در سفر پیدایش و در قرآن، یعقوب سالها در سوگ یوسف است، حال آنکه یوسف در مصر زنده است؛ در قرآن چشمانش از اندوه سفید میشود، و چون پیراهن یوسف را بر رویش میافکنند، بیناییاش بازمیگردد. زینالعابدین، پسر حسین و بازماندهٔ کربلا، در روایت شیعه با گریستنِ چندین دهه بر پدرش به یاد مانده است، و در آثار اهل سنت با بسیار گریستن. بنا بر گزارشها، این پیوند را خود امام برقرار میکند: در کامل الزیارات ابن قولویه و در الخصال و الامالی شیخ صدوق، او به خدمتکاری که بر جانش بیمناک است با سخن یعقوب در قرآن پاسخ میدهد، و در گزارش دومی از کامل الزیارات، در حلیة الاولیاء ابونعیم، در تاریخ ابن کثیر و در آثار متأخر شیعه، داغ خود را در کنار داغ یعقوب مینهد. دربارهٔ دعاهای امام، که عالمان شیعه آنها را به مزامیر داود مانند کردهاند، نک. «داود و زینالعابدین».
در کنار هم
کتاب مقدس عبری
پیدایش: «سوگوار نزد پسر خود به گور فرود میروم»
چون برادران ردای یوسف را آغشته به خون میآورند، یعقوب میگوید: «ردای پسر من است! جانوری درنده او را خورده است، و یقین یوسف دریده شده است. و یعقوب رخت خود را پاره کرده، پلاس دربر کرد، و روزهای بسیار برای پسر خود ماتم گرفت. و همه پسران و همه دخترانش به تسلی او برخاستند. اما تسلی نپذیرفت، و گفت: ‹سوگوار نزد پسر خود به گور فرود میروم.› پس پدرش برای وی همی گریست» (پیدایش ۳۷:۳۳–۳۵). سالها بعد، هنگامی که برادران میخواهند بنیامین را به مصر ببرند، میگوید: «مرا بیاولاد ساختید، یوسف نیست و شمعون نیست و بنیامین را میخواهید ببرید. این همه بر من است؟»، و «هر گاه در راهی که میروید زیانی بدو رسد، همانا موهای سفید مرا با حزن به گور فرود خواهید برد» (۴۲:۳۶، ۳۸). سفر پیدایش نمیگوید که اندوه به چشمان او آسیب زد. بیناییاش در پیری، پس از دیدار دوباره با یوسف، کاستی میگیرد: «و چشمان اسرائیل از پیری تار شده بود که نتوانست دید» (۴۸:۱۰)، چنانکه چشمان پدرش اسحاق نیز تار شده بود (۲۷:۱). برای داستان، نک. مدخل یعقوب («یوسف و فرود به مصر») و مدخل یوسف.
پیدایش ۳۷:۳۱–۳۵؛ ۴۲:۳۶–۳۸ · پیدایش ۲۷:۱؛ ۴۸:۱۰
کتاب مقدس عبری
پیدایش: «پسر من، یوسف، هنوز زنده است»
چون برادران با این خبر از مصر بازمیگردند، «دل وی ضعف کرد، زیرا که ایشان را باور نکرد» (پیدایش ۴۵:۲۶). سپس «چون ارابههایی را که یوسف برای آوردن او فرستاده بود، دید، روح پدر ایشان، یعقوب، زنده گردید. و اسرائیل گفت: ‹کافی است! پسر من، یوسف، هنوز زنده است؛ میروم و قبل از مردنم او را خواهم دید›» (۴۵:۲۷–۲۸). در جوشن، چون یوسف را میبیند، میگوید: «اکنون بمیرم، چونکه روی تو را دیدم که تابحال زنده هستی» (۴۶:۳۰)، و بعدها، هنگامی که پسران یوسف را برکت میدهد: «گمان نمیبردم که روی تو را ببینم، و همانا خدا، ذریت تو را نیز به من نشان داده است» (۴۸:۱۱). پیدایش مدت این جدایی را نمیگوید، اما از اعداد خود آن میتوان این مدت را حساب کرد: یوسف در آغاز داستان «هفده ساله بود» (۳۷:۲) و «سی ساله بود وقتی که به حضور فرعون، پادشاه مصر بایستاد» (۴۱:۴۶)، و یعقوب پس از هفت سال فراوانی، در سال دوم قحطی، به مصر فرود آمد (۴۵:۶): بیستودو سال.
پیدایش ۳۷:۲؛ ۴۱:۴۶؛ ۴۵:۶، ۲۶–۲۸؛ ۴۶:۳۰؛ ۴۸:۱۱
میدراشتلمودترگوممیراث یهودی
ربیها: بیستودو سال، و اندوهی که التیام نیافت
راشی (درگذشت ۱۱۰۵ م.)، به پیروی از میدراش، «روزهای بسیار» در پیدایش ۳۷:۳۴ را بیستودو سال میداند، از هنگامی که یوسف رفت تا هنگامی که یعقوب به مصر فرود آمد (برشیت ربا ۸۴:۲۰)، و به پیروی از تلمود (مگیلا ۱۷الف) آن را کیفری درست به اندازهٔ خطا میشمارد: این سالها برابر بیستودو سالی بود که یعقوب در خانهٔ لابان و در راه بازگشت، دور از پدر و مادرش گذراند و حق احترامشان را به جا نیاورد. ذیل «تسلی نپذیرفت» دلیل میدراش را میآورد: «آدمی برای زندهای که او را مرده میپندارد تسلی نمیپذیرد، زیرا دربارهٔ مرده مقدر شده است که از دل فراموش شود، اما دربارهٔ زنده چنین مقدر نشده است» (برشیت ربا ۸۴:۲۰). عبارت «پس پدرش برای وی همی گریست» را دربارهٔ اسحاق میداند، که «بر رنج یعقوب گریست، اما سوگواری نکرد، زیرا میدانست که یوسف زنده است» (برشیت ربا ۸۴:۲۱). آنجا که پیدایش میگوید «روح پدر ایشان، یعقوب، زنده گردید» (۴۵:۲۷)، ترگوم انقلوس آن را چنین برمیگرداند که روح نبوت بر یعقوب، پدرشان، قرار گرفت (اوشرات روح نِبوئا لِوات یعقوب اَبوهون)، و راشی توضیح میدهد که شخینا، که از او جدا شده بود، دوباره بر او قرار گرفت (شارتا عالاو شِخینا شهپارشا میمِنّو).
راشی بر پیدایش ۳۷:۳۴–۳۵؛ ۴۵:۲۷ · برشیت ربا ۸۴:۲۰–۲۱ · تلمود بابلی، مگیلا ۱۷الف · ترگوم انقلوس بر پیدایش ۴۵:۲۷
قرآن
قرآن: «صبر جمیل» و چشمانی که از اندوه سفید شد
چون برادران پیراهن یوسف را «آلوده به خون دروغ» میآورند، یعقوب پاسخ میدهد: «بلکه امری (زشت قبیح) را نفس مکّار در نظر شما بسیار زیبا جلوه داده، در هر صورت صبر جمیل کنم» (فَصَبْرٌ جَمِيلٌ؛ قرآن ۱۲:۱۸، ترجمهٔ الهی قمشهای). هنگامی که بنیامین در مصر نگاه داشته میشود، همین را تکرار میکند و میافزاید: «امید است خدا همه ایشان را به من باز رساند» (۱۲:۸۳، ترجمهٔ الهی قمشهای). سپس: «آن گاه یعقوب (از شدت حزن) روی از آنها بگردانید و گفت: وا اسفا بر فراق یوسف! و از گریه غم چشمانش سفید شد و سوز هجران و داغ دل بنهفت» (۱۲:۸۴، ترجمهٔ الهی قمشهای). پسرانش میگویند: «به خدا سوگند که تو آن قدر دائم یوسف یوسف کنی تا از غصه فراقش مریض شوی و یا خود را به دست هلاک سپاری»، و او پاسخ میدهد: «من با خدا غم و درد دل خود گویم و از … خدا چیزی دانم که شما نمیدانید» (۱۲:۸۵–۸۶، ترجمهٔ الهی قمشهای). آنان را به جستوجو میفرستد، زیرا «هرگز جز کافران هیچ کس از رحمت خدا نومید نیست» (۱۲:۸۷، ترجمهٔ الهی قمشهای). یوسف پیراهن خود را میفرستد: «به روی او افکنید تا دیدگانش باز بینا شود» (۱۲:۹۳، ترجمهٔ الهی قمشهای). چون کاروان به راه میافتد، یعقوب میگوید: «من بوی یوسف را میشنوم» (۱۲:۹۴، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و چون پیراهن را بر رویش میافکنند، «فَارْتَدَّ بَصِيرًا»، یعنی دوباره بینا شد (۱۲:۹۶). نک. مدخل یعقوب، «صبر جمیل».
قرآن ۱۲:۱۸، ۸۳–۸۷، ۹۳–۹۶
تفسیر
مفسران دربارهٔ قرآن ۱۲:۸۴
- فروخوردن اندوه. آیه یعقوب را کظیم میخواند. طبری (درگذشت ۹۲۳ م.) شرحهای نخستین را گرد میآورد: آکنده از اندوه (مجاهد)، اندوهگین (عطاء خراسانی)، کسی که اندوه خود را فرو خورد و جز نیکی نگفت (قتاده)، کسی که سخن نمیگوید (ابن زید). خوانش خود او این است که یعقوب از اندوه آکنده بود و آن را در خود نگه میداشت و آشکار نمیکرد (مملوء منه، ممسك عليه لا يبينه).
- نابینا، یا نزدیک به نابینایی. قرطبی (درگذشت ۱۲۷۳ م.) دو رأی میآورد: اینکه یعقوب نابینا شد و شش سال چیزی ندید (مقاتل)، و اینکه ممکن است چشم سفید شود و اندکی بینایی در آن بماند.
- اندوهی روا. قرطبی، به پیروی از نحاس، از این آیه نتیجه میگیرد که اندوه حرام نیست؛ آنچه حرام است شیون، جامه دریدن و سخن ناروا است (الحزن ليس بمحظور، وإنما المحظور الولولة وشق الثياب والكلام بما لا ينبغي). او این سخن پیامبر را نقل میکند که چشم میگرید و دل اندوهگین میشود، اما چیزی نمیگوییم که پروردگار را به خشم آورد (تدمع العين ويحزن القلب ولا نقول ما يسخط الرب).
- چه مدت. ابن کثیر (درگذشت ۱۳۷۳ م.) ذیل ۱۲:۱۰۰ رأیها را دربارهٔ سالهای میان جدایی و دیدار دوباره میآورد: هشتاد سال (حسن بصری؛ در گزارشی دیگر از او هشتادوسه)، سیوپنج (قتاده) و هجده (ابن اسحاق، که میافزاید اهل کتاب حدود چهل سال میگویند). قرطبی سیوشش سال را نیز، از سدی، سعید بن جبیر و عکرمه، میافزاید.
طبری، جامع البیان (ذیل ۱۲:۸۴) · قرطبی، الجامع لاحکام القرآن (ذیل ۱۲:۸۴، ۱۲:۱۰۰) · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم (ذیل ۱۲:۱۰۰)
حدیث شیعهقرآن
پنج گریهکننده: الخصال و الامالی
شیخ صدوق (درگذشت ۹۹۱ م.) از جعفر صادق روایت میکند که «گریهکنندگان پنج تناند» (البكّاؤون خمسة): آدم، یعقوب، یوسف، فاطمه و علی بن حسین (الخصال ۱:۲۷۳؛ الامالی، ص ۱۴۰–۱۴۱). یعقوب چندان بر یوسف گریست که بیناییاش رفت (حتى ذهب بصره)، و گزارش سخن پسرانش را به او از قرآن ۱۲:۸۵ نقل میکند. دربارهٔ امام میگوید که بیست یا چهل سال بر حسین گریست (عشرين سنة أو أربعين سنة)، و هیچ خوراکی پیش او ننهادند مگر آنکه گریست. یکی از آزادشدگانش (مولى) به او گفت: فدایت شوم، بیم دارم که از هلاکشدگان باشی (جعلت فداك … إني أخاف عليك أن تكون من الهالكين). او با پاسخ یعقوب جواب داد: «من با خدا غم و درد دل خود گویم و از … خدا چیزی دانم که شما نمیدانید» (قرآن ۱۲:۸۶، ترجمهٔ الهی قمشهای؛ إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ)، و گفت هرگاه کشته شدن فرزندان فاطمه را به یاد میآورد، گریه گلویش را میفشرد. دربارهٔ دیگر گریهکنندگان، نک. «همانندیهای دیگر».
شیخ صدوق، الخصال ۱:۲۷۳ (البکاؤون خمسة) · شیخ صدوق، الامالی، ص ۱۴۰–۱۴۱ · قرآن ۱۲:۸۵–۸۶ · ویکیشیعه (عربی)، «البکاؤون»
حدیث شیعه
کامل الزیارات: یعقوب تنها یک پسر را از دست داده بود
ابن قولویه (درگذشت ۹۷۸ م.) در کامل الزیارات بابی (باب ۳۵) را به گریستن امام اختصاص میدهد، با دو گزارش. نخستین، از صادق، همان گزارش الخصال است: بیست یا چهل سال، بیم آن خدمتکار، پاسخ از قرآن ۱۲:۸۶ و، در ترجمهٔ انگلیسیای که وبگاه الاسلام (al-islam.org) منتشر کرده است، این سخن که هرگاه کشته شدن فرزندان فاطمه را به یاد میآورد، اشک راه گلویش را میبست. در گزارش دوم، خدمتکاری امام را در خلوتگاهش در سجده و گریه مییابد و میپرسد: سرورم، آیا هنگام آن نرسیده است که اندوهت پایان یابد؟ امام پاسخ میدهد: وای بر تو، مادرت به سوگت بنشیند! به خدا سوگند، یعقوب … از امری کمدردتر از آنچه من دیدهام به پروردگارش شکایت برد و گفت: ای دریغ بر یوسف! او تنها یک پسر را از دست داده بود، اما من دیدم که پدرم و تنی چند از خاندانم پیش رویم سر بریده شدند. همین گزارش میگوید که امام با فرزندان عقیل مهربانی ویژهای داشت، زیرا آنچه را همراه حسین بر آنان گذشته بود به یاد میآورد. در این ترجمه، گزارش دوم سندی ندارد و شمار کشتگان را نمیگوید.
ابن قولویه، کامل الزیارات، باب ۳۵، ش ۱–۲ (ترجمهٔ انگلیسی، al-islam.org) · قرآن ۱۲:۸۴، ۸۶
میراث اهل سنت
روایتهای اهل سنت: ابونعیم و ابن کثیر
ابونعیم اصفهانی (درگذشت ۱۰۳۸ م.) در حلیة الاولیاء این پاسخ را با سندی از طریق ابوحمزهٔ ثمالی از جعفر صادق میآورد: چون از علی بن حسین پرسیدند چرا چنین بسیار میگرید، گفت: مرا سرزنش نکنید (لا تلوموني)، زیرا یعقوب یکی از فرزندانش را گم کرد (فقد سبطا من ولده) و چندان گریست که چشمانش سفید شد، و نمیدانست که او مرده است، و من خود چهارده مرد از خاندانم را در یک نبرد دیدم (وقد نظرت إلى أربعة عشر رجلا من أهل بيتي في غزاة واحدة): آیا میپندارید که اندوه آنان از دلم بیرون میرود؟ یادداشت مصحح این چهارده تن را پسران و خویشان حسین میداند که با او کشته شدند. ناقدان اهل سنت ابوحمزه را ضعیف میشمارند (ابن حجر، تقریب التهذیب: ضعیف). ابن کثیر، مورخ سنی، در شرح حال علی بن حسین در البدایة و النهایة، بیسند مینویسد که «نقل کردهاند» (وذكروا) که او بسیار میگریست و سببش را از او پرسیدند. پاسخ داد که یعقوب چندان بر یوسف گریست که چشمانش سفید شد، و نمیدانست که او مرده است (ولم يعلم أنه مات)، و من دیدم که ده و اندی تن از خاندانم در یک بامداد سر بریده شدند (وإني رأيت بضعة عشر من أهل بيتي يذبحون في غداة واحدة): آیا گمان میکنید اندوه آنان هرگز از دلم بیرون رود؟ (فترون حزنهم يذهب من قلبي أبدا).
ابونعیم، حلیة الاولیاء ۳:۱۳۸ · ابن حجر، تقریب التهذیب (ثابت بن ابیصفیه) · ابن کثیر، البدایة و النهایة ۹:۱۰۷ (علی بن حسین)
میراث شیعهتاریخ
روایت کاملتر: هفده تن از خاندان
روایتی که امروز از همه بیشتر تکرار میشود کشتگان را نام میبرد و میشمارد. ویلیام چیتیک آن را در مقدمهٔ ترجمهاش از صحیفه آورده و گزارشی منقول خوانده است: میگویند بیست سال، هرگاه خوراکی پیش او مینهادند، میگریست. خدمتکاری پرسید آیا اندوهش نباید پایان گیرد، و او پاسخ داد: وای بر تو! یعقوبِ پیامبر دوازده پسر داشت و خدا یکی از آنان را ناپدید کرد. چشمانش از گریهٔ پیوسته سفید شد و سرش از اندوه سپید گشت… اما من دیدم که پدرم، برادرم، عمویم و هفده تن از خاندانم گرداگردم سر بریده شدند. اندوه من چگونه پایان یابد؟ چیتیک در یادداشتی به الخصال شیخ صدوق، به نقل اعیان الشیعة محسن امین (۴:۱۹۵)، استناد میکند و میافزاید که همین سخن از مناقب ابن شهرآشوب (قرن دوازدهم میلادی) در بحار الانوار مجلسی (۴۶:۱۰۸) نقل شده است. این همان گزارش پنج گریهکننده (الخصال ۱:۲۷۳) نیست، و بخشی از الخصال که او در نظر دارد در اینجا دیده نشد. همین سخنان در ادبیات عبادی شیعه بسیار تکرار شده است، گاه به روایت از صادق و گاه از باقر. نویسندگان شیعه برای روایتی همانند به اللهوف ابن طاووس (قرن سیزدهم میلادی) نیز استناد میکنند. در این روایت خدمتکاری در پی امام به بیابان میرود، و امام از پدرش، برادرش و هفده تن از خاندانش نام میبرد.
و. ک. چیتیک، The Psalms of Islam (۱۹۸۸)، مقدمهٔ مترجم · محسن امین، اعیان الشیعة ۴:۱۹۵ · ابن شهرآشوب، مناقب آل ابیطالب (در مجلسی، بحار الانوار ۴۶:۱۰۸) · ابن طاووس، اللهوف · ادبیات عبادی شیعه
چه کسی این پیوند را برقرار میکند
حدیث شیعهقرآن
خود امام، در گزارشهای شیعه
در منابع شیعه این مقایسه از آنِ خود امام است، و کهنترین گزارشها، در کامل الزیارات و در الخصال و الامالی شیخ صدوق، هر دو از اواخر قرن دهم میلادی، آن را به دو گونه برقرار میکنند. در گزارش پنج گریهکننده، گفتوگو از قرآن ۱۲:۸۵–۸۶ پیروی میکند: خدمتکار بیم دارد که امام از «هلاکشدگان» (مِنَ الْهَالِكِينَ) باشد، یعنی همان سخن پسران یعقوب، و امام با سخن خود یعقوب پاسخ میدهد. در گزارش دوم کامل الزیارات، امام آشکارا دو داغ را میسنجد: یعقوب یک پسر از دست داد، و او پدر و خویشانش را. پس نشان کارت، «از خود منابع»، به جای خود است. داوریای از عالمان شیعه دربارهٔ درجهٔ اعتبار این گزارشها یافت نشد. ابن قولویه در مقدمهٔ کتاب میگوید که گزارشهایش را تنها از افراد مورد اعتماد هممذهبانش گرفته است؛ عالمان رجال شیعه در اینکه این ضمانت تا کجا را در بر میگیرد اختلاف دارند (نک. «یحیی و حسین»، «امامان: دو قاتل و یک آسمان»). نویسندگان شیعه از آن پس گریهٔ دراز یعقوب را سابقهای برای سوگواری بر حسین شمردهاند (نک. مدخل یعقوب، «برکت ربودهشده و پیامبران»).
ابن قولویه، کامل الزیارات، مقدمه؛ باب ۳۵ · شیخ صدوق، الخصال ۱:۲۷۳ · شیخ صدوق، الامالی، ص ۱۴۰–۱۴۱ · قرآن ۱۲:۸۵–۸۶
حدیث شیعهمیراث اهل سنتمیراث شیعه
چند کشته، و چند سال
شمار کشتگان در پاسخ امام از روایتی به روایت دیگر فرق میکند:
- گزارش پنج گریهکننده در الخصال و الامالی، و گزارش نخست کامل الزیارات، عددی نمیآورند: امام از فرزندان فاطمه سخن میگوید؛
- گزارش دوم کامل الزیارات، در ترجمهٔ انگلیسی، از پدرش و تنی چند از خاندانش سخن میگوید؛
- ابن کثیر ده و اندی تن (بضعة عشر) آورده است، کشته در یک بامداد؛
- روایتی که چیتیک میآورد، و آن را از الخصال و، از طریق بحار الانوار، از مناقب ابن شهرآشوب نقل میکند، از پدرش، برادرش، عمویش و هفده تن از خاندانش نام میبرد، که بیست تن میشوند؛
- حلیة الاولیاء ابونعیم (۳:۱۳۸)، اثری سنی از قرن یازدهم میلادی، چهارده مرد از خاندانش را در یک نبرد آورده است (مدخل امام در این سایت این عدد را یاد کرده است).
این شمارها با برآورد مورخان از مردان بنیهاشم که در کربلا کشته شدند، حدود هجده تا بیست تن، سازگار است (نک. مدخل حسین، «کشته شدن حسین»). شمار سالها نیز یکسان نیست: بیست یا چهل نزد شیخ صدوق و ابن قولویه، و بیست در روایت چیتیک. امام در ۹۵ ه.ق، سیوچهار سال پس از کربلا، در مدینه درگذشت (نک. مدخل او، «درگذشت»)، پس عدد بزرگتر از سالهای باقیماندهٔ عمر او بیشتر است. هیچیک از این گزارشها به صراحت نمیگوید که او تا هنگام مرگ گریست.
شیخ صدوق، الخصال ۱:۲۷۳؛ الامالی، ص ۱۴۰–۱۴۱ · ابن قولویه، کامل الزیارات، باب ۳۵ · ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج ۹ · و. ک. چیتیک، The Psalms of Islam (۱۹۸۸)، مقدمهٔ مترجم · شیخ مفید، الارشاد
میراث اهل سنت
در نوشتههای اهل سنت
عالمان اهل سنت زینالعابدین را از پارساترین مردان مدینه میدانند و گرامی میدارند (نک. مدخل او، «جایگاه او نزد اهل سنت»). پاسخ امام دربارهٔ یعقوب در حلیة الاولیاء ابونعیم (قرن یازدهم میلادی) با سندی از طریق ابوحمزهٔ ثمالی از جعفر صادق آمده است، و در البدایة و النهایة ابن کثیر (قرن چهاردهم میلادی) در قالب حکایتی بیسند که با «نقل کردهاند» آغاز میشود. ناقدان اهل سنت ابوحمزه را ضعیف میشمارند (ابن حجر، تقریب التهذیب: ضعیف)، و داوریای از عالمان اهل سنت دربارهٔ خودِ این گزارش یافت نشد. به اصطلاح اهل سنت، این گزارشی است در کتابی دربارهٔ زندگی پارسایان و در کتابی تاریخی، نه حدیثی که درجهٔ اعتبارش تعیین شده باشد.
ابن کثیر، البدایة و النهایة ۹:۱۰۷ (علی بن حسین) · ابونعیم، حلیة الاولیاء ۳:۱۳۸ · ابن حجر، تقریب التهذیب (ثابت بن ابیصفیه) · ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج ۴
تفاوتها
کتاب مقدس عبریقرآنحدیث شیعهمیراث اهل سنت
پسری زنده، پدری مرده
پسر یعقوب زنده بود و به او بازگردانده شد: «اکنون بمیرم، چونکه روی تو را دیدم که تابحال زنده هستی» (پیدایش ۴۶:۳۰)؛ در قرآن بینایی یعقوب بازمیگردد و خانواده در برابر یوسف به سجده میافتند (قرآن ۱۲:۹۶–۱۰۰). پدر و خویشان امام مرده بودند، و او مرگشان را به چشم دیده بود. هر روایتی که در آن امام دو داغ را میسنجد بر همین تفاوت تکیه دارد: یعقوب تنها یک پسر را از دست داده بود (کامل الزیارات)، یعقوب نمیدانست که پسرش مرده است (ابونعیم، ابن کثیر)، پسر یعقوب یکی از دوازده پسر بود (روایت چیتیک). اندوه یعقوب به دیدار دوباره میانجامد؛ اندوه امام، در این گزارشها، چنین پایانی ندارد.
پیدایش ۴۶:۳۰ · قرآن ۱۲:۹۶–۱۰۰ · ابن قولویه، کامل الزیارات، باب ۳۵ · ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج ۹ · و. ک. چیتیک، The Psalms of Islam (۱۹۸۸)، مقدمهٔ مترجم
کتاب مقدس عبریقرآنحدیث شیعه
متن مقدس و گزارش
اندوه یعقوب را متن مقدس روایت میکند، هم پیدایش و هم قرآن، و یهودیان، مسیحیان و مسلمانان آن را میخوانند. اندوه امام را گزارشها و زندگینامهها روایت میکنند، که در شمار سالها و کشتگان با هم اختلاف دارند. در گزارشهای شیعه، متن مقدس زبان امام میشود: او به خدمتکارش با آیهٔ یعقوب پاسخ میدهد (قرآن ۱۲:۸۶)، و خدمتکارش سخن پسران یعقوب را بر زبان میآورد (۱۲:۸۵).
پیدایش ۳۷:۳۴–۳۵ · قرآن ۱۲:۸۴–۸۶ · شیخ صدوق، الخصال ۱:۲۷۳
قرآنکتاب مقدس عبریتفسیرترگوممیراث یهودیحدیث شیعه
آنچه اندوه از یعقوب گرفت
در قرآن اندوه چشمان یعقوب را سفید میکند، و مفسران بحث میکنند که آیا او نابینا شد یا نزدیک به نابینایی؛ پیراهن بیناییاش را بازمیگرداند (قرآن ۱۲:۸۴، ۹۶). در پیدایش چشمانش تنها «از پیری» تار میشود (۴۸:۱۰). به گفتهٔ ربیها، آنچه او از دست داد روح نبوت بود: ترگوم انقلوس زنده شدن روح او را با شنیدن خبر به قرار گرفتن آن روح بر او تعبیر میکند، و راشی به بازگشت شخینایی که از او جدا شده بود (ذیل ۴۵:۲۷). گزارشهای امام از اشک او بر سر هر سفره و در نماز سخن میگویند، نه از کاستی بینایی.
قرآن ۱۲:۸۴، ۹۶ · پیدایش ۴۸:۱۰؛ ۴۵:۲۷ · قرطبی، الجامع لاحکام القرآن (ذیل ۱۲:۸۴) · ترگوم انقلوس بر پیدایش ۴۵:۲۷ · راشی بر پیدایش ۴۵:۲۷ · ابن قولویه، کامل الزیارات، باب ۳۵
قرآنحدیث اهل سنتتفسیرحدیث شیعهمیراث شیعه
شکیبایی و اندوه ماندگار: اهل سنت و شیعه
قرآن «صبر جمیل» یعقوب را در کنار چشمانی مینهد که از اندوه فروخورده سفید شدهاند (قرآن ۱۲:۱۸، ۸۴)، و دو سنت از آن درسهای متفاوتی برای سوگواری میگیرند.
- حدیث و تفسیر اهل سنت اشک را روا میدانند. هنگامی که ابراهیم، پسر خردسال پیامبر، جان میداد، محمد گفت که چشم اشک میریزد و دل اندوهگین است، و جز آنچه پروردگارمان را خشنود کند نمیگوییم، و ای ابراهیم، ما از جدایی تو اندوهگینیم (بخاری ۱۳۰۳؛ نیز مسلم ۲۳۱۵). قرطبی از آیهٔ یعقوب نتیجه میگیرد که اندوه رواست و شیون نه (نک. «مفسران دربارهٔ قرآن ۱۲:۸۴»). سوگواری رسمی (احداد، یعنی پرهیز از آرایش) محدود است: زنی که به خدا و روز واپسین ایمان دارد نباید بیش از سه روز برای مردهای سوگواری کند، مگر برای شوهرش (بخاری ۱۲۸۰). سعید بن جبیر، به نقل طبری، میگوید که جز این امت به هیچ امتی گفتن کلمهٔ بازگشت به خدا هنگام مصیبت داده نشد (الاسترجاع، یعنی «إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ»: ما از آنِ خداییم و به سوی او بازمیگردیم)، و «وا اسفا بر فراق یوسف» یعقوب را سخنی میشمارد که پیامبری پیشین به جای آن گفت.
- سنت شیعه گریه بر حسین را عبادتی ماندگار میداند که امامان برای آن پاداش وعده دادهاند، و کامل الزیارات بابی را به این پاداش (باب ۳۲) و بابی دیگر را به گریهٔ خود امام (باب ۳۵) اختصاص میدهد (نک. مدخل حسین، «دیدگاه شیعه: جانفشانیای که دین را نگه داشت»).
هر دو خوانش بر همان آیههای سورهٔ یوسف تکیه دارند.
قرآن ۱۲:۱۸، ۸۴ · صحیح بخاری ۱۲۸۰، ۱۳۰۳ · صحیح مسلم ۲۳۱۵ · قرطبی، الجامع لاحکام القرآن (ذیل ۱۲:۸۴) · طبری، جامع البیان (ذیل ۱۲:۸۴)، ش ۱۹۶۵۸–۱۹۶۵۹ · ابن قولویه، کامل الزیارات، بابهای ۳۲، ۳۵
همانندیهای دیگر
حدیث شیعه
دیگر گریهکنندگان: آدم، یوسف و فاطمه
گزارش پنج گریهکننده امام را در کنار سه تن دیگر مینهد. آدم چون از بهشت بیرون رانده شد گریست؛ یوسف بر پدرش گریست، چنانکه یعقوب بر پسرش؛ فاطمه چندان بر پیامبر گریست که مردم مدینه شکایت کردند، و برای گریستن به سر گور شهیدان میرفت (نک. «مریم و فاطمه»، «مادران اندوه»). در این فهرست، اندوه امام، که اندوه پسری بر پدر است، به اندوه یوسف نزدیکتر است تا به اندوه یعقوب، اما گزارشها سخن یعقوب را بر زبان او مینهند: قرآن اندوه یعقوب را روایت میکند، نه اندوه یوسف را.
شیخ صدوق، الخصال ۱:۲۷۳ · شیخ صدوق، الامالی، ص ۱۴۰–۱۴۱ · ویکیشیعه (عربی)، «البکاؤون»
تلمودمیراث یهودیتفسیر
خطایی در پس سالها
هر دو سنت داستانی دارند که جدایی دراز یعقوب از یوسف را با خطایی از خود او توضیح میدهد. تلمود، و به پیروی از آن راشی، بیستودو سال جدایی را کیفری درست به اندازهٔ بیستودو سالی میداند که یعقوب دور از پدر و مادرش گذراند و حق احترامشان را به جا نیاورد (مگیلا ۱۷الف؛ راشی بر پیدایش ۳۷:۳۴). قرطبی، با تعبیر «گفتهاند» (وقيل)، حکایت میکند که یعقوب نماز میگزارد و یوسف پیش رویش خفته بود، و هر بار که صدای خُرخُر او را میشنید، رو برمیگرداند و به پسر مینگریست. خدا به فرشتگان گفت که برگزیدهٔ او، پسر خلیلش، را بنگرند که در راز و نیاز با او ایستاده است و به دیگری رو میکند، و سوگند خورد که آن دو چشمی را که با آنها رو برگرداند بگیرد و او را هشتاد سال از کسی که به او رو کرد جدا کند (لأنزعن الحدقتين اللتين التفت بهما ولأفرقن بينه وبين من التفت إليه ثمانين سنة). نخستین، آموزهای از تلمود بابلی است (که تا حدود قرن ششم میلادی گردآوری شد)؛ دومی، گزارشی بینام («گفتهاند») در تفسیری از قرن سیزدهم میلادی. هیچ گزارشی اندوه امام را به خطایی از او بازنمیگرداند.
تلمود بابلی، مگیلا ۱۷الف · راشی بر پیدایش ۳۷:۳۴ · قرطبی، الجامع لاحکام القرآن (ذیل ۱۲:۸۴)
تفسیرمیراث اهل سنتکتاب مقدس عبری
نوح، نوحهگر
سنتی اسلامی سوگ را در نام پیامبری دیگر مییابد. سیوطی (درگذشت ۱۵۰۵ م.) ذیل قرآن ۷:۵۹ این سخن یزید رقاشی را گرد آورده است که نوح را تنها از آن رو نوح نامیدند که بس دراز بر خود نوحه کرد (إنما سمي نوح نوحا لطول ما ناح على نفسه)؛ ابن ابیحاتم، ابوالشیخ، ابونعیم و ابن عساکر این سخن را روایت کردهاند. سیوطی سخنی همانند از عکرمه را نیز، به روایت ابن منذر، میآورد. اینها سخنان مسلمانان نخستیناند، نه سخن پیامبر، و نوح در شمار پنج گریهکننده نیست. پیدایش نام او را به گونهای دیگر توضیح میدهد: «این ما را تسلی خواهد داد از اعمال ما و از محنت دستهای ما» (پیدایش ۵:۲۹).
سیوطی، الدر المنثور (ذیل ۷:۵۹) · پیدایش ۵:۲۹
میراث شیعه
نخستین سوگوار
سنت شیعه زینالعابدین را نخستین سوگوار کربلا میداند، و منابع متأخر خطبهای در مسجد دمشق به او نسبت میدهند که مردم با شنیدن آن گریستند. دربارهٔ اینها، و دربارهٔ مجالس سوگواری (مجالس) محرم که در قرنهای بعد گرد این داستان پدید آمد، نک. مدخل او («اندوه»، «خطبه در دمشق») و مدخل حسین («سوگواری: مجلس، تعزیه و تربت»).
ابن قولویه، کامل الزیارات · خوارزمی، مقتل الحسین، ج ۲
مقایسهٔ سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
میدراشقرآنتفسیرمیراث اهل سنتحدیث شیعه
یادداشت نویسنده: زنده، و از همین رو
هر دو سنت اندوه بیپایان یعقوب را با یک واقعیت توضیح میدهند، اینکه یوسف زنده بود، و از آن دو نتیجهٔ مخالف میگیرند. به گفتهٔ میدراش، او تسلی نمیپذیرفت زیرا یوسف زنده بود: مردگان از دل فراموش میشوند، زندگان نه (برشیت ربا ۸۴:۲۰). قرطبی نیز یکی از دلایل اندوه یعقوب را این میداند که او میدانست یوسف زنده است و بر دین او بیمناک بود، و قرآن از زبان یعقوب میگوید: «از … خدا چیزی دانم که شما نمیدانید» (قرآن ۱۲:۸۶، ترجمهٔ الهی قمشهای). برای امام، اندوه یعقوب، بر پسری که زنده بود، اندوه کمتر بود؛ اندوه خود او، بر مردگان، به گفتهٔ خودش هرگز از دلش بیرون نمیرود (روایت ابن کثیر). میدراش بر آن است که اندوه بر مرده رنگ میبازد؛ پاسخ امام بر آن است که اندوه او رنگ نمیبازد.
برشیت ربا ۸۴:۲۰ · راشی بر پیدایش ۳۷:۳۵ · قرآن ۱۲:۸۶ · قرطبی، الجامع لاحکام القرآن (ذیل ۱۲:۸۴) · ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج ۹