند، و آلبانی نیز. در برابر، برای شیعهٔ دوازدهامامی امام پنهان جزئی از خود آموزهٔ امامت است، که میگوید زمین هرگز از حجت خدا خالی نمیماند (نک. مدخل مهدی، «چرا پنهان است»).
موسی بن میمون، شرح میشنا، سنهدرین ۱۰ · اعتقادنامهٔ نیقیه · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم (ذیل ۴۳:۶۱) · ابن خلدون، مقدمه، باب ۳ (ترجمهٔ انگلیسی ف. روزنتال) · «Criticizing the View of Rashid Reza on the Conflict of Mahdism's Traditions» (magiran.com، مقالهٔ ۱۹۵۸۸۳۹) · سنن ابن ماجه ۴۰۳۹ (درجهبندی دارالسلام به نقل از Sunnah.com) · ذهبی، میزان الاعتدال ۳:۵۳۵؛ آلبانی، سلسلة الاحادیث الضعیفة ۷۷ (به نقل از IslamQA، شمارهٔ ۳۴۸۹۰) · شیخ طوسی، کتاب الغیبة
قرآنمیراث یهودیمیراث مسیحیبهائی
کدام چهره از آنِ کدام سنت
این سه نام بر یکدیگر منطبق نمیشوند. مسیحیان عیسی را ماشیح، یعنی مسیح، میخوانند و بر آناند که ماشیحِ پیامبران آمده است؛ یهودیت بر آن است که نیامده است (نک. مدخل عیسی، «مسیح موعود نیست»). قرآن نیز عیسی را المسیح میخواند، اما میگوید «جز این نشاید گفت که او رسول خداست …» (قرآن ۴:۱۷۱، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و حدیثها آن فریبکار را المسیح الدجال مینامند (نک. کارت «مسیح دروغین»). مهدی در اسلام هیچ لقبی از جنس مسیح ندارد، و در باور یهودی و مسیحی جایی ندارد. جنبشهای پسین مدعی شدند که چند امید را با هم تحقق میبخشند: میرزا غلام احمد مدعی بود که هم مهدی است و هم مسیح موعود، و بهائیان بر آناند که باب وعدهٔ قائم را تحقق بخشید و بهاءالله وعدهٔ بازگشت مسیح را (نک. مدخل مهدی، «مهدیها در تاریخ» و «باب و بهاءالله»، و مدخل عیسی).
قرآن ۴:۱۷۱ · موسی بن میمون، میشنه تورا، هلخوت ملاخیم ۱۱ · ی. فریدمان، Prophecy Continuous (۱۹۸۹) · بهاءالله، کتاب ایقان
همانندیهای دیگر
میراث یهودیعهد جدیدمیراث شیعه
دعا برای آمدن
هر سنت با واژههایی ثابت برای آمدن دعا میکند. عمیدا در هر روز عادی هفته، بامداد و نیمروز و شامگاه، از خدا میخواهد که «جوانهٔ بندهات داود را بهزودی برویان»، و یهودیان در پایان شبات میسرایند که ایلیا همراه ماشیح پسر داود بیاید (نک. مدخل الیاس (ایلیا)). مسیحیان در دعای ربانی میگویند «ملکوت تو بیاید» (متی ۶:۱۰)، و ماران اتای آرامی و «بیا، ای خداوند عیسی!» (مکاشفه ۲۲:۲۰) خود بازگشت را درخواست میکنند. شیعیان پس از صلوات بر خاندان پیامبر عبارت «و عجّل فرجهم» را میافزایند، و دعای ندبه و دعای عهد را برای امام میخوانند (نک. مدخل مهدی، «دعاهای انتظار»). اینها نیایشهایی دیرپا در هر سنتاند، نه گزارشهای یک منبع.
عمیدا، برکت پانزدهم · نیایشهای یهودی (هودالا) · متی ۶:۱۰ · اول قرنتیان ۱۶:۲۲ · مکاشفه ۲۲:۲۰ · WikiShia، «ʿAjjil farajahum» · ابن مشهدی، المزار الکبیر
کتاب مقدس عبریعهد جدیدقرآنمیراث یهودیمیراث شیعه
زنده بالا برده شدند
چهرههایی که چشم به راه بازگشتشاناند زنده از زمین رفتند، و رفتنشان با واژههایی همانند گزارش شده است. ایلیا «در گردباد به آسمان صعود نمود» (دوم پادشاهان ۲:۱۱). دربارهٔ عیسی، اعمال رسولان میگوید «بالا برده شد و ابری او را از چشمان ایشان در ربود» (اعمال رسولان ۱:۹)، و قرآن میگوید «خدا او را به سوی خود بالا برد …» (قرآن ۴:۱۵۸، ترجمهٔ الهی قمشهای). فهرستی ربانی از کسانی که زنده به بهشت رفتند، خنوخ و ایلیا و ماشیح را با هم نام میبرد (نک. مدخل خنوخ، «در شمار کسانی که زنده به بهشت رفتند»)؛ مسیحیان خنوخ و ایلیا را دو شاهد روزهای واپسین دانستند؛ و مسلمانان خضر را میافزایند، که بسیاری او را زنده میدانند و گزارشی در کمال الدین او را همدم امام پنهان میشمارد (نک. کارت «یوسف و مهدی»، «خضر در حج»). نویسندگان شیعه همهٔ اینها را در دفاع از عمر دراز امام میآورند (نک. مدخل مهدی، «عمری بسیار دراز» و «آنان که نمردند»)، و شیخ صدوق از غیبتی برای ادریس، یعنی خنوخ، خبر میدهد که با بازگشت او برای وعده دادن رهانندهای پایان مییابد (نک. مدخل خنوخ، «خنوخ، ایلیا و آن پنهان»).
دوم پادشاهان ۲:۱۱ · اعمال رسولان ۱:۹ · قرآن ۴:۱۵۸ · مکاشفه ۱۱:۳–۱۲ · شیخ صدوق، کمال الدین
عهد جدیدتلمودحدیث شیعه
حاضر، و ناشناخته
شیعهٔ دوازدهامامی بر آن است که امام پنهان میان مردمی راه میرود که او را نمیشناسند، چنانکه برادران یوسف او را نشناختند؛ گزارشها در کارت «یوسف و مهدی» آمدهاند. انجیلها همین را دربارهٔ ایلیایی میگویند که در یحیی آمد: «الحال الیاس آمده است و او را نشناختند» (متی ۱۷:۱۲)، و ماشیحِ تلمود ناشناخته میان فقیران بر دروازهٔ روم نشسته است (سنهدرین ۹۸الف). در هر یک از این سنتها، موعود شاید هماکنون نزدیک باشد.
متی ۱۷:۱۲ · تلمود بابلی، سنهدرین ۹۸الف · نعمانی، کتاب الغیبة، باب ۱۰
میراث یهودیعهد جدیدتلمودحدیث شیعهتاریخ
کسانی که خود را موعود خواندند
هر سنت با مردانی روبهرو شده است که خود را موعود خواندند، یا دیگران آنان را موعود اعلام کردند، و هر سنت محکی مینهد. موسی بن میمون یادآوری میکند که ربی عقیوا بر کوزیبا (بر کوخبا) را ماشیح پنداشت و حکیمان از او نشانهای نخواستند (هلخوت ملاخیم ۱۱:۳)؛ آنچه حکم میکند این است که آن پادشاه کار ماشیح را به انجام برساند یا نه (۱۱:۴). عیسی هشدار میدهد: «آنگاه اگر کسی به شما گوید: ‹اینک مسیح در اینجا یا در آنجا است› باور مکنید» (متی ۲۴:۲۳). تاریخ اسلام مهدیهای خود را داشته است، از بنیانگذار فاطمیان تا مهدی سودانی، و عالمان اهل سنت و دوازدهامامی هر دو آنان را رد کردند (نک. مدخل مهدی، «مهدیها در تاریخ»). و هر سه از تعیین زمان پرهیز میدهند: تلمود کسانی را که پایان را حساب میکنند نفرین میکند، عیسی میگوید هیچکس آن روز را نمیداند، و امام صادق میگوید: «كذب الوقّاتون»، وقتگذاران دروغ میگویند (نک. مدخل مهدی، «پایان را حساب مکنید»).
موسی بن میمون، میشنه تورا، هلخوت ملاخیم ۱۱:۳–۴ · متی ۲۴:۲۳، ۳۶ · تلمود بابلی، سنهدرین ۹۷ب · کلینی، الکافی، ج ۱ (باب کراهیة التوقیت) · و. مادلونگ، «al-Mahdī»، EI2
مقایسهٔ سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
عهد جدیدحدیث اهل سنتمیراث یهودی
یادداشت نویسنده: «آیا در این وقت ملکوت را بر اسرائیل باز برقرار خواهی داشت؟»
اعمال رسولان سه امید را در یک صحنه مینهد. بر کوهی که زیتون نام دارد، شاگردان پرسش یهودی را میپرسند، که آیا اکنون ملکوت به اسرائیل بازگردانده میشود (اعمال رسولان ۱:۶)؛ به آنان گفته میشود که دانستن زمانها از آنِ آنان نیست (۱:۷)؛ و پاسخ مسیحی را میشنوند، که «همین عیسی» باز خواهد آمد (۱:۱۱). اسلام همان وعده را از سوی خود برمیگیرد: عیسایی که بالا برده شد بازمیگردد، اما تا کنار امیری از مسلمانان بایستد. هر سنت به این پرسش که چه کسی خواهد آمد با چهرهٔ خود پاسخ میدهد، و هیچیک نمیگوید کی.
اعمال رسولان ۱:۶–۱۱ · صحیح مسلم ۱۵۶ · موسی بن میمون، میشنه تورا، هلخوت ملاخیم ۱۲:۲
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
میراث اهل سنتمیراث شیعهتلمودمیراث یهودی
یادداشت نویسنده: زادهشده، پنهان و منتظَر
دو خوانش مسلمانان درست در همان نکتهٔ زیرعنوان کارت از هم جدا میشوند. برای بیشتر اهل سنت، مهدی، مانند ماشیح یهودی، مردی است که هنوز زاده نشده، از تبار یک پیامبر، و چون بیاید با آنچه میکند شناخته خواهد شد. برای شیعهٔ دوازدهامامی، او بیشتر به ایلیا و به عیسایی میماند که مسیحیان و مسلمانان چشم به راهشاند: پیشتر در تاریخ جهان بوده، از دیدهها پنهان شده، و چشم به راهاند که به آن بازآید. داستان ربانیِ مناحم، که در روز فرو افتادن معبد زاده شد و باد او را برد، نشان میدهد که قصهگویان یهودی نیز رهانندهای را تصور کردند که زاده شد و سپس پنهان گشت، هرچند شریعت و اعتقادنامهٔ یهودی آن را برنگرفتند. این همانندی در شکل است؛ هر سنت امید خود را بر متنهای خود بنا میکند.
سنن ابی داود ۴۲۸۲ · شیخ صدوق، کمال الدین · تلمود اورشلیمی، براخوت ۲:۴ · موسی بن میمون، میشنه تورا، هلخوت ملاخیم ۱۱