هر سه سنت داوریای را تصویر میکنند که در آن کارهای مردم ثبت شده است. کتاب مقدس عبری از دفتر خدا و از «دفتر حیات» سخن میگوید، و دانیال میبیند که در پیشگاه قدیم الایام «دفترها گشوده گردید»؛ ربیها هر سال نو سه دفتر میگشایند و «بر پایهٔ بیشتریِ کارها» داوری میکنند؛ در مکاشفه «بر مردگان داوری شد، بحسب اعمال ایشان از آنچه در دفترها مکتوب است»؛ و قرآن «ترازوهای عدل را به روز قیامت» مینهد و به هر کس کتابی میدهد، به دست راست یا چپ. کنار هم نهادن این سه، مقایسهٔ خود این تارنماست. این تصویرها به یک اندازه مشترک نیستند: دفترهای یهودی هم هر سال گشوده میشوند و هم در پایان، عهد جدید دفتر دارد اما ترازو ندارد، و تنها قرآن است که در خود متن مقدس هم کتاب و هم ترازو را در روز واپسین میآورد.
در کنار هم
کتاب مقدس عبریتاریخ
«دفترت که نوشتهای»
کتاب مقدس عبری نخستین بار پس از ماجرای گوسالهٔ زرین از دفتر خدا سخن میگوید (نک. مدخل موسی، «گوسالهٔ زرین»). موسی دعا میکند: «الان هرگاه گناه ایشان را میآمرزی و اگرنه مرا از دفترت که نوشتهای، محو ساز»، و خدا پاسخ میدهد: «هر که گناه کرده است، او را از دفتر خود محو سازم» (خروج ۳۲:۳۲–۳۳). سفر خروج این دفتر را تنها دفتر خود خدا مینامد و آن را دفتر حیات نمیخواند. نزدیکترین جایی که کتاب مقدس عبری به این نام میرسد نفرین مزمور است: «از دفتر حیات محو شوند و با صالحین مرقوم نگردند» (مزامیر ۶۹:۲۸؛ در کتاب مقدس عبری ۶۹:۲۹)، که در آن عبارت عبری سفر حییم را میتوان «دفتر حیات» یا «دفتر زندگان» خواند؛ ترجمهٔ قدیم فارسی «دفتر حیات» آورده است و ترجمهٔ شاه جیمز «دفتر زندگان». اشعیا از «هرکه در اورشلیم در دفتر حیات مکتوب باشد» سخن میگوید (اشعیا ۴:۳؛ در متن عبری و ترجمهٔ شاه جیمز اینجا واژهٔ دفتر نیامده است و سخن از نوشته شدن برای حیات، یا در شمار زندگان، است)، و ملاکی از «کتاب یادگاری» که «به جهت ترسندگان خداوند … مکتوب شد» (ملاکی ۳:۱۶). دانشنامهٔ جودائیکا اینها را یک تصویر میخواند: فهرستی آسمانی از زندگان، که پاک شدن از آن «برابر با مرگ» است. در این متنها دفتر تعیین میکند که چه کسی زنده بماند؛ هنوز دفتر همهٔ کارها نیست.
خروج ۳۲:۳۱–۳۳ · مزامیر ۶۹:۲۸ (در متن عبری ۶۹:۲۹) · اشعیا ۴:۳ · ملاکی ۳:۱۶ · دانشنامهٔ جودائیکا، «Book of Life» (Jewish Virtual Library)
کتاب مقدس عبری
دفترهایی که در پیشگاه قدیم الایام گشوده شد
دفتر در رؤیاهای دانیال به دفتر داوری در پایان روزگار بدل میشود (نک. مدخل دانیال، «رؤیاهای پایان»). دانیال میبیند که کرسیها برقرار شد و «قدیم الایام جلوس فرمود»؛ «نهری از آتش جاری شده، از پیش روی او بیرون آمد. هزاران هزار او را خدمت میکردند و کرورها کرور به حضور وی ایستاده بودند. دیوان برپا شد و دفترها گشوده گردید» (دانیال ۷:۹–۱۰). در پایان کتاب، آن فهرست همراه فرشتهای بازمیآید: «و در آن زمان میکائیل، امیر عظیمی که برای پسران قوم تو ایستاده است خواهد برخاست … و در آن زمان هر یک از قوم تو که در دفتر مکتوب یافت شود رستگار خواهد شد. و بسیاری از آنانی که در خاک زمین خوابیدهاند بیدار خواهند شد، اما اینان به جهت حیات جاودانی و آنان به جهت خجالت و حقارت جاودانی» (۱۲:۱–۲). اینها متنهای کتاب مقدس عبری دربارهٔ دفترهاییاند که در داوری واپسین گشوده میشوند.
دانیال ۷:۹–۱۰؛ ۱۲:۱–۲
کتاب مقدس عبری
«مرا به میزان عدالت بسنجد»
تصویر سنجیدن نیز در کتاب مقدس هست، اما در پایان زمان نیست. ایوب میخواهد: «مرا به میزان عدالت بسنجد، تا خدا کاملیت مرا بداند» (ایوب ۳۱:۶)؛ امثال میگوید «خداوند روحها را ثابت میسازد» (امثال ۱۶:۲) و «دلها را میآزماید» (۲۱:۲)، و فعل عبری هر دو آیه به معنای سنجیدن است؛ حنا میسراید که «به او اعمال، سنجیده میشود» (اول سموئیل ۲:۳)؛ و مزمور دربارهٔ آدمیان، فرودست و فرادست، میگوید: «در ترازو بالا میروند زیرا جمیع از بطالت سبکترند» (مزامیر ۶۲:۹). شناختهترین سنجیدن حکمی درون تاریخ است. در ضیافت بلشصر دستی مینویسد: «منا منا ثقیل و فرسین»، و دانیال میخواند: «ثقیل؛ در میزان سنجیده شده و ناقص درآمدهای»، و «سلطنت تو تقسیم گشته و به مادیان و فارسیان بخشیده شده است» (دانیال ۵:۲۵–۲۸)؛ «در همان شب بلشصر پادشاه کلدانیان کشته شد» (دانیال ۵:۳۰؛ نک. مدخل دانیال، «خوابها و نوشتهٔ روی دیوار»). آنچه سنجیده میشود یک پادشاه و یک پادشاهی است، در زندگی خود او، نه هر جانی در روز واپسین؛ از همین رو کارت دیگر این آیه را برای سوی یهودی نقل نمیکند.
ایوب ۳۱:۶ · امثال ۱۶:۲؛ ۲۱:۲ · اول سموئیل ۲:۳ · مزامیر ۶۲:۹ · دانیال ۵:۲۵–۳۰
تلمودمیراث یهودی
سه دفتر در سال نو
ربیها هر سال دفترها را میگشایند. «ربی کروسپدای به نام ربی یوحانان گفت: در روش هشانا سه دفتر گشوده میشود»: «یکی برای بدکاران کامل، یکی برای پارسایان کامل، و یکی برای میانهها» (روش هشانا ۱۶ب، بر پایهٔ ترجمهٔ انگلیسی اور سوماخ). تلمود ادامه میدهد که پارسایان بیدرنگ برای زندگی نوشته و مهر میشوند و بدکاران برای مرگ، اما حکم میانهها تا یوم کیپور معلق میماند: اگر شایسته یافته شوند برای زندگی نوشته میشوند، و اگر نه، برای مرگ. همان صفحه، و توسفتا، تعلیم دومی دربارهٔ پایان دارند. مکتب شمای میگوید در داوری واپسین سه گروه خواهند بود، یکی «به جهت حیات جاودانی» و یکی «به جهت خجالت و حقارت جاودانی»، با پژواک دانیال ۱۲:۲؛ گروه میانه، که دو کفهشان برابر است، «به گهینوم فرود میآیند و فریاد برمیآورند» و دوباره برمیخیزند؛ مکتب هیلل پاسخ میدهد که خدا، که «کثیر احسان» است، «به سوی احسان میل میکند» (توسفتا، سنهدرین ۱۳:۳، بر پایهٔ ترجمهٔ انگلیسی د. وایس و ج. ر. لابندز؛ مقایسه کنید با روش هشانا ۱۶ب–۱۷الف). دانشنامهٔ جودائیکا یادآور میشود که تعلیم سه دفتر «بر سراسر برداشت از روزهای مقدس بزرگ اثری بزرگ نهاده است»: سه افزوده از چهار افزودهٔ عمیدا در ده روز توبه درخواستِ نوشته شدن در دفتر حیات است. دربارهٔ روش هشانا چون روز داوری، نک. نیز مدخل ابراهیم و مدخل اسحاق («شاخ قوچ»، «شوفار سال نو»).
تلمود بابلی، روش هشانا ۱۶ب–۱۷الف (آغاز آن بر پایهٔ ترجمهٔ انگلیسی اور سوماخ، «The Books of Life and Death») · توسفتا، سنهدرین ۱۳:۳ (ترجمهٔ انگلیسی د. وایس و ج. ر. لابندز، Posen Library) · دانیال ۱۲:۲ · دانشنامهٔ جودائیکا، «Book of Life» (Jewish Virtual Library)
میشناتلمودمیراث یهودی
«بر پایهٔ بیشتریِ کارها»
میشنا دفتر را به دفتر حساب کارها و داوری را به شمارش بدل میکند. ربی یهودا هناسی میآموزد: «بدان که بالای سر تو چیست: چشمی که میبیند، گوشی که میشنود، و همهٔ کارهایت در دفتری نوشته میشود» (آووت ۲:۱). سخن ربی عقیوا، که نیمهٔ نخست آن در مدخل هادی آمده است، چنین ادامه مییابد: «و جهان به نیکی داوری میشود؛ و همهچیز بر پایهٔ بیشتریِ کارهاست» (آووت ۳:۱۵). او خدا را دکانداری تصویر میکند که نسیه میدهد، «اما دفتر گشوده است و دست مینویسد»، و تحصیلداران هر روز میگردند، «زیرا داوری، داوریِ راستین است» (۳:۱۶؛ همه بر پایهٔ ترجمهٔ انگلیسی ج. کولپ). تلمود این شمارش را به ترازو بدل میکند: «آدمی باید خود را چنان ببیند که گویی درست نیمی گناهکار و نیمی شایسته است»؛ «اگر یک فرمان را به جا آورد خوشا به حالش، زیرا کفهٔ خود را به سوی کفهٔ شایستگی سنگین کرده است»؛ و ربی العازار پسر ربی شمعون میافزاید: «چون جهان بر پایهٔ بیشترش داوری میشود»، هر کس «نیز بر پایهٔ بیشترش داوری میشود» (قیدوشین ۴۰ب، بر پایهٔ ترجمهٔ انگلیسی اشتاینزالتس). موسی بن میمون (قرن دوازدهم م.) این را چون حکمی شرعی بیان میکند: «هر کس ثوابها و گناهانی دارد»؛ کسی که ثوابهایش از گناهانش بیشتر است پارساست، کسی که گناهانش بیشتر است بدکار است، و کسی که دو سویش برابر است بینونی، یعنی میانه، است؛ اما «این حساب تنها بر پایهٔ شمار ثوابها و گناهان نیست»، زیرا تنها خدا میداند هر یک را چگونه باید سنجید (هلخوت تشووا ۳:۱–۲، بر پایهٔ ترجمهٔ انگلیسی ا. توگر). او میافزاید که همانگونه که هر کس هنگام مرگ داوری میشود، هر سال در روش هشانا نیز داوری میشود، و «حکم بینونی تا یوم کیپور معلق میماند» (۳:۳).
میشنا، آووت ۲:۱؛ ۳:۱۵–۱۶ (ترجمهٔ انگلیسی ج. کولپ، Mishnah Yomit، در Sefaria) · تلمود بابلی، قیدوشین ۴۰ب (ترجمهٔ انگلیسی اشتاینزالتس) · موسی بن میمون، میشنه تورا، هلخوت تشووا ۳:۱–۴ (ترجمهٔ انگلیسی ا. توگر، Chabad.org)
نوشتههای منسوب (سودپیگرافا)
وصیتنامهٔ ابراهیم: کتاب و ترازو
یک متن یهودی کتاب و فرشتگان نویسنده و ترازو را در یک صحنه گرد میآورد. در وصیتنامهٔ ابراهیم، که ا. پ. سندرز آن را «احتمالاً مصریالاصل» میداند و میگوید «عموماً به اواخر قرن نخست میلادی تاریخگذاری میشود»، فرشتهٔ مقرب داوری جانها را به ابراهیم نشان میدهد. «پیش روی او میزی چون بلور بود، همه از زر و کتان نازک»، و بر آن «کتابی که ستبرایش شش ذراع و پهنایش ده ذراع بود»؛ «آن دو فرشته در راست و چپ مینوشتند، آنکه در راست بود نیکوکاریها را» «و آنکه در چپ بود بدکاریها را»؛ «پیش میز فرشتهای از نور نشسته بود که ترازویی در دست داشت»، که «جانها را میسنجید». جانی یافته میشود که «گناهان و نیکوکاریهایش برابر» است، و داور آن را نه به پاداش میفرستد و نه به کیفر، «بلکه آن را در میانه نهاد» (روایت الف، ۱۲). فرشته توضیح میدهد: داور هابیل است، «که قائن بدکار او را کشت»؛ «آن دو فرشته در راست و چپ کسانیاند که گناهان و نیکوکاریها را مینویسند»؛ فرشتهٔ ترازودار «فرشتهٔ مقرب دوکیئل، سنجندهٔ دادگر» است؛ و پوروئیل، که آتش در دست دارد، «کارهای آدمیان را با آتش میآزماید» (۱۳). دانشنامهٔ یهود این کتاب را یهودی میداند، با «افزودههای مسیحشناختیِ متأخر» در برخی نسخهها؛ این کتاب در دو روایت یونانی بازمانده است، و روایتهایی به حبشی، اسلاوی و رومانیایی نیز شناخته شدهاند.
وصیتنامهٔ ابراهیم، روایت الف، ۱۲–۱۳ (متن انگلیسی به نقل از کتابخانهٔ BKV، فریبورگ) · ا. پ. سندرز، به نقل از EarlyJewishWritings.com · دانشنامهٔ یهود (Jewish Encyclopedia، ۱۹۰۶)، «Abraham, Testament of»
عهد جدید
دفترها و دفتر حیات
داوری واپسین در مکاشفه سخن دانیال را برمیگیرد. «و دیدم تختی بزرگ سفید … و مردگان را خرد و بزرگ دیدم که پیش تخت ایستاده بودند؛ و دفترها را گشودند. پس دفتری دیگر گشوده شد که دفتر حیات است و بر مردگان داوری شد، بحسب اعمال ایشان از آنچه در دفترها مکتوب است. و دریا مردگانی را که در آن بودند باز داد؛ و موت و عالم اموات مردگانی را که در آنها بودند باز دادند؛ و هر یکی بحسب اعمالش حکم یافت» (مکاشفه ۲۰:۱۱–۱۳). سپس «هر که در دفتر حیات مکتوب یافت نشد، به دریاچه آتش افکنده گردید» (۲۰:۱۵). اورشلیم نو تنها «آنانی که در دفتر حیات بره مکتوبند» را میپذیرد (۲۱:۲۷)، و مسیح به آن که غالب آید وعده میدهد: «اسم او را از دفتر حیات محو نخواهم ساخت» (۳:۵)، یعنی همان سخن خروج ۳۲:۳۳ که به وعده بدل شده است. پولس از همکارانی یاد میکند «که نام ایشان در دفتر حیات است» (فیلیپیان ۴:۳)، و عیسی به آن هفتاد تن میگوید شاد باشند «که نامهای شما در آسمان مرقوم است» (لوقا ۱۰:۲۰). دو گونه دفتر کنار هماند: دفترهای اعمال، که مردگان بر پایهٔ آنها داوری میشوند، و دفتری از نامها، که با آن نجات مییابند. (دربارهٔ جنگی که در مکاشفه ۲۰ پیش از این داوری میآید، نک. کارت «نبرد واپسین».)
مکاشفه ۲۰:۱۱–۱۵؛ ۲۱:۲۷؛ ۳:۵ · خروج ۳۲:۳۳ · فیلیپیان ۴:۳ · لوقا ۱۰:۲۰
عهد جدید
«بحسب اعمالش»
قاعدهٔ دفترها در سراسر عهد جدید جاری است: «زیرا که پسر انسان خواهد آمد در جلال پدر خویش به اتفاق ملائکه خود و در آن وقت هر کسی را موافق اعمالش جزا خواهد داد» (متی ۱۶:۲۷)؛ خدا «به هر کس برحسب اعمالش جزا خواهد داد» (رومیان ۲:۶)؛ «زیرا لازم است که همه ما پیش مسند مسیح حاضر شویم تا هر کس اعمال بدنی خود را بیابد، بحسب آنچه کرده باشد، چه نیک چه بد» (دوم قرنتیان ۵:۱۰). حتی سخن نیز به حساب میآید: «هر سخن باطل که مردم گویند، حساب آن را در روز داوری خواهند داد» (متی ۱۲:۳۶). تصویر خود عیسی از داوری نه دفتر دارد و نه ترازو. «اما چون پسر انسان در جلال خود … آید … و جمیع امتها در حضور او جمع شوند و آنها را از همدیگر جدا میکند به قسمی که شبان میشها را از بزها جدا میکند. و میشها را بر دست راست و بزها را بر چپ خود قرار دهد» (متی ۲۵:۳۱–۳۳). حکم بر کارهای رحمت میگردد، «آنچه به یکی از این برادران کوچکترین من کردید، به من کردهاید» (۲۵:۴۰)، و چنین پایان مییابد: «و ایشان در عذاب جاودانی خواهند رفت، اما عادلان در حیات جاودانی» (۲۵:۴۶).
متی ۱۶:۲۷؛ ۱۲:۳۶؛ ۲۵:۳۱–۴۶ · رومیان ۲:۶ · دوم قرنتیان ۵:۱۰
آبای کلیسا
آگوستین: دفتر همان حافظه است
آگوستین (درگذشت ۴۳۰ م.) پرسید دفترهای مکاشفه چیستند. به گفتهٔ او، دفترهایی که نخست گشوده میشوند کتابهای مقدساند: «باید کتابهای مقدس، کهن و نو، را فهمید»، که فرمانهای خدا از آنها نموده میشود. دفتر دیگر، «دفتر حیات»، «برای آن است که نشان دهد هر کس کدام فرمانها را به جا آورده یا فروگذاشته است»، و آگوستین آن را دفتر حسابی نوشته نمیداند: «پس باید آن را نیرویی الهی فهمید»، که به یاری آن «هر کس همهٔ کارهای خود را به یاد خواهد آورد»، دانشی که «وجدان را یا متهم میکند یا معذور میدارد». «و این نیروی الهی دفتر خوانده شده است، زیرا در آن گویی هر آنچه را به یادمان میآورد میخوانیم» (شهر خدا ۲۰.۱۴، بر پایهٔ ترجمهٔ انگلیسی م. دادز).
آگوستین، شهر خدا ۲۰.۱۴ (ترجمهٔ انگلیسی م. دادز) · مکاشفه ۲۰:۱۲
قرآن
ترازوهای عدل
قرآن ترازوها را برای روز واپسین برپا میکند: «و ما ترازوهای عدل را به روز قیامت خواهیم نهاد و هیچ ستمی به هیچ نفسی نخواهد شد و اگر عملی به قدر دانه خردلی باشد در حساب آریم و تنها علم ما برای حسابگری کفایت خواهد کرد» (قرآن ۲۱:۴۷، ترجمهٔ الهی قمشهای؛ واژهٔ عربی جمع است: الموازین القسط). «وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ ۚ فَمَن ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَـٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَـٰئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنفُسَهُم بِمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَظْلِمُونَ» (۷:۸–۹)، یعنی سنجش در آن روز حق است؛ پس آنان که ترازوهایشان سنگین باشد رستگاراناند، و آنان که ترازوهایشان سبک باشد کسانیاند که به سبب ستمی که بر آیات ما میکردند خود را زیان رساندند (مقایسه کنید با ۲۳:۱۰۲–۱۰۳). سورهٔ کوتاه قارعه با همین پایان مییابد: «فَأَمَّا مَن ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَهُوَ فِي عِيشَةٍ رَّاضِيَةٍ وَأَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُمُّهُ هَاوِيَةٌ وَمَا أَدْرَاكَ مَا هِيَهْ نَارٌ حَامِيَةٌ» (۱۰۱:۶–۱۱)، یعنی اما آن که ترازوهایش سنگین باشد در زندگیای خشنودکننده است، و اما آن که ترازوهایش سبک باشد مادرش هاویه است؛ و تو چه دانی که آن چیست؟ آتشی سوزان. هیچ چیز ناچیز نیست: «پس هر کس به قدر ذرهای کار نیک کرده باشد (پاداش) آن را خواهد دید. و هر کس به قدر ذرهای کار زشتی مرتکب شده آن هم به کیفرش خواهد رسید» (۹۹:۷–۸، ترجمهٔ الهی قمشهای). و دربارهٔ کسانی که دیدار پروردگارشان را انکار میکنند: «اعمالشان همه تباه گشته و روز قیامت آنها را هیچ وزن و ارزشی نخواهیم داد» (۱۸:۱۰۵، ترجمهٔ الهی قمشهای).
قرآن ۲۱:۴۷؛ ۷:۸–۹؛ ۲۳:۱۰۲–۱۰۳؛ ۱۰۱:۶–۱۱؛ ۹۹:۷–۸؛ ۱۸:۱۰۵
قرآن
کتاب در دست راست یا چپ
هر کس کتابی نیز دریافت میکند. «و ما مقدرات و نتیجه اعمال هر انسانی را طوق گردن او ساختیم … و روز قیامت کتابی (که نامه اعمال اوست) بر او بیرون آریم در حالی که آن نامه چنان باز باشد که همه اوراق آن را یک مرتبه ملاحظه کند. تو خود کتاب اعمالت را بخوان … که تو خود تنها برای رسیدگی به حساب خویش کافی هستی» (قرآن ۱۷:۱۳–۱۴، ترجمهٔ الهی قمشهای). دستی که آن را میگیرد حکم را نشان میدهد: «اما کسی که نامه اعمال او را به دست راستش دهند … گوید: بیایید نامه مرا بخوانید. من ملاقات این روز حسابم را اعتقاد داشتم … این چنین کس در عیش و زندگانی خوش خواهد بود. در بهشت عالی رتبه … و اما آن کس که کتاب عملش به دست چپ دهند … گوید: ای کاش نامه مرا به من نمیدادند. و من هرگز از حساب اعمالم آگاه نمیشدم. ای کاش مرگ مرا از چنگ این غصه و عذاب نجات میداد. (ای داد که) مال و ثروت من امروز به فریاد من نرسید. همه قدرت و حشمتم نابود گردید» (۶۹:۱۹–۲۹، ترجمهٔ الهی قمشهای). در سورهٔ ۸۴ آن کتاب دیگر «از پشت سر» داده میشود (۸۴:۱۰). کتابی نیز برای همه هست: «و کتاب اعمال نیک و بد خلق را پیش نهند، آن گاه اهل عصیان را از آنچه در نامه عمل آنهاست ترسان و هراسان بینی در حالی که (با خود) گویند: ای وای بر ما، این چگونه کتابی است که اعمال کوچک و بزرگ ما را سر مویی فرو نگذاشته جز آنکه همه را احصا کرده است؟!» (۱۸:۴۹، ترجمهٔ الهی قمشهای)؛ «هر فرقه به سوی کتاب و نامه عمل خود خوانده شود … ما هر چه میکردهاید همه را درست مینگاشتیم» (۴۵:۲۸–۲۹، ترجمهٔ الهی قمشهای)؛ و نامههای بدکاران و نیکوکاران در سجّین و علّیّین نگاه داشته میشود، و هر یک «کتابی است (که به قلم حق) نوشته شده» (۸۳:۷–۹، ۱۸–۲۰، ترجمهٔ الهی قمشهای).
قرآن ۱۷:۱۳–۱۴؛ ۶۹:۱۸–۲۹؛ ۸۴:۷–۱۲؛ ۱۸:۴۹؛ ۴۵:۲۸–۲۹؛ ۸۳:۷–۹، ۱۸–۲۰
قرآنحدیث اهل سنتمیراث شیعه
نویسندگان بزرگوار
قرآن نویسندگان را نام میبرد: «البته نگهبانها بر (مراقبت احوال) شما مأمورند. که آنها نویسندگان (اعمال شما و فرشته) مقرب خدایند. شما هر چه کنید همه را میدانند» (قرآن ۸۲:۱۰–۱۲، ترجمهٔ الهی قمشهای؛ در عربی کراماً کاتبین، یعنی نویسندگان بزرگوار)، و «آن گاه که دو ملک دریافت دارنده … از طرف راست و چپ … بنشسته و … دریافت میدارند. سخنی بر زبان نیاورد جز آنکه همان دم فرشتهای مراقب و آماده است» (۵۰:۱۷–۱۸، ترجمهٔ الهی قمشهای). حدیثی که بخاری (۶۴۹۱) و مسلم (۱۳۱) هر دو از ابن عباس روایت کردهاند، میگوید این نوشتن چگونه است: خدا فرمان داد که نیکیها و بدیها نوشته شوند؛ نیکیای که قصد شده اما به عمل نیامده یک نیکی کامل نوشته میشود، نیکیای که به عمل آمده از ده تا هفتصد برابر و بسیار بیش از آن، بدیای که قصد شده و رها شده یک نیکی، و بدیای که به عمل آمده یک بدی (بر پایهٔ ترجمهٔ انگلیسی sunnah.com). گزارشی در المعجم الکبیر طبرانی (۷۷۶۵) میگوید فرشتهٔ چپ پس از گناه مسلمان شش ساعت قلم را بالا نگه میدارد (لیرفع القلم)، تا گناهکار توبه کند؛ هیثمی میگوید طبرانی آن را با چند سند روایت کرده است که راویان یکی از آنها ثقه شمرده شدهاند (مجمع الزوائد ۱۰:۲۰۷–۲۰۸). آموزهٔ شیعه نیز همان دو نویسنده را دارد: اعتقادنامهٔ شیخ صدوق میگوید هر کس دو فرشته دارد، یکی نویسندهٔ نیکیها و دیگری نویسندهٔ بدیها، و نقل میکند که علی به مردی که سخن بیهوده میگفت گفت: ای مرد، تو بر فرشتهات نامهای به خدا املا میکنی (الاعتقادات، بر پایهٔ ترجمهٔ انگلیسی آ. آ. آ. فیضی).
قرآن ۸۲:۱۰–۱۲؛ ۵۰:۱۷–۱۸ · صحیح بخاری ۶۴۹۱؛ صحیح مسلم ۱۳۱ (متن انگلیسی به نقل از sunnah.com) · طبرانی، المعجم الکبیر ۷۷۶۵؛ هیثمی، مجمع الزوائد ۱۰:۲۰۷–۲۰۸ (به نقل از HadithAnswers) · شیخ صدوق، الاعتقادات، «Concerning What is Written Against the Slave» (ترجمهٔ انگلیسی آ. آ. آ. فیضی، A Shiite Creed)
حدیث اهل سنت
سنگین در ترازو: حدیث اهل سنت
بخاری صحیح خود را با ترازو به پایان میبرد. عنوان آخرین باب او قرآن ۲۱:۴۷ است با این عبارت که کارها و گفتار فرزندان آدم سنجیده میشود (و انّ اعمال بنی آدم و قولهم یوزن)، و تنها حدیث آن باب، که آخرین حدیث کتاب است، از دو کلمه سخن میگوید که نزد خدای رحمان محبوب، بر زبان سبک و در ترازو بسیار سنگیناند: سبحان الله و بحمده، سبحان الله العظیم (بخاری ۷۵۶۳، بر پایهٔ ترجمهٔ انگلیسی sunnah.com؛ نیز ۶۴۰۶، ۶۶۸۲). مسلم کتاب طهارت خود را با این حدیث آغاز میکند که پاکیزگی نیمی از ایمان است و الحمد لله ترازو را پر میکند (تملأ المیزان؛ مسلم ۲۲۳). حدیث بطاقه (البطاقة، یعنی برگه)، از عبدالله بن عمرو، از مردی از امت پیامبر خبر میدهد که نود و نه طومار برای او گسترده میشود و هر طومار تا جایی که چشم کار میکند امتداد دارد؛ آنگاه برگهای بیرون آورده میشود که گواهی ایمان بر آن است، و طومارها سبک میشوند و برگه سنگین، و هیچ چیز از نام خدا سنگینتر نیست (فطاشت السجلات و ثقلت البطاقة). ترمذی (۲۶۳۹) آن را حسن غریب میخواند؛ چاپ دارالسلام آن را صحیح میداند.
صحیح بخاری ۷۵۶۳ (کتاب التوحید، آخرین باب؛ متن انگلیسی به نقل از sunnah.com؛ عنوان باب به نقل از Tohed) · صحیح مسلم ۲۲۳ (کتاب الطهارة) · سنن ترمذی ۲۶۳۹ (کتاب الایمان؛ درجهبندی به نقل از sunnah.com)
حدیث شیعهمیراث شیعه
ترازوها چیستند: خوانشهای شیعه
منابع شیعهٔ دوازدهامامی ترازوهای قرآن را به زبان خود میخوانند. شیخ صدوق (درگذشت ۹۹۱ م.) در اعتقادنامهاش مینویسد که از امام صادق دربارهٔ آیهٔ «و ما ترازوهای عدل را به روز قیامت خواهیم نهاد …» پرسیدند و او پاسخ داد که ترازوها پیامبران و اوصیای آناناند؛ و میافزاید که حساب را بخشی خود خدا و بخشی حجتهای او، یعنی امامان، بر عهده دارند (الاعتقادات، باب حساب و میزان، بر پایهٔ ترجمهٔ انگلیسی آ. آ. آ. فیضی). همین پاسخ، هم الانبیاء و الاوصیاء، یعنی آنان پیامبران و اوصیایند، با سندی به هشام بن سالم در بحار الانوار مجلسی (۷:۲۴۹) آمده است؛ برای این مدخل هیچ درجهبندیای از این سند یافت نشد. زیارتی برای علی که در ۱۷ ربیعالاول خوانده میشود، و کتابهای زیارت شیعه آن را به واسطهٔ شیخ مفید و ابن طاووس به امام صادق میرسانند، او را یا میزان یوم الحساب، یعنی ای ترازوی روز حساب، خطاب میکند (برگردان انگلیسی duas.org میزان را در اینجا «معیار» آورده است). شیخ مفید (درگذشت ۱۰۲۲ م.)، در اصلاح اعتقادنامهٔ شیخ صدوق، این گزارشها را توضیح میدهد: روایتهایی که امیرالمؤمنین و امامان از نسل او را ترازوها میخوانند به این معناست که آنان کارهای مردم و آنچه را سزاوار آناند میسنجند (تصحیح الاعتقادات، فصل ۲۷).
شیخ صدوق، الاعتقادات، «Concerning the Reckoning and the Scales» (ترجمهٔ انگلیسی آ. آ. آ. فیضی، A Shiite Creed، در Al-Islam.org) · مجلسی، بحار الانوار ۷:۲۴۹ (به نقل از almerja.com) · زیارت علی در ۱۷ ربیعالاول (متن عربی و انگلیسی به نقل از duas.org) · شیخ مفید، تصحیح الاعتقادات، فصل ۲۷ (ترجمهٔ انگلیسی، Al-Islam.org)
تفاوتها
کتاب مقدس عبریتلمودمیراث یهودیعهد جدیدقرآن
هر سال، یا در پایان
- سنت یهودی دفترها را دو بار میگشاید. دانیال و سه گروهِ ربیها به داوری واپسین و رستاخیز چشم دارند (دانیال ۷:۱۰؛ ۱۲:۱–۲؛ توسفتا، سنهدرین ۱۳:۳)؛ اما دفترهای روش هشانا هر سال گشوده میشوند، و آنچه در آنها نوشته میشود این است که چه کسی در سال پیش رو زنده میماند و چه کسی میمیرد (روش هشانا ۱۶ب؛ موسی بن میمون، هلخوت تشووا ۳:۳). سنجیده شدن بلشصر حکمی در زندگی خود اوست (دانیال ۵:۲۷).
- مکاشفه دفترها را یک بار میگشاید، پس از هزار سال، بر «مردگان … خرد و بزرگ» (مکاشفه ۲۰:۱۲).
- قرآن ترازوها را «به روز قیامت» مینهد (قرآن ۲۱:۴۷)، هرچند نوشتن در سراسر هر زندگی ادامه دارد (۸۲:۱۰–۱۲؛ ۵۰:۱۷–۱۸).
دانیال ۵:۲۷؛ ۷:۱۰؛ ۱۲:۱–۲ · توسفتا، سنهدرین ۱۳:۳ · تلمود بابلی، روش هشانا ۱۶ب · موسی بن میمون، میشنه تورا، هلخوت تشووا ۳:۳ · مکاشفه ۲۰:۱۲ · قرآن ۲۱:۴۷؛ ۸۲:۱۰–۱۲؛ ۵۰:۱۷–۱۸
قرآنکتاب مقدس عبریعهد جدیدنوشتههای منسوب (سودپیگرافا)
دفتر بی ترازو
عبارت کارت، «نوشته و سنجیده میشوند»، برای سه سنت درست است اما برای سه کتاب مقدس نه. قرآن در روز واپسین هم کتاب دارد و هم ترازو. کتاب مقدس عبری دفترها را در پایان دارد (دانیال ۷:۱۰) و ترازو را تنها در این زندگی (ایوب ۳۱:۶؛ دانیال ۵:۲۷)؛ ربیها و وصیتنامهٔ ابراهیم این دو را با هم میآورند. عهد جدید دفترها و اعمال دارد اما ترازو ندارد: داوری مکاشفه ۲۰ دفترها را میخواند، و داوری متی ۲۵ میشها را از بزها جدا میکند. ترازوی مسیحی بعدها، در هنر، میآید، جایی که میکائیل فرشتهٔ مقرب جانها را میسنجد (نک. «همانندیهای دیگر»).
قرآن ۲۱:۴۷؛ ۶۹:۱۹–۲۵ · دانیال ۵:۲۷؛ ۷:۱۰ · ایوب ۳۱:۶ · مکاشفه ۲۰:۱۲ · متی ۲۵:۳۱–۳۳ · وصیتنامهٔ ابراهیم، روایت الف، ۱۲
کتاب مقدس عبرینوشتههای منسوب (سودپیگرافا)قرآنمیراث شیعهعهد جدیدآبای کلیسا
چه کسی مینویسد، و چه کسی میخواند
در سفر خروج دفتر از آنِ خود خداست، «دفترت که نوشتهای» (خروج ۳۲:۳۲). در وصیتنامهٔ ابراهیم دو فرشته مینویسند، در راست نیکوکاریها را و در چپ بدکاریها را؛ در قرآن دو فرشتهٔ دریافتکننده «از طرف راست و چپ» مینشینند (قرآن ۵۰:۱۷)، و اعتقادنامهٔ شیخ صدوق به هر کس دو فرشته میدهد، یکی برای نیکی و یکی برای بدی. در مکاشفه بر مردگان داوری میشود «از آنچه در دفترها مکتوب است» (مکاشفه ۲۰:۱۲)، و خوانندهای نام برده نمیشود. در قرآن خود آدمی کتابش را میخواند: «تو خود کتاب اعمالت را بخوان … که تو خود تنها برای رسیدگی به حساب خویش کافی هستی» (۱۷:۱۴، ترجمهٔ الهی قمشهای). آگوستین به این نزدیک میشود، آنجا که دفتر را حافظهای میداند که هر کس با آن زندگی خود را میخواند (شهر خدا ۲۰.۱۴).
خروج ۳۲:۳۲ · وصیتنامهٔ ابراهیم، روایت الف، ۱۲–۱۳ · قرآن ۵۰:۱۷؛ ۱۷:۱۴ · شیخ صدوق، الاعتقادات · مکاشفه ۲۰:۱۲ · آگوستین، شهر خدا ۲۰.۱۴
تفسیرمیراث اهل سنتمیراث شیعهتاریخ
ترازویی واقعی، یا تمثیلی از عدل
عالمان مسلمان از دیرباز دربارهٔ چیستی ترازو اختلاف داشتهاند. طبری و بغوی نقل میکنند که مجاهد «وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ» (قرآن ۷:۸)، یعنی سنجش در آن روز، را به معنای داوری (القضاء) گرفت، که همان عدل است؛ طبری، که این سخن عمرو بن دینار را نیز نقل میکند که ما ترازو و دو کفه میبینیم (انّا نری میزاناً و کفّتین)، خود این دیدگاه را برتر میداند که آن همان ترازوی شناختهشدهای است که چیزها با آن سنجیده میشوند، و بر آن است که خدا کارهای نیک و بد را بر ترازویی واقعی میسنجد. بغوی برمیشمارد که چه چیز سنجیده میشود: نامههای اعمال، خود آدمی، یا خود کارها، که این آخری از ابن عباس است؛ ابن کثیر این گزارشها را با هم سازگار میکند و میگوید در زمانهای گوناگون ممکن است کارها، نامههای آنها یا کنندهٔ آنها سنجیده شوند. میر ولیالدین، در نوشتهای دربارهٔ معتزله، گزارش میکند که برخی از آنان ترازوی واقعی را ناممکن میدانستند و وزن و میزانِ قرآن را به این معنا میگرفتند که عدل کامل برقرار خواهد شد، در حالی که دیگران به «واقعیت عینیِ میزان» باور داشتند (تاریخ فلسفهٔ اسلامی [A History of Muslim Philosophy]، ۱۹۶۳). در میان شیعه، شیخ مفید این دیدگاه را رد میکند که ترازوهایی مانند ترازوهای این جهان در کار باشد، هر یک با دو کفه که کارها در آن نهاده شود، زیرا کارها عرضاند و عرضها را نمیتوان بهدقت سنجید، و ترازو را به معنای نهادن هر پاداش در جای سزاوار آن میگیرد (تصحیح الاعتقادات، فصل ۲۷). این تارنما این دیدگاهها را کنار هم میآورد و جانب هیچیک را نمیگیرد.
قرآن ۷:۸ · طبری، جامع البیان ذیل ۷:۸ · بغوی، معالم التنزیل ذیل ۷:۸ · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم ذیل ۷:۸ (همه به نقل از quran.ksu.edu.sa) · م. ولیالدین، «Muʿtazilism»، در م. م. شریف (ویراستار)، A History of Muslim Philosophy 1 (۱۹۶۳)، در Al-Islam.org · شیخ مفید، تصحیح الاعتقادات، فصل ۲۷
میشنامیراث یهودیعهد جدیدقرآنحدیث اهل سنتمیراث شیعه
چه چیز کفه را سنگین میکند
- ربیها بر پایهٔ بیشترِ کارها داوری میکنند، «همهچیز بر پایهٔ بیشتریِ کارهاست» (آووت ۳:۱۵)، و موسی بن میمون میافزاید که کارها به ارزششان سنجیده میشوند، نه به شمارشان (هلخوت تشووا ۳:۲). برای آنان که دو کفهشان برابر است، مکتب هیلل میگوید خدا «به سوی احسان میل میکند» (توسفتا، سنهدرین ۱۳:۳).
- مکاشفه به اعمال داوری میکند اما با نام نجات میدهد: دریاچهٔ آتش «هر که در دفتر حیات مکتوب یافت نشد» را فرو میگیرد (مکاشفه ۲۰:۱۵). در متی ۲۵ کارهایی که حکم را تعیین میکنند کارهای رحمت به «یکی از این برادران کوچکترین من» است.
- قرآن بر پایهٔ سنگینی یا سبکی ترازو داوری میکند (قرآن ۷:۸–۹؛ ۱۰۱:۶–۹)؛ در حدیث بطاقه یک گواهی ایمان بر نود و نه طومار میچربد (ترمذی ۲۶۳۹)، و در بخاری نیکیای که قصد شده، هرچند به عمل نیامده، نوشته میشود (۶۴۹۱).
- گزارشهای شیعه پیامبران و اوصیا را ترازوها میخوانند، و شیخ مفید این را به معنای نقش آنان در سنجیدن کارها میگیرد.
میشنا، آووت ۳:۱۵ · موسی بن میمون، میشنه تورا، هلخوت تشووا ۳:۲ · توسفتا، سنهدرین ۱۳:۳ · مکاشفه ۲۰:۱۵ · متی ۲۵:۴۰ · قرآن ۷:۸–۹؛ ۱۰۱:۶–۹ · سنن ترمذی ۲۶۳۹ · صحیح بخاری ۶۴۹۱ · شیخ صدوق، الاعتقادات · شیخ مفید، تصحیح الاعتقادات، فصل ۲۷
همانندیهای دیگر
میراث یهودی
«چه کسی زنده بماند و چه کسی بمیرد»: اونتانه توقف
نیایش اونتانه توقف در روزهای مقدس بزرگ، که به گفتهٔ دانشنامهٔ جودائیکا اندیشهٔ سه دفتر پایهٔ آن است، دفتر را به کنیسه میآورد. در برگردان انگلیسی رئوون هامر: «دفتر یادها را میگشایی / که خود سخن میگوید، / و مهر هر کس در آن است»؛ «شوفار بزرگ نواخته میشود»، «فرشتگان هراساناند»، و ندا میدهند: «اینک روز داوری!»؛ خدا آفریدگانش را از برابر خود میگذراند، «چنانکه شبانی گلهٔ خود را میراند / و گوسفندانش را از زیر عصای خود میگذراند». «در روش هشانا نوشته میشود / و در یوم کیپور مهر میشود»: «چه کسی زنده بماند و چه کسی بمیرد». و چنین پایان مییابد: «اما توبه و نماز و نیکوکاری حکم سخت را دفع میکنند.» نویسندهٔ آن شناخته نیست؛ هامر زبان آن را از دورهٔ بیزانسی میداند، و افسانهای از قرون وسطا آن را به ربی امنون اهل ماینتس نسبت میدهد.
اونتانه توقف (ترجمهٔ انگلیسی ر. هامر، Entering the High Holy Days، JPS؛ به نقل از My Jewish Learning) · دانشنامهٔ جودائیکا، «Book of Life» (Jewish Virtual Library)
میراث مسیحیتاریخ
میکائیل و ترازو در هنر مسیحی
در عهد جدید فرشتهٔ مقرب جانها را نمیسنجد، اما در هنر قرون وسطا میسنجد. در نقش داوری واپسین بر سردر غربی کلیسای سنلازار در اوتون (ح. ۱۱۳۰–۱۱۴۶ م.)، «یکی از مشهورترین بخشهای این سنتوری پیکرهٔ میکائیل قدیس است که جانها را میسنجد»، و «دیوها گویی میکوشند کفه را به سود گناهکاران سنگین کنند» (ب. هریس و س. زوکر، Smarthistory). مدخل لائورا رودریگس پینادو دربارهٔ پسیکوستاسیس (سنجش جان) در پایگاه شمایلنگاری قرون وسطای دانشگاه کومپلوتنسه این باور را وصف میکند که در داوری واپسین میکائیل نیکیها و بدیها را در ترازویی میسنجد و شیطان با نیرنگ میکوشد آن را کج کند، و نمونههایی از اسپانیا و ایتالیا و فرانسه گرد میآورد، از جمله تورچلو، نوتردام پاریس و داوری واپسینِ مملینگ. دانیال پیشتر میکائیل را با دفتر همراه کرده بود: «و در آن زمان میکائیل، امیر عظیمی که برای پسران قوم تو ایستاده است خواهد برخاست … و در آن زمان هر یک از قوم تو که در دفتر مکتوب یافت شود رستگار خواهد شد» (دانیال ۱۲:۱). اینها آثار هنر و دینداریاند، نه آموزه؛ این تارنما هیچ تعلیم کلیسایی نیافت که میکائیل را دارندهٔ ترازو بداند.
Smarthistory، «Last Judgment, Tympanum, Cathedral of St. Lazare, Autun» (ب. هریس و س. زوکر) · ل. رودریگس پینادو، «Psicostasis»، Base de datos de iconografía medieval (دانشگاه کومپلوتنسهٔ مادرید، ۲۰۱۰) · دانیال ۱۲:۱
میراث مسیحی
«لیبر اسکریپتوس»: دفتر در آیین مردگان
سکانس قرون وسطایی دیس ایره (Dies irae)، که ویکیپدیا آن را «دستکم از قرن سیزدهم» میداند و به توماس اهل چلانو یا لاتینو مالابرانکا اورسینی نسبت میدهد، بندی دارد که با لیبر اسکریپتوس پروفرتور آغاز میشود: دفتری نوشته بیرون آورده خواهد شد که همهچیز در آن هست و جهان با آن داوری خواهد شد. این سرود قرنها در عشای ربانیِ مردگان (رکوئیم) در آیین رومی خوانده میشد، تا آنکه اصلاحات ۱۹۶۹–۱۹۷۰ آن را از مراسم تدفین برداشت؛ اما همچنان سرودی اختیاری در نماز ساعات در آخرین هفتهٔ پیش از ادونت (ایام انتظار میلاد) است.
دیس ایره، بند ۵ (متن لاتینی) · Wikipedia، «Dies irae»
تاریخزرتشتی
تصویرهای کهنتر و همسایه
مورخان این دفترها و ترازوها را کنار تصویرهای کهنتر مینهند. دانشنامهٔ جودائیکا بر آن است که باور به دفتری آسمانی «را میتوان تا بینالنهرین پی گرفت، جایی که میپنداشتند خدایان لوحهایی دارند که کارها و سرنوشت آدمیان را ثبت میکند». در مصر، کتاب مردگانِ هونفر، از حدود ۱۳۱۰ پ.م.، که اکنون در موزهٔ بریتانیاست، «قلب هونفر را، که به شکل کوزهای نموده شده، … در حال سنجیده شدن در برابر پَری، نماد ماعت» نشان میدهد، در حالی که توت نتیجه را ثبت میکند و امیت کنار ترازو چشم به راه است. در کتابهای پهلوی زرتشتی، رشن همراه مهر در روز چهارم پس از مرگ بر سر پل چینود چشم به راه است و، به خلاصهٔ ویلیام مالاندرا از مینوی خرد، «ترازو (ترازوگ) را در دست دارد و بیطرفانه کارهای روان را میسنجد» (دانشنامهٔ ایرانیکا، «Rašn»). این تارنما اینها را چون همانندیهایی کنار کارت مینهد و خط تباری میان آنها نمیکشد.
دانشنامهٔ جودائیکا، «Book of Life» (Jewish Virtual Library) · موزهٔ بریتانیا، کتاب مردگانِ هونفر، به نقل از Smarthistory · و. و. مالاندرا، «Rašn»، دانشنامهٔ ایرانیکا · مینوی خرد ۱.۷۱ و پس از آن
عهد جدیدنوشتههای منسوب (سودپیگرافا)کتاب مقدس عبری
کارتهای دیگر دربارهٔ پایان
در ترتیبی که کارتهای دیگر این بخش وصف میکنند، داوری در پایان میآید: فریبکارِ پیش از پایان در کارت «مسیح دروغین» است؛ آن که باید بیاید، یعنی ماشیحی که ایلیا آمدنش را خبر میدهد، مسیح بازگشته، و مهدی همراه عیسی، در «موعود»؛ و جنگِ پیش از داوری در مکاشفه ۲۰ در «نبرد واپسین». رؤیاهای دانیال، ضیافت بلشصر و گوسالهٔ زرین در مدخل دانیال و مدخل موسی آمدهاند.
مکاشفه ۲۰:۷–۱۵ · وصیتنامهٔ ابراهیم، روایت الف، ۱۳ · دانیال ۵؛ ۷
مقایسهٔ سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
نوشتههای منسوب (سودپیگرافا)قرآنعهد جدیدتلمودتفسیرحدیث شیعه
یادداشت نویسنده: راست و چپ
راست و چپ در هر سه بارها میآید. در وصیتنامهٔ ابراهیم فرشتهای در راست نیکوکاریها و فرشتهای در چپ بدکاریها را مینویسد؛ در قرآن دو فرشتهٔ دریافتکننده «از طرف راست و چپ» مینشینند (قرآن ۵۰:۱۷)، و نامهٔ رستگاران «به دست راستش» و نامهٔ زیانکاران «به دست چپ» داده میشود (۶۹:۱۹، ۲۵)؛ در متی، پادشاه «میشها را بر دست راست و بزها را بر چپ خود» قرار میدهد (متی ۲۵:۳۳). سه دفتر تلمود و سه گروه توسفتا میانهای را میافزایند: آنان که دو کفهشان برابر است، و سرنوشتشان تا یوم کیپور یا، در پایان، تا میل خدا به سوی احسان معلق میماند. وصیتنامهٔ ابراهیم نیز چنین جانی را «در میانه» مینهد، و ابن کثیر، به پیروی از حذیفه و ابن عباس و ابن مسعود، اصحاب اعراف (قرآن ۷:۴۶) را کسانی میداند که نیکیها و بدیهایشان برابر است. منابع شیعه اعراف را جایگاه امامان میخوانند: در گزارشی در الکافی علی میگوید ما بر اعراف خواهیم بود و ما خود اعرافیم، و اعتقادنامهٔ شیخ صدوق پیامبر و علی و امامان را آنجا مینهد، همراه گروهی که کارهایشان نه بهشت را برایشان آورده است و نه کیفر را. عهد جدید از چنین میانهای نام نمیبرد. این مشاهدهٔ این تارنماست؛ این متنها از قرنهای گوناگوناند و در سنتهای خود وزنی یکسان ندارند.
وصیتنامهٔ ابراهیم، روایت الف، ۱۲–۱۳ · قرآن ۵۰:۱۷؛ ۶۹:۱۹، ۲۵؛ ۷:۴۶ (ابن کثیر ذیل ۷:۴۶) · کلینی، الکافی ۱، کتاب الحجة (Thaqalayn 1.4.7.9)؛ شیخ صدوق، الاعتقادات، فصل ۲۴ (ترجمهٔ انگلیسی فیضی) · متی ۲۵:۳۳ · تلمود بابلی، روش هشانا ۱۶ب · توسفتا، سنهدرین ۱۳:۳
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
میشناقرآنعهد جدیدمیراث یهودیحدیث اهل سنت
یادداشت نویسنده: ثبت و سنجه
کارت دو تصویر را به هم میپیوندد که دو کار متفاوت میکنند. کتاب ثبت است: هیچ چیز گم نمیشود، «همهٔ کارهایت در دفتری نوشته میشود» (آووت ۲:۱)، کتابی که «اعمال کوچک و بزرگ ما را سر مویی فرو نگذاشته» (قرآن ۱۸:۴۹، ترجمهٔ الهی قمشهای)، «هر سخن باطل» (متی ۱۲:۳۶). ترازو سنجه است: میگوید حاصل آن ثبت چیست. هر سنت سنجه را نیز نرم میکند: خدای ربیها که «به سوی احسان میل میکند»، دفتر نامهای مکاشفه در کنار دفترهای اعمال، و حدیثهایی که در آنها قصد نیکی نیکی نوشته میشود و برگهای بر طومارها میچربد. این سنتها همداستاناند که کارها نگاه داشته میشوند؛ اختلافشان در این است که در پایان چه چیز حکم را تعیین میکند.
میشنا، آووت ۲:۱ · قرآن ۱۸:۴۹ · متی ۱۲:۳۶ · توسفتا، سنهدرین ۱۳:۳ · مکاشفه ۲۰:۱۲، ۱۵ · صحیح بخاری ۶۴۹۱ · سنن ترمذی ۲۶۳۹