در کنار هم
کتاب مقدس عبریتاریخ
«و تمامی قوم بگویند: آمین!»
کتاب مقدس عبری نخست آمِن را پاسخی به سخنی به کار میبرد که دیگری گفته است: نفرینی، سوگندی یا فرمانی. بر کوه عیبال لاویان دوازده نفرین بر زبان میآورند و پس از هر یک «تمامی قوم بگویند: آمین»: «ملعون باد کسی که صورت تراشیده یا ریخته شده … بسازد… و تمامی قوم در جواب بگویند: ‹آمین!›» (تثنیه ۲۷:۱۵)، تا «ملعون باد کسی که کلمات این شریعت را اثبات ننماید تا آنها را بجا نیاورد. و تمامی قوم بگویند: ‹آمین!›» (تثنیه ۲۷:۲۶). زنی که به آزمون آب تلخ سپرده شده سوگند را با «آمین آمین» میپذیرد (اعداد ۵:۲۲)؛ بنایاهو به فرمان داود برای به تخت نشاندن سلیمان پاسخ میدهد: «آمین! یهوه، خدای آقایم، پادشاه نیز چنین بگوید» (اول پادشاهان ۱:۳۶)؛ و ارمیا به پیشگوییای دروغین با آرزویی پاسخ میدهد: «آمین خداوند چنین بکند» (ارمیا ۲۸:۶). فرهنگ براون–درایور–بریگز این واژه را «بهراستی، حقاً» معنا میکند و آن را از فعل آمَن، استوار داشتن یا پشتیبانی کردن، میگیرد.
تثنیه ۲۷:۱۵–۲۶ · اعداد ۵:۲۲ · اول پادشاهان ۱:۳۶ · ارمیا ۲۸:۶ · براون–درایور–بریگز، Hebrew and English Lexicon، ذیل אָמֵן
کتاب مقدس عبری
«دستهای خود را برافراشته… آمین، آمین!»
در کتابهای متأخرتر، آمِن پاسخ قوم به متبارک خواندن خدا میشود. هنگامی که عزرا کتاب شریعت را گشود، «عزرا، یهوه خدای عظیم را متبارک خواند و تمامی قوم دستهای خود را برافراشته، در جواب گفتند: ‹آمین، آمین!›» (نحمیا ۸:۶)؛ و در آوردن تابوت عهد: «یهوه خدای اسرائیل متبارک باد. از ازل تا ابدالآباد. و تمامی قوم آمین گفتند و خداوند را تسبیح خواندند» (اول تواریخ ۱۶:۳۶). چهار کتاب نخست مزامیر هر یک با ستایشی پایان مییابد که به همین شیوه مهر میشود: «آمین و آمین» (مزامیر ۴۱:۱۳؛ ۷۲:۱۹؛ ۸۹:۵۲)، و «تمامی قوم بگویند آمین. هللویاه!» (مزامیر ۱۰۶:۴۸). اشعیا حتی این واژه را لقب خدا میکند: متن عبریِ «خدای حق» (اشعیا ۶۵:۱۶، دو بار) اِلوهِی آمِن است، یعنی «خدای آمین». دربارهٔ خواندن شریعت به دست عزرا، نک. مدخل عزرا.
نحمیا ۸:۶؛ ۵:۱۳ · اول تواریخ ۱۶:۳۶ · مزامیر ۴۱:۱۳؛ ۷۲:۱۹؛ ۸۹:۵۲؛ ۱۰۶:۴۸ · اشعیا ۶۵:۱۶ · براون–درایور–بریگز، ذیل אָמֵן
تلمود
«کسی که آمین میگوید از کسی که برکت میخواند بزرگتر است»
برایتایی (تعلیمی از حکیمان قرن دوم م.) در تلمود بابلی سخن ربی یوسه را میآورد: گادول هاعونه آمِن یوتِر مین هَمِوارِخ، «کسی که آمین میگوید از کسی که برکت میخواند بزرگتر است». ربی نهورای با سوگندی و تشبیهی با او همرأی است: سربازان سبکاسلحه (گولیارین) نبرد را آغاز میکنند، اما جنگاوران نیرومند آن را میبرند. تلمود تعلیمی دیگر را در برابر این مینهد، که برکتدهنده و پاسخدهنده یکسان شمرده میشوند، جز آنکه برکتدهنده زودتر پاداش میگیرد، و مسئله را اختلافی میان حکیمان باقی میگذارد. بن عزای، در همان رساله، از پاسخ سرسری بر حذر میدارد: «هر که ‹آمِن یِتوما› (آمینی یتیم) بگوید، فرزندانش یتیم خواهند شد»، و آمین شتابزده یا بریده نیز روزهای آدمی را کوتاه میکند.
تلمود بابلی، براخوت ۵۳ب؛ نازیر ۶۶ب · تلمود بابلی، براخوت ۴۷الف · پنینی هلاخا (Peninei Halakha)، کتاب نماز ۱۹:۳ (ترجمهٔ انگلیسی این گفتهها)
تلمود
«آمین»: خدا، پادشاه امین
تلمود میپرسد معنای این واژه چیست. ربی حنینا پاسخ میدهد که سرواژهای است از اِل مِلِخ نِئِمان، «خدا، پادشاه امین» (شبات ۱۱۹ب؛ سنهدرین ۱۱۱الف). همان صفحه از رسالهٔ شبات پاسخی را میستاید که با تمام نیرو گفته شود: ربی یهوشوع بن لوی از «هر که با همهٔ دل و با تمام توانش بگوید: ‹آمین، نام بزرگ او متبارک باد›» سخن میگوید، که پاسخ جماعت در دعای قدیش است؛ و ریش لاکیش میگوید برای هر که با همهٔ نیرویش آمین بگوید «دروازههای باغ عدن را میگشایند»، و اشعیا ۲۶:۲ را نه «که امانت را نگاه میدارند» (شومِر اِمونیم) بلکه «که آمین میگویند» (شِهاومریم آمِن) میخواند.
تلمود بابلی، شبات ۱۱۹ب · تلمود بابلی، سنهدرین ۱۱۱الف · اشعیا ۲۶:۲
تلمود
پرچمها در کنیسهٔ اسکندریه
برایتایی در تلمود ربی یهودا را در حال وصف کنیسهٔ بزرگ اسکندریه میآورد، که چنان پهناور بود که جماعت صدای قاری را نمیشنیدند. خادمی بر سکویی چوبین در میانه میایستاد و پارچههایی در دست داشت؛ چون قاری به پایان برکتی میرسید، او پارچهای را تکان میداد و همهٔ قوم آمین میگفتند. تلمود اورشلیمی همین را دربارهٔ هر برکتی میگوید که کسی که برای خواندن تورات فراخوانده شده بر زبان میآورد. داوری ربی یهودا: هر که آن را ندیده بود «هرگز شکوه اسرائیل را ندیده است».
تلمود بابلی، سوکا ۵۱ب · تلمود اورشلیمی، سوکا ۵:۱، ۵۵الف (ترجمهٔ انگلیسی ه. و. گوگنهایمر)
عهد جدید
«چگونه… به شکر تو آمین گوید؟»
پولس فرض را بر این میگیرد که جماعت مسیحی به دعای شکرگزاری با آمین پاسخ میدهد، و بر دعا به زبانها خرده میگیرد، زیرا شنونده نمیتواند در آن شریک شود: «زیرا اگر در روح تبرک میخوانی، چگونه آن کسی که به منزلت امی است، به شکر تو آمین گوید و حال آنکه نمیفهمد چه میگویی؟» (اول قرنتیان ۱۴:۱۶). متن یونانی «آن آمین» را با حرف تعریف دارد، چون پاسخی شناخته. در جای دیگر پولس این واژه را نشان وفاداری خدا در مسیح میکند: «زیرا چندانکه وعدههای خدا است، همه در او بلی و از این جهت در او امین است تا خدا از ما تمجید یابد» (دوم قرنتیان ۱:۲۰؛ متن ترجمهٔ قدیم فارسی که این سایت به کار میبرد در اینجا «امین» دارد، و متن یونانی «آمین»). نامههای او اغلب ستایشی یا برکتی را با آن به پایان میبرند (رومیان ۱:۲۵؛ غلاطیان ۶:۱۸).
اول قرنتیان ۱۴:۱۶ · دوم قرنتیان ۱:۲۰ · رومیان ۱:۲۵ · غلاطیان ۶:۱۸
عهد جدیدتاریخ
«آمین آمین به تو میگویم»
در انجیلها عیسی این واژه را به شیوهای به کار میبرد که کتاب مقدس عبری هرگز به کار نمیبرد: در آغاز سخن، تا آنچه را در پی میآید ضمانت کند. ترجمهٔ انگلیسی کینگ جیمز عبارت یونانی آمِن لِگو را «بهراستی میگویم» ترجمه میکند، و ترجمهٔ قدیم فارسی در اینجا «هر آینه به شما میگویم» دارد (متی ۵:۱۸). انجیلهای همدید صورت تک را دارند؛ یوحنا همیشه آن را دوبار میآورد، و ترجمهٔ قدیم فارسی در یوحنا خودِ واژه را نگاه میدارد: «آمین آمین به تو میگویم اگر کسی از سر نو مولود نشود، ملکوت خدا را نمیتواند دید» (یوحنا ۳:۳). دانشنامهٔ کاتولیک بیست و هشت سخن از این دست را در متی میشمارد و یادآور میشود که در یوحنا «این واژه بیاستثنا دوبار آمده است».
متی ۵:۱۸ · یوحنا ۳:۳ · ه. ترستن، «Amen»، دانشنامهٔ کاتولیک (Catholic Encyclopedia، ۱۹۰۷)
عهد جدید
«این را میگوید آمین»
مکاشفه آمین را نامی برای مسیحِ برخاسته از مرگ میکند: «این را میگوید آمین و شاهد امین و صدیق که ابتدای خلقت خداست» (مکاشفه ۳:۱۴). پرستش آسمانی در همین کتاب بارها با آن همراه است: «و چهار حیوان گفتند: ‹آمین!›» (مکاشفه ۵:۱۴)؛ «آمین! برکت و جلال … خدای ما را باد تا ابدالاباد. آمین» (مکاشفه ۷:۱۲). کتاب مقدس با آن پایان مییابد: «فیض خداوند ما عیسی مسیح با همه شما باد. آمین» (مکاشفه ۲۲:۲۱).
مکاشفه ۳:۱۴؛ ۵:۱۴؛ ۷:۱۲؛ ۲۲:۲۰–۲۱
آبای کلیسامیراث مسیحی
«همهٔ حاضران با گفتن آمین موافقت خود را اعلام میکنند»
کهنترین وصف عشای ربانی بیرون از عهد جدید، به قلم یوستین شهید در رم (ح. ۱۵۰ م.)، آمینِ قوم را سهم آنان میداند: «و چون او دعاها و شکرگزاریها را به پایان برد، همهٔ حاضران با گفتن آمین موافقت خود را اعلام میکنند. این واژهٔ آمین در زبان عبری برابر است با γενοιτο [چنین باد].» سیریل اورشلیمی (قرن چهارم م.) آمینِ پس از دعای ربانی را به همین گونه توضیح میدهد: «سپس، چون دعا به پایان رسید، میگویید ‹آمین›، که یعنی ‹چنین باد›»، و با آن آنچه را دعا در بر دارد تأیید میکنید؛ تعالیم کلیسای کاتولیک در این باره سخن او را نقل میکند. امروز در قداس رومی، دعای عشای ربانی با ستایشی پایان مییابد («به واسطهٔ او، و با او، و در او…») که قوم آن را با بانگ خود، آمین، به پایان میبرند، و آن را آمین بزرگ مینامند.
یوستین شهید، دفاعیهٔ نخست ۶۵ · سیریل اورشلیمی، درسهای رازآموزی (Mystagogical Catecheses) ۵.۱۸، در تعالیم کلیسای کاتولیک ۲۸۵۶ · دستورالعمل عمومی کتاب قداس رومی (General Instruction of the Roman Missal)، بند ۷۹ (h)
حدیث اهل سنتقرآن
«إذا أمّن الإمام فأمّنوا»
بخاری و مسلم هر دو از ابوهریره روایت میکنند که پیامبر گفت: إذا أمّن الإمام فأمّنوا، یعنی چون امام آمین گفت، آمین بگویید، زیرا گناهان گذشتهٔ کسی که آمینش با آمین فرشتگان همزمان شود آمرزیده میشود. راوی، ابن شهاب زهری، میافزاید که خود پیامبر آمین میگفت. روایتی دیگر لحظهٔ آن را معین میکند: إذا قال الإمام «غير المغضوب عليهم ولا الضالين» فقولوا آمين، یعنی چون امام واپسین واژههای فاتحه را گفت، «نه راه کسانی که بر آنها خشم فرمودی … و نه گمراهان …» (قرآن ۱:۷، ترجمهٔ الهی قمشهای)، آمین بگویید. روایتی دیگر از فرشتگان آسمان سخن میگوید که در همان لحظه آمین میگویند. بخاری این گزارشها را زیر عنوانهایی از خود آورده است: بلند آمین گفتن امام، فضیلت آمین، و بلند آمین گفتن مأموم.
صحیح بخاری ۷۸۰، ۷۸۱، ۷۸۲ (کتاب الاذان، بابهای ۱۱۱–۱۱۳) · صحیح مسلم ۴۱۰ (کتاب الصلاة) · قرآن ۱:۶–۷
قرآنتفسیر
«دعای شما مستجاب شد»: آمینِ هارون
خود واژه در قرآن نیامده است، اما مفسران آن را در داستان موسی و هارون مییابند. موسی به تنهایی بر ضد فرعون دعا میکند: «بار خدایا، اموال آنها را نابود گردان و دلهایشان را سخت بربند که ایمان نیاورند تا هنگامی که عذاب دردناک را مشاهده کنند» (قرآن ۱۰:۸۸، ترجمهٔ الهی قمشهای). خدا به هر دو پاسخ میدهد: «دعای شما مستجاب شد، پس هر دو استوار و پا برجا باشید …» (۱۰:۸۹، ترجمهٔ الهی قمشهای)، با صیغهٔ مثنای دعوتکما، «دعای شما دو تن». ابن کثیر توضیح میدهد که موسی دعا کرد و هارون بر دعای برادرش آمین گفت، و این توضیح از مفسران نخستین، مجاهد و عکرمه، نیز روایت شده است. دستوردانان از اینجا نتیجه گرفتند که آمین گفتن خود شرکت در دعاست. دربارهٔ هارون، نک. مدخل هارون.
قرآن ۱۰:۸۸–۸۹ · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل ۱۰:۸۹ · ژ. دروئل، «The word āmīn in Arabic»، IDEO، قاهره (۲۰۱۷)، دربارهٔ مجاهد و عکرمه
حدیث شیعهمیراث شیعه
آمین در عمل شیعیان
گزارشهای شیعی از امامان آمین گفتن پس از فاتحه را در نماز منع میکنند، اما آن را پس از دعا میستایند. در تهذیب الاحکام شیخ طوسی، جمیل دستور جعفر صادق را برای کسی گزارش میکند که پشت سر امامی نماز میگزارد که سورهٔ حمد را به پایان برده است: فقل أنت: الحمد لله رب العالمين، ولا تقل: آمين، یعنی تو بگو ستایش خدای را، پروردگار جهانیان، و آمین مگو. محسن حکیم، در مستمسک العروة الوثقی، آن را گزارش صحیح جمیل میخواند، و فقیهان گزارشهای دیگری را نیز به همین مضمون از زراره و حلبی میآورند. دربارهٔ دعا بیرون از نماز، الکافی کلینی از جعفر صادق روایت میکند: الداعي والمؤمّن في الأجر شريكان، یعنی دعاکننده و آمینگوینده در پاداش شریکاند، به روایت نوفلی از سکونی. دربارهٔ احکام، نک. «تفاوتها».
شیخ طوسی، تهذیب الاحکام ۲:۷۴–۷۵ · محسن حکیم، مستمسک العروة الوثقی · کلینی، الکافی ۲:۴۸۷ (کتاب الدعاء)
چه کسی این پیوند را برقرار میکند
تاریخ
مقایسهٔ این سایت
هیچ منبعی این سه کاربرد را کنار هم نمینهد؛ مقایسهٔ پاسخ یهودی به برکت، آمین مسیحی و آمین مسلمانان از خود این سایت است. با این همه، این نکتهای کهن است: لوئی گینزبرگ در مقالهٔ خود در دانشنامهٔ یهود (۱۹۰۶) یادآور میشود که این واژه در اسلام کم به کار میرود، جز آنکه پس از فاتحه «همهجا به کار میرود»، و آثار مرجع جدید این سه را یک واژه میدانند.
ل. گینزبرگ، «Amen»، دانشنامهٔ یهود (Jewish Encyclopedia، ۱۹۰۶)
تاریخ
یک ریشه: ا م ن
آمِن عبری از ریشهٔ ا م ن است، که فرهنگها معنای آن را «استوار و درخور اعتماد بودن» (کلاین) یا «تأیید کردن، پشتیبانی کردن» (براون–درایور–بریگز) میدهند. همین ریشه اِمونا عبری را میسازد، نخست به معنای استواری و سپس ایمان، و نِئِمان، درخور اعتماد. عربی همین ریشه را با همین گسترهٔ معنا دارد: امن (ایمنی؛ لین)، امانت، ایمان از آمَنَ، اسم فاعل آن مؤمن، و امین. این ریشهای مشترک در زبانهای سامی است، چنانکه در شالوم و سلام. واژهٔ آمین به این واژههای عربی میماند، اما خود دستوردانان عرب آن را از آنها مشتق نکردهاند (نک. در ادامه).
ا. کلاین، A Comprehensive Etymological Dictionary of the Hebrew Language، ذیل אמן · براون–درایور–بریگز، ذیل אָמֵן · ا. و. لین، Arabic–English Lexicon، ذیل أَمْنٌ · ویکیواژه (Wiktionary)، ریشهٔ ء م ن
تاریخ
به یونانی: ترجمه و نویسهگردانی
ترجمهٔ هفتادتنان، ترجمهٔ یونانی کتاب مقدس عبری، آمِن را بیشتر ترجمه میکند تا آنکه نگاهش دارد: به یک شمارش، بیست و سه مورد از سی موردِ متن عبری به گِنویتو، «چنین باد»، بدل شدهاند، و تنها در نحمیا و اول تواریخ این واژه به صورت آمِن نویسهگردانی شده است. یوستین شهید هنوز آن را با همان واژهٔ یونانی توضیح میدهد. عهد جدید هرگز گِنویتو را به این معنا به کار نمیبرد و همیشه آمِن را نگاه میدارد، که از یونانی به لاتین و زبانهای کلیسا راه یافت.
ترجمهٔ هفتادتنان، اول تواریخ ۱۶:۳۶؛ دوم عزرا (نحمیا) ۱۵:۱۳؛ ۱۸:۶ · یوستین شهید، دفاعیهٔ نخست ۶۵ · «Amen from Hebrew into Greek in early Christian inscriptions»، purplemotes.net (۲۰۱۴)، برای این شمارش
تاریخمیراث اهل سنت
به عربی: آنچه دستوردانان گفتند
این واژه در قرآن نیامده است، و نویسندگان ویکیشیعه نشانی از آن در شعر پیش از اسلام نیافتند. ژان دروئل، در خلاصهٔ آرای دستوردانان سدههای میانه، مینویسد: «همهٔ دستوردانان همداستاناند که آمین واژهای عربی نیست، بلکه عبری است (یا فارسی، یا سریانی)»، و با این همه آن را در دستور زبان عربی اسم فعل شمردند، یعنی اسمی که به جای فعل مینشیند، مانند صَه، «خاموش!». به گفتهٔ آنان معنای آن اللهم استجب است، «خدایا، اجابت کن!». برخی حدیثها، به روایت هلال بن یساف، مجاهد و حکیم بن جابر، آمین را یکی از نامهای خدا میخوانند؛ ابوعلی فارسی (درگذشت ۹۸۷ م.) و ابن خشاب (درگذشت ۱۱۷۲ م.) این را رد کردند، اولی از آن رو که واژهای مبنی نمیتواند نام خدا باشد، و دومی از آن رو که آمین جملهای کامل است.
ژ. دروئل، «The word āmīn in Arabic»، IDEO، قاهره (۲۰۱۷) · ویکیشیعه، «Amin»
تاریخمیراث اهل سنت
صورتها: آمین، اَمین، نه آمّین
این سه صورت نزدیکاند اما یکسان نیستند. آمِن عبری و آمِن یونانی به اِی کشیده پایان مییابند؛ صورت عربی به ایِ کشیده پایان مییابد، و مصوت نخست آن ممکن است کشیده یا کوتاه باشد. جوهری و بیشتر فرهنگنویسان میگویند این واژه در دعا با مصوت کشیده یا کوتاه گفته میشود، و مشدد کردن میم (آمّین) خطاست. نووی صورت کشیده با یک میم را درستترین و شناختهترین صورت میخواند؛ ابن حجر میگوید صورت کشیده با یک میم در همهٔ روایتها آمده است. از همین روست که کارت میگوید «تقریباً بیتغییر».
جوهری، الصحاح، ذیل أمن · نووی، الاذکار · ابن حجر، فتح الباری · IslamQA، شمارهٔ ۲۱۶۵۷۱ (عربی)، به نقل از ابن حجر
تاریخ
نه از آمونِ مصری
ادعایی رایج، که در فضای مجازی بسیار دستبهدست میشود، آمِن را از نام آمون، خدای مصری، میگیرد. پژوهشگران این را رد میکنند. راستیآزمایی خبرگزاری فرانسه در ۲۰۲۱ از اندرو مکگوان، از دانشگاه ییل، نقل میکند که این واژه «ریشهٔ عبری دارد، نه مصری»، و شباهتش به آمون تصادفی است؛ یان زیولکوفسکی، از دانشگاه هاروارد، آن را از لاتین کلیسایی به یونانی و از یونانی به عبری بازمیگرداند. فرهنگهای معتبر ریشهشناسی از آمون یادی نمیکنند، و واژهٔ عبری با همخوان الف آغاز میشود و از ریشهٔ بومی ا م ن است، حال آنکه نام مصری با همخوانی دیگر آغاز میشود.
راستیآزمایی خبرگزاری فرانسه (AFP Fact Check)، بازنشر در BOOM، ۱۸ آوریل ۲۰۲۱ · براون–درایور–بریگز، ذیل אָמֵן · ویکیپدیا، «Amen» (ریشهشناسی، به نقل از ارمان و گراپو)
تفاوتها
کتاب مقدس عبریعهد جدیدتاریخ
تأیید یا درخواست
معنا در این سه سنت جابهجا میشود. در کتاب مقدس عبری این واژه تأیید میکند: «بهراستی، حقاً»، چنین است، چنین باد؛ سنت مسیحی همین را نگاه میدارد، از «چنین باد»ِ یوستین تا «چنین باد»ِ سیریل، و انجیلها کاربردی تازه در آغاز سخن بر آن میافزایند: «هر آینه به شما میگویم». دستوردانان عرب آمین را درخواستی میخوانند، «خدایا، اجابت کن!»، که خود دعایی کوتاه است. تنها مسیحیت آن را نام مسیح میکند (مکاشفه ۳:۱۴)؛ حدیثهایی را که آن را نام خدا میخوانند دستوردانانی چون ابوعلی فارسی و ابن خشاب رد کردند، و «خدا، پادشاه امین»ِ تلمود سرواژه است، نه نام.
براون–درایور–بریگز، ذیل אָמֵן · یوستین شهید، دفاعیهٔ نخست ۶۵ · مکاشفه ۳:۱۴ · ژ. دروئل، «The word āmīn in Arabic» (۲۰۱۷) · تلمود بابلی، شبات ۱۱۹ب
تلمودمیراث مسیحیتاریخ
پاسخ دادن، یا بستن دعای خود
در کتاب مقدس و تلمود، آمین پاسخ شنونده به برکت، نفرین یا سوگند کسی دیگر است، و تلمود پاسخدهنده را همپایهٔ برکتدهنده یا برتر از او مینهد. در معبد، قوم معمولاً آمین نمیگفتند و عبارتی بلندتر به کار میبردند، «متبارک باد نام ملکوت پرجلال او تا ابدالآباد»، که به گفتهٔ دانشنامهٔ یهود معبد آن را نگاه داشت و کنیسه آمین را برگزید. مسیحیان نیز به همین شیوه به دعای خادم کلیسا پاسخ میدهند، اما دعاهای خود را نیز با آن میبندند؛ به گفتهٔ دانشنامهٔ کاتولیک، در کتاب دعای سراپیون، از قرن چهارم م.، هر دعا با آمین پایان مییافت، «جز در برخی موارد در آنافورای آیین عبادی». پس «پایان هر دعاست» اغراقآمیز میبود، و کارت میگوید «در پایان دعاها»: برای نمونه، در قداس رومی پس از خودِ دعای ربانی آمینی نمیآید؛ آمینِ قوم پس از دعای صلحی میآید که در پی آن است. در نماز اهل سنت آمین از پی فاتحه میآید، که خود درخواستی است («تو ما را به راه راست هدایت فرما»، قرآن ۱:۶، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و جزو متن قرآن نوشته نمیشود.
ل. گینزبرگ، «Amen»، دانشنامهٔ یهود (Jewish Encyclopedia، ۱۹۰۶) · ه. ترستن، «Amen»، دانشنامهٔ کاتولیک (Catholic Encyclopedia، ۱۹۰۷) · Catholic Online، «Why no ‘Amen’ at end of the Our Father» · قرآن ۱:۶
حدیث اهل سنتمیراث اهل سنت
بلند یا آهسته: مذهبهای اهل سنت
چهار مذهب اهل سنت همداستاناند که نماز با
آمین یا بی آن درست است، اما در اینکه در جماعت چگونه گفته شود اختلاف دارند.
- حنفیان: ابوحنیفه بر آن بود که امام و مأموم آن را آهسته بگویند.
- شافعیان و حنبلیان: امام در نمازهای جهری آن را بلند میگوید و مأموم نیز؛ این رأی حنبلیان است و، به داوری نووی، رأی درستترِ شافعیان، خواه جماعت کوچک باشد خواه بزرگ.
- مالکیان: از مالک دو رأی روایت شده است در اینکه آیا امام در نمازهای جهری اصلاً آمین بگوید یا نه، و برخی مالکیان بر آن بودند که امام نباید آن را بلند بگوید.
دلیل اصلی گزارش وائل بن حجر است که پیامبر «وَلَا الضَّالِّينَ» را خواند،
آمین گفت و
ومدّ بها صوته، یعنی صدایش را با آن کشید. ترمذی آن را
حسن میخواند؛ او گزارش میکند که در روایت شعبه از همین گزارش پیامبر صدایش را پایین آورد، و نقل میکند که بخاری و ابوزرعه روایت سفیان ثوری را درستتر دانستند، و بخاری افزود که شعبه در چند جای این حدیث خطا کرده است.
جامع ترمذی ۲۴۸ (باب ما جاء فی التأمین) · ابن عبدالبر؛ ابن رشد، بدایة المجتهد؛ به نقل IslamQA، شمارهٔ ۲۳۴۷۶۹ · نووی، الاذکار · سانو قطب مصطفی، فقه IslamOnline، «Saying amen after the imam in prayer»
میراث شیعهحدیث شیعه
نه پس از فاتحه در نماز: حکمهای شیعه
فقیهان شیعهٔ دوازدهامامی بر آناند که
آمین جزو نماز نیست و نباید پس از فاتحه (حمد) گفته شود؛ بیشترشان گفتن آن را مبطل نماز میدانند.
- شیخ صدوق (درگذشت ۹۹۱ م.) مینویسد که گفتن آمین پس از خواندن فاتحه روا نیست، زیرا مسیحیان آن را میگفتند (من لا یحضره الفقیه).
- شیخ طوسی، شیخ مفید و سید مرتضی، به گزارش منابع، ادعای اجماع امامیه کردهاند که آمین نماز را باطل میکند.
- شهید ثانی (درگذشت ۱۵۵۸ م.) این را رأی مشهور و نزدیک به اجماع میخواند و آن را به هر جای نماز، مانند قنوت، گسترش میدهد (مسالک الافهام).
- روحالله خمینی آن را در شمار مبطلات نماز میآورد، مگر آنکه از روی اشتباه یا از روی تقیه گفته شود (توضیح المسائل).
- سیستانی آمین گفتن پس از خواندن سورهٔ حمد را در شمار مبطلات نماز میآورد؛ در برخی موارد بطلان بر احتیاط واجب استوار است، گفتن آن به این قصد که گویی شرع آن را مقرر کرده حرام است، و اگر کسی از روی اشتباه یا از روی تقیه آمین بگوید اشکالی ندارد (Islamic Laws، مسئلهٔ ۱۱۱۲).
عالمان شیعه دلیل خود را این میدانند که آمین گفتن پس از فاتحه در سنت پیامبر ثابت نیست؛ گزارشهای امامان «الحمد لله رب العالمین» را به جای آن مینهند. این حکم تنها به نماز مربوط است: به خود واژه و معنای آن، «خدایا، اجابت کن»، ایرادی گرفته نمیشود، و الکافی
آمین گفتن بر دعای دیگری را میستاید.
شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه ۱:۳۹۰ · شهید ثانی، مسالک الافهام · روحالله خمینی، توضیح المسائل (محشّی) ۱:۶۱۷، به نقل IslamQuest، شمارهٔ ۵۶۰۶ · سیستانی، Islamic Laws، مسئلهٔ ۱۱۱۲ · کلینی، الکافی ۲:۴۸۷ · ز. السلامی، al-Islam.org، «Questions about Amen»
همانندیهای دیگر
حدیث اهل سنت
«ما حسدتكم اليهود على شيء…»
ابن ماجه از عایشه روایت میکند که پیامبر گفت: ما حسدتكم اليهود على شيء ما حسدتكم على السلام والتأمين، یعنی یهودیان بر هیچ چیز به اندازهٔ سلام و آمین گفتن بر شما رشک نمیبرند. بوصیری میگوید سند آن صحیح و رجالش ثقهاند، مغلطای که بنا بر شرط مسلم صحیح است، و آلبانی آن را صحیح دانست (صحیح ابن ماجه ۷۰۴). ابن خزیمه روایتی بلندتر آورده است که در دیداری با یهودیانی روی میدهد که به پیامبر سلام کردند، و بیهقی روایتی که چیز سومی میافزاید: خدایا، پروردگار ما، ستایش از آنِ توست؛ شارحانی چون مناوی سلام را همان سلام کردن میدانند. روایتی از ابن عباس (ابن ماجه ۸۵۷)، که فرمان به بسیار آمین گفتن را میافزاید، از نظر زبیر علی زئی ضعیف است.
سنن ابن ماجه ۸۵۶، ۸۵۷ (باب الجهر بآمین) · بوصیری، مصباح الزجاجة · آلبانی، صحیح ابن ماجه ۷۰۴ · صحیح ابن خزیمه · بیهقی، السنن الکبری
حدیث اهل سنت
آمین چون مهری بر نامه
ابوداود از ابوزهیر نمیری گزارشی میآورد که در آن پیامبر به مردی میگوید دعای خود را با آمین به پایان برد: فإن آمين مثل الطابع على الصحيفة، یعنی آمین مانند مهری بر نامه است. بنا بر معیارهای اهل سنت این گزارش ضعیف است: آلبانی آن را ضعیف دانست، ابن عبدالبر گفت سندش استوار نیست، و شعیب ارنؤوط سندش را ضعیف خواند؛ تنها مبارکفوری (مرعاة المفاتیح) آن را فروتر از حسن ندانست. تصویر مهر به معنای مسیحیِ آمین، یعنی تأیید و امضا، نزدیک است.
سنن ابی داود ۹۳۸ (باب التأمین وراء الامام)
عهد جدیدمیراث مسیحی
آمینِ دعای ربانی
ترجمهٔ انگلیسی کینگ جیمز دعای ربانی را در انجیل متی با ستایشی و آمین به پایان میبرد، ستایشی که ملکوت و قوت و جلال را تا ابد از آنِ خدا میداند (متی ۶:۱۳)؛ در متن ترجمهٔ قدیم فارسی که این سایت به کار میبرد، این آیه بی آن ستایش است. کهنترین دستنوشتههای یونانی، مانند کدکس سینایی و کدکس واتیکانی، این ستایش و آمین را ندارند، و ویراستهای انتقادی جدید آنها را حذف میکنند؛ این واژهها بازتاب شیوهای است که این دعا در نیایش جمعی مسیحیان به کار میرفت.
متی ۶:۱۳ · نستله–آلاند، Novum Testamentum Graece، ذیل متی ۶:۱۳
آبای کلیساعهد جدید
«ماراناتا. آمین»
دیداکه، دستورنامهٔ کلیسایی کهن مسیحی (اواخر قرن اول یا اوایل قرن دوم م.)، دعاهای عشای ربانی خود را با بانگ آرامی مارَن اَتا، «خداوندا، بیا»، و سپس آمین به پایان میبرد (دیداکه ۱۰:۶)، همان جفتی که در پایان مکاشفه آمده است: «بلی، به زودی میآیم! آمین. بیا، ای خداوند عیسی!» (مکاشفه ۲۲:۲۰).
دیداکه ۱۰:۶ · مکاشفه ۲۲:۲۰
مقایسهٔ سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
تلمودعهد جدیدحدیث اهل سنتحدیث شیعه
یادداشت نویسنده: واژهٔ شنونده
در هر سه سنت وزن بر دوش پاسخدهنده است. تلمود میپرسد آیا پاسخدهنده از برکتدهنده بزرگتر است؛ پولس نگران است که آن کس که به منزلت امی است نتواند آمین بگوید؛ بخاری و مسلم به کسی که آمینش با آمین فرشتگان همزمان شود وعدهٔ آمرزش میدهند؛ مفسران هارون را با یک واژه در دعای موسی شریک میکنند؛ و الکافی کسی را که آمین میگوید در پاداش شریک میداند. جایی که سنتها از هم جدا میشوند بر سر این است که این واژه کی گفته شود، نه بر سر این نکته: فقیهان شیعه آن را از نماز بیرون نگاه میدارند اما نه از دعا، و مذهبهای اهل سنت بیشتر در این اختلاف دارند که با چه صدایی گفته شود.
تلمود بابلی، براخوت ۵۳ب · اول قرنتیان ۱۴:۱۶ · صحیح بخاری ۷۸۰ · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل قرآن ۱۰:۸۹ · کلینی، الکافی ۲:۴۸۷
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
تاریخ
یادداشت نویسنده: تقریباً بیتغییر
کارت میگوید این واژه تقریباً بیتغییر مانده است. آوا اندکی جابهجا شد (ـِن در عبری و یونانی، ـین در عربی، با مصوت نخستِ کشیده یا کوتاه)، و معنا اندکی بیشتر: از «بهراستی، چنین باد»ِ عبری، که تأیید است، تا «خدایا، اجابت کن»ِ دستوردانان عرب، که درخواست است. کاربرد یکسان ماند: واژهای کوتاه که در پایان سخن دیگری گفته میشود تا آن سخن از آنِ خود شود.
براون–درایور–بریگز، ذیل אָמֵן · ژ. دروئل، «The word āmīn in Arabic» (۲۰۱۷)