هفتاد و دو شمار جمعی است که گرد پیشوایی فراهم آمدهاند: در تلمود، نامزدهایی، از هر سبط شش تن، که موسی هفتاد پیر خود را از میانشان برگزید؛ در نامهٔ آریستیاس، پیرانی که کاهن اعظم فرستاد تا شریعت را برای بطلمیوس پادشاه ترجمه کنند؛ در بسیاری از نسخههای انجیل لوقا، شاگردانی که عیسی پیش از خود فرستاد؛ و، به رایجترین شمارش، مردانی که با حسین در کربلا کشته شدند. در هر یک عدد ثابت نمیماند: سفر اعداد هفتاد پیر و دو تن دیگر در لشکرگاه را برمیشمارد، آن ترجمه «هفتادتنان» نام گرفته است، نسخههای لوقا میان هفتاد و هفتاد و دو تقسیم شدهاند، و منابع کربلا هفتاد و دو را در کنار عددهای دیگر میآورند. در سنتهای یهودی و مسیحی، خود منابع این جمعها را به پیران موسی پیوند میدهند: نویسندگان مسیحی مأموریت لوقا را با آنان میخوانند، و پژوهشگری جدید هفتاد و دو تنِ آریستیاس را برگرفته از همان باب سفر اعداد میداند. هیچ منبعی یافت نشد که کربلا را کنار آنان بنهد؛ مقایسهٔ سه سنت از خود این سایت است.
در کنار هم
کتاب مقدس عبری
هفتاد پیر، و دو تن در لشکرگاه
موسی، که از شکوههای قوم به ستوه آمده است، به خدا میگوید: «من به تنهایی نمیتوانم تحمل تمامی این قوم را بنمایم، زیرا بر من زیاد سنگین است» (اعداد ۱۱:۱۴). خدا پاسخ میدهد: «هفتاد نفر از مشایخ بنیاسرائیل که ایشان را میدانی که مشایخ قوم و سروران آنها میباشند نزد من جمع کن، و ایشان را به خیمهٔ اجتماع بیاور تا در آنجا با تو بایستند»، و «از روحی که بر توست گرفته، بر ایشان خواهم نهاد تا با تو متحمل بار این قوم باشند و تو به تنهایی متحمل آن نباشی» (۱۱:۱۶–۱۷). روح بر آن هفتاد تن قرار میگیرد و «نبوت کردند، لیکن مزید نکردند» (۱۱:۲۵). سپس باب دو تن دیگر را میافزاید: «اما دو نفر در لشکرگاه باقی ماندند که نام یکی الداد بود و نام دیگری میداد، و روح بر ایشان نازل شد و نامهای ایشان در ثبت بود، لیکن نزد خیمه نیامده، در لشکرگاه نبوت کردند» (۱۱:۲۶). یوشع میگوید: «ای آقایم موسی، ایشان را منع نما!»، و موسی پاسخ میدهد: «آیا تو برای من حسد میبری؟ کاشکه تمامی قوم خداوند نبی میبودند و خداوند روح خود را بر ایشان افاضه مینمود!» (۱۱:۲۸–۲۹). متن نمیگوید که آن دو جزو هفتاد تن شمرده میشدند یا افزون بر آنان؛ شمار هفتاد و دو نامزد از تلمود است (نک. «چه کسی این پیوند را برقرار میکند»). هفتاد پیر یک بار پیشتر نیز، در سینا، آمدهاند: آنجا «موسی با هارون و ناداب و ابیهو و هفتاد نفر از مشایخ اسرائیل بالا رفت»، «خدای اسرائیل را دیدند» و «خوردند و آشامیدند» (خروج ۲۴:۹–۱۱).
اعداد ۱۱:۱۰–۳۰ · خروج ۲۴:۱، ۹–۱۱
نوشتههای منسوب (سودپیگرافا)میراث یهودی
هفتاد و دو پیر برای ترجمهٔ پادشاه
نامهٔ آریستیاس، اثری یهودی به زبان یونانی (دربارهٔ تاریخ نگارش آن نک. «تفاوتها»)، میگوید که بطلمیوس دوم، پادشاه مصر، از العازار کاهن اعظم مردانی خواست تا شریعت را برای کتابخانهٔ او ترجمه کنند. العازار از هر سبط شش پیر برگزید (نک. کارت «دوازده»، «هفتاد و دو پیر، از هر سبط شش تن»)، و نامه نام آنان را سبط به سبط میآورد: «همه هفتاد و دو تن بودند» (بندهای ۴۶–۵۰). آنان کار را در هفتاد و دو روز به پایان بردند (بند ۳۰۷). یوسفوس داستان را از روی نامه بازمیگوید و از آوردن فهرست سر باز میزند: «به نظرم لازم نیست نامهای آن هفتاد [و دو] پیر را که العازار فرستاد بیاورم» (آثار باستانی یهود ۱۲.۵۷، ترجمهٔ ویستون)، و «[و دو]» میان دو قلاب افزودهٔ مترجم است. نامی که ماند عدد گرد بود: دانشنامهٔ یهود یادآور میشود که «هفتاد» تعبیر معمول به جای «هفتاد و دو» شد، و واژهٔ لاتینی سپتواگینتا (Septuaginta)، یعنی «هفتاد»، به این ترجمه نام و نشانهاش، LXX، را داد.
نامهٔ آریستیاس ۳۲، ۳۹، ۴۶–۵۰، ۳۰۷ · یوسفوس، آثار باستانی یهود ۱۲.۱۱–۱۱۸ (۱۲.۵۷، ترجمهٔ ویستون) · دانشنامهٔ یهود (Jewish Encyclopedia، ۱۹۰۶)، «Aristeas, Letter of»
تلمودآبای کلیسا
مترجمان در تلمود و نزد آبای کلیسا
روایتهای بعدی مترجمان را از هم جدا میکنند و همداستانی آنان را نشانهای میشمارند. در برایتای تلمود، بطلمیوس پادشاه «هفتاد و دو پیر را گرد آورد و آنان را در هفتاد و دو اتاق نشاند» و به هر یک گفت: «تورات موسی، استادتان، را برایم ترجمه کنید»، و «خدا در دل هر یک اندیشه نهاد و همه یکرأی شدند»، تا آنجا که همه همان تغییرهای سنجیده را آوردند، از پیدایش ۱:۱ به بعد (مگیلا ۹الف–ب، بر پایهٔ ترجمهٔ انگلیسی س. برین). ایرنائوس (ح. ۱۸۰ م.) میگوید یهودیان «هفتاد تن از پیران خود را، که در کتاب مقدس و در هر دو زبان چیرهدست بودند» فرستادند؛ بطلمیوس آنان را «از یکدیگر جدا کرد»، و همه «از آغاز تا پایان» همان واژهها را آوردند (بر ضد بدعتها ۳.۲۱.۲). آگوستین (درگذشت ۴۳۰ م.) هم عدد آریستیاس را نگه میدارد و هم رسمِ «هفتاد» خواندن آن را: «هفتاد و دو تن به او داده شدند، از هر یک از دوازده سبط شش مرد، که در هر دو زبان بسیار دانا بودند… و ترجمهٔ آنان اکنون به حکم عادت ‹هفتادتنان› خوانده میشود»، و آنان همداستان شدند «زیرا بهراستی یک روح در همهٔ آنان بود» (شهر خدا ۱۸.۴۲). دانشنامهٔ یهود یادآور میشود که برخی نویسندگان مسیحی مترجمان را در «هفتاد حجره» جای میدهند و برخی دیگر در «سی و شش حجره، دوتا دوتا».
تلمود بابلی، مگیلا ۹الف–ب (ترجمهٔ انگلیسی س. برین، Center for Online Judaic Studies) · ایرنائوس، بر ضد بدعتها ۳.۲۱.۲ (ANF 1) · آگوستین، شهر خدا ۱۸.۴۲ (ترجمهٔ دادز) · دانشنامهٔ یهود (Jewish Encyclopedia، ۱۹۰۶)، «Aristeas, Letter of»
عهد جدید
هفتاد تن که پیش روی او فرستاده شدند
تنها لوقا از این مأموریت سخن میگوید. عیسی پس از فرستادن دوازده تن (لوقا ۹:۱–۲) و فرستادن «رسولان پیش از خود» به دهی از سامریان (۹:۵۲)، به روایت لوقا «هفتاد نفر دیگر را نیز تعیین فرموده، ایشان را جفت جفت پیش روی خود به هر شهری و موضعی که خود عزیمت آن داشت، فرستاد» (۱۰:۱). «حصاد بسیار است و عمله کم… اینک من شما را چون برهها در میان گرگان میفرستم» (۱۰:۲–۳). عیسی به آنان میگوید: «مریضان آنجا را شفا دهید و بدیشان گویید ملکوت خدا به شما نزدیک شده است» (۱۰:۹)، و آنان به زبان او سخن میگویند: «آنکه شما را شنود، مرا شنیده» (۱۰:۱۶). «پس آن هفتاد نفر با خرمی برگشته گفتند: ‹ای خداوند، دیوها هم به اسم تو اطاعت ما میکنند›» (۱۰:۱۷). عیسی پاسخ میدهد: «من شیطان را دیدم که چون برق از آسمان میافتد»، و به آنان میگوید: «شاد باشید که نامهای شما در آسمان مرقوم است» (۱۰:۱۸، ۲۰). «هفتاد»ِ ترجمهٔ کینگ جیمز در هر دو آیه، و نیز «هفتاد نفر»ِ ترجمهٔ قدیم فارسی، از یک خانواده از نسخهها پیروی میکنند؛ بسیاری از نسخههای دیگر هفتاد و دو دارند (نک. بند بعد).
لوقا ۹:۱–۲، ۵۱–۵۶؛ ۱۰:۱–۲۴
عهد جدیدتاریخ
هفتاد یا هفتاد و دو: نسخههای لوقا
عدد لوقا ۱۰:۱ و ۱۰:۱۷ از شناختهترین قرائتهای اختلافی انجیلهاست. آلفرد پلامر (۱۸۹۶) «هفتاد» را در کدکس سینایی، کدکس اسکندرانی و نسخههای دیگر، همراه با ایرنائوس، ترتولیان و اوسبیوس، و «هفتاد و دو» را در کدکس واتیکانی، کدکس بزا و نسخههای دیگر، همراه با ولگاتای لاتینی و «بازشناسیها»ی کلمنتی، برمیشمارد و شواهد را «کمابیش همسنگ» میداند. کمیتهٔ ویراست یونانی عهد جدیدِ انجمنهای متحد کتاب مقدس شواهد را تقریباً برابر یافت، چنانکه شرح متنی متزگر گزارش میکند (به خلاصهٔ پروژهٔ وارتبورگ)، و هفتاد و دو را چاپ کرد و «دو» را، به نشانهٔ تردید، میان دو قلاب گذاشت. زکری کول (۲۰۱۷) نشان میدهد که بیشتر ویراستهای انتقادی پاپیروس P45 را، که یکی از دو کهنترین گواه است، در ۱۰:۱۷ نادرست نقل میکنند، و با شواهد کاتبان استدلال میکند که هفتاد و دو قرائت کهنتر است. ترجمهها از هر دو پیروی میکنند: کینگ جیمز، و نیز ترجمهٔ قدیم فارسی، هفتاد دارد، و بسیاری از ترجمههای تازه هفتاد و دو.
آ. پلامر، A Critical and Exegetical Commentary on the Gospel According to S. Luke (ICC، ۱۸۹۶)، ذیل ۱۰:۱ · ب. م. متزگر، A Textual Commentary on the Greek New Testament، ذیل لوقا ۱۰:۱، به خلاصهٔ Wartburg Project (۲۰۲۴) · ز. ج. کول، «P45 and the Problem of the ‘Seventy(-two)’» (New Testament Studies 63، ۲۰۱۷)
میراث اهل سنتمیراث شیعه
هفتاد و دو تن که با حسین کشته شدند
این عدد به گزارش کوفیِ ابومخنف بازمیگردد، که طبری آن را نقل کرده و مورخان سنی و شیعه تکرارش کردهاند. بامداد عاشورا حسین سی و دو سوار و چهل پیاده، یعنی هفتاد و دو مرد، را آراست؛ این گزارشی است که ابومخنف از ضحاک بن عبدالله مشرقی دارد (نک. مدخل حسین، «بامداد»). ابن کثیر (درگذشت ۱۳۷۳ م.)، به پیروی از این گزارشها، همین شمار را میآورد، وهم اثنان وثلاثون فارسًا وأربعون راجلًا، و نیز شمار کشتگان را: هفتاد و دو تن از یاران حسین کشته شدند (وقتل من أصحاب الحسين اثنان وسبعون نفسًا) و هشتاد و هشت تن از مردان عمر بن سعد (ثمانية وثمانون نفسًا). سرهایی که نزد ابن زیاد بردند، به شمارش ابن کثیر، هفتاد و دو بود (مجموعها اثنان وسبعون رأسًا). از نویسندگان شیعه، شیخ مفید (درگذشت ۱۰۲۲ م.) نیز در الارشاد از هفتاد و دو سر یاد میکند، و ویکیشیعه شش منبع، از قرن نهم تا سیزدهم م.، را برمیشمارد که همین شمار سرها را آوردهاند: بلاذری، دینوری، طبری، شیخ مفید، خوارزمی و ابن نما؛ این منابع سر خود حسین را در این شمار نمیآورند. ابن کثیر چند شمار از مردان خاندان پیامبر در میان کشتگان میآورد: شانزده تن، همه از خاندان حسین، در سخنی از حسن بصری؛ هفده تن، همه از فرزندان فاطمه، در سخنی از محمد حنفیه؛ و در سخنی دیگر بیست و سه تن از پسران، برادران و خاندان حسین. ویکیشیعه هاشمیان را جزو همان هفتاد و دو تن میشمارد. دربارهٔ نبرد و یاران، نک. مدخل حسین، «یاران و خاندان» و «کشته شدن حسین».
ابومخنف، به نقل طبری، تاریخ الرسل و الملوک، ج ۵ · ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج ۸ (گزارش کشته شدن حسین) · شیخ مفید، الارشاد، ج ۲ · ویکیشیعه (انگلیسی)، «Martyrs of Karbala»؛ «Statistics of the Battle of Ashura'»
میراث شیعهحدیث شیعه
شمارهای دیگر، و نامها
به گفتهٔ ویکیشیعه، شمار دقیق شهیدان کربلا دانسته نیست، و به گزارش بیشتر مورخان آنان هفتاد و دو تن بودند؛ ویکیشیعه این عدد را پذیرفتنیتر میداند، زیرا منابع کهنتر آن را آوردهاند. شمارهای دیگر در بررسی آن:
- مسعودی (درگذشت ۹۵۶ م.): هشتاد و هفت تن که با حسین کشته شدند؛
- روایتی از امام محمد باقر: چهل و پنج سوار و صد پیاده، در مجموع ۱۴۵ تن؛
- ابن طاووس: هفتاد و هشت یار، و با خود حسین هفتاد و نه تن؛
- عالمان شیعهٔ قرن بیستم: محسن امین ۱۳۹ تن برای شهیدان سراسر قیام حسین؛ محمدمهدی شمسالدین، نویسندهٔ انصار الحسین، بیش از صد تن.
به نوشتهٔ ویکیشیعه، شمار هاشمیان از نه تا سی تن گزارش شده است و هفده رایجترین شمار پذیرفته است. فهرستی کهن از نامها در زیارتی شیعی آمده است: زیارت الشهداء، یکی از دو متنی که زیارت ناحیه خوانده میشوند، که نام هشتاد یار را همراه با نام کشندگانشان میآورد. تاریخ آن ۲۵۲ ه.ق است، پیش از تولد امام دوازدهم، و ویکیشیعه احتمال میدهد که از علی هادی یا حسن عسکری باشد، نه از امام دوازدهم؛ اقبال الاعمال و بحار الانوارِ مجلسی آن را آوردهاند.
ویکیشیعه (انگلیسی)، «Martyrs of Karbala»؛ «Statistics of the Battle of Ashura'»؛ «Ziyarat al-Nahiya al-Muqaddasa» · ابن طاووس، اقبال الاعمال · مجلسی، بحار الانوار · م. م. شمسالدین، انصار الحسین
چه کسی این پیوند را برقرار میکند
کتاب مقدس عبریتلمودآبای کلیسامیراث اهل سنت
مقایسهٔ این سایت
این کارت نشان «مشاهدهشده» دارد، و این نشان به جای خود میماند. هیچ متن مقدس، حدیث، تفسیر یا نوشتهای از آبای کلیسا که برای این مدخل یافت شد جمعهای سه سنت را کنار هم نمینهد، و هیچ منبعی یافت نشد که هفتاد و دو تنِ کربلا را به پیران موسی، مترجمان یا شاگردان لوقا پیوند دهد. پیوندهایی که خود منابع برقرار میکنند درون یک سنت میمانند، یا میان خوانش مسیحی از عهد عتیق و عهد جدید: ربیها هفتادِ سفر اعداد را هفتاد و دو نامزد میکنند، پژوهشگری جدید هفتاد و دو تنِ آریستیاس را برگرفته از همان باب میخواند، و نویسندگان مسیحی مأموریت لوقا را با هفتاد تنِ موسی میخوانند. هفتاد و دو هر جا در حدیث آمده، شمار فرقههاست، نه شمار جمعی برگزیده (نک. «همانندیهای دیگر»). در منابع اسلامی، عدد کربلا شمارشی است که مورخان از کشتگان آوردهاند.
اعداد ۱۱:۱۶–۲۶ · تلمود بابلی، سنهدرین ۱۷الف · کلمنت دروغین، بازشناسیها ۱.۴۰ · ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج ۸
تلمودمیدراشتاریخ
ربیها: هفتاد تن از میان هفتاد و دو
برایتایی در تلمود دو خوانش از «اما دو نفر در لشکرگاه باقی ماندند» میآورد:
- «برخی میگویند» که نامشان در صندوق قرعه ماند. موسی، که نمیتوانست هفتاد را میان دوازده سبط برابر بخش کند، از هر سبط شش تن برگزید و هفتاد و دو قرعه کشید، هفتاد با نشان «پیر» و دو سفید، و الداد و میداد همان دو تن بودند که بیرون ماندند. برای متن، نک. کارت «دوازده»، «هفتاد و دو پیر، از هر سبط شش تن».
- ربی شمعون میگوید که آن دو از فروتنی در لشکرگاه ماندند و خود را سزاوار گماشته شدن در میان پیران نمیدانستند، و خدا پاسخ داد: «چون خود را کوچک شمردید، بر بزرگی شما بزرگی میافزایم» (بر پایهٔ ترجمهٔ انگلیسی عزرا برند).
برایتا پایان اعداد ۱۱:۲۵ را نیز برخلاف ترجمهٔ کینگ جیمز میخواند، که آن را «نبوت کردند و باز نایستادند» ترجمه کرده است: به خوانش برایتا، آن هفتاد تن چندی نبوت کردند و بازایستادند، و الداد و میداد نبوت کردند و باز نایستادند. عبارت ترجمهٔ قدیم فارسی، «لیکن مزید نکردند»، به خوانش برایتا نزدیکتر است. پس در خوانش نخست، هفتاد و دو تن نامزد بودند و هفتاد تن منصب را یافتند؛ در خوانش ربی شمعون، آن دو فراخوانده شدند و خود کنار ماندند. نوح هاخام (۲۰۲۱) یادآور میشود که سیفره بر سفر اعداد، میدراشی از قرن دوم م.، این باب را چنین میخواند که هفتاد و دو پیر وحی یافتند، هفتاد تن نزد خیمه و الداد و میداد در لشکرگاه، و پیشنهاد میکند که نامهٔ آریستیاس این عدد را به مترجمان داد تا تورات یونانی از اعتبار آن پیران برخوردار شود.
تلمود بابلی، سنهدرین ۱۷الف · سیفره بر سفر اعداد، ذیل ۱۱:۲۶ (به خوانش هاخام) · ع. برند، «Moses' Wilderness Lotteries and the Prophecy of Eldad and Medad in Numbers 3 and 11 (Sanhedrin 17a)» (ترجمه) · ن. هاخام، «The seventy-two elders of the Letter of Aristeas: An ancient midrash on Numbers 11?»، Journal for the Study of the Pseudepigrapha 30 (۲۰۲۱)، ص ۱۷۵–۱۸۵
آبای کلیسامیراث مسیحیتاریخ
نویسندگان مسیحی: هفتاد تنِ موسی و هفتاد تنِ مسیح
منابع مسیحی جمع لوقا را با اسفار پنجگانه میخوانند:
- بازشناسیهای کلمنتی، داستانی مسیحی از قرن چهارم م. که از منابع کهنتر برگرفته شده، از زبان پطرس میگوید: «پس او ما دوازده تن را، نخستین کسانی که به او ایمان آوردند، برگزید و رسولان نامید؛ و پس از آن هفتاد و دو شاگرد دیگر را، که از همه آزمودهتر بودند، تا مردم، دستکم با بازشناختن الگوی موسی، ایمان آورند که این همان است که موسی خبرش را داده بود، همان نبی که میبایست بیاید» (۱.۴۰).
- ترتولیان (ح. ۲۰۷ م.)، که «هفتاد» میخواند، هر دو عدد را به واحهٔ ایلیم پیوند میدهد، که «در آنجا دوازده چشمه آب و هفتاد درخت خرما بود» (خروج ۱۵:۲۷): «او افزون بر آن دوازده، هفتاد فرستادهٔ دیگر نیز برگزید. اگر آن دوازده از شمار دوازده چشمهٔ ایلیم پیروی میکردند، چرا آن هفتاد با شمار همانند نخلهای آنجا همخوان نباشند؟» (بر ضد مرقیون ۴.۲۴). راشی، به پیروی از مخیلتا، همان نخلها را هفتاد پیر میداند (نک. کارت «دوازده»، «دوازده چشمه»).
- سیریل اسکندرانی (درگذشت ۴۴۴ م.) آن هفتاد تن را کنار پیران موسی مینهد: «زیرا او نیز به فرمان خدا هفتاد تن برگزید، و خدا روح را بر برگزیدگان فرستاد»، و نخلهای ایلیم را «همان کسانی که مسیح گماشت» میداند (تفسیر لوقا، موعظهٔ ۶۰).
مفسران جدید آن دو تنِ لشکرگاه را نیز به حساب میآورند. پلامر یادآور میشود که «دو» در لوقا شاید برای همخوانی با پیران افزوده یا انداخته شده باشد، زیرا «با الداد و میداد هفتاد و دو تن بودند».
کلمنت دروغین، بازشناسیها ۱.۴۰ (ANF 8) · ترتولیان، بر ضد مرقیون ۴.۲۴ (ANF 3) · سیریل اسکندرانی، تفسیر لوقا، موعظهٔ ۶۰ (ترجمهٔ انگلیسی، منتشرشدهٔ ج. سانیدوپولوس، ۲۰۱۷) · خروج ۱۵:۲۷ · آ. پلامر، St. Luke (ICC، ۱۸۹۶)، ذیل ۱۰:۱
کتاب مقدس عبریمیدراشآبای کلیساتاریخ
امتها: هفتاد یا هفتاد و دو
پیوند دیگری که برای عدد لوقا برقرار کردهاند شمار امتهاست. پیدایش ۱۰ نوادگان پسران نوح را برمیشمارد، «که از ایشان امتهای جهان، بعد از طوفان منشعب شدند» (پیدایش ۱۰:۳۲). دانشنامهٔ یهود یادآور میشود که «هفتاد امت»ِ ربیها بر همین جدول استوار است، «که در آن هفتاد نوهٔ نوح برشمرده شدهاند»، و «اگر به حساب ترجمهٔ هفتادتنان، که هفتاد و دو نوهٔ نوح میشمارد، بشماریم، باید هفتاد و دو امت و زبان باشد»؛ میدراش هگادول هفتاد و دو میشمارد، «چنانکه مراجع مسیحی نیز». آگوستین هفتاد و سه نام میشمارد و نتیجه میگیرد که «آن هفتاد و سه (یا بهتر، چنانکه بهزودی نشان خواهم داد، هفتاد و دو) افراد نبودند، بلکه امتها بودند» (شهر خدا ۱۶.۳). طبری گزارش میکند که آن یک زبان به هفتاد و سه زبان بخش شد (نک. مدخل فالج، «برج در قرآن و نزد مفسران»). پلامر امتها را، که «گاه هفتاد و گاه هفتاد و دو شمرده میشوند»، یکی از دلیلهایی میداند که نسخهنویسان لوقا میتوانستند به هر دو سو بروند.
پیدایش ۱۰ · دانشنامهٔ یهود (Jewish Encyclopedia، ۱۹۰۵)، «Nations and Languages, the Seventy» (ک. کوهلر و ای. برویده) · آگوستین، شهر خدا ۱۶.۳ (ترجمهٔ دادز) · طبری، جامع البیان، ذیل ۱۶:۲۶ · آ. پلامر، St. Luke (ICC، ۱۸۹۶)، ذیل ۱۰:۱
تفاوتها
کتاب مقدس عبرینوشتههای منسوب (سودپیگرافا)عهد جدیدمیراث اهل سنتمیراث شیعه
فراخوانده، فرستاده، یا ماندگار تا پایان
این چهار جمع هر یک نسبتی دیگر با پیشوای خود دارند:
- پیران را موسی به فرمان خدا برمیگزیند تا در روح و بار او شریک باشند و نزد خیمه «در آنجا با تو بایستند» (اعداد ۱۱:۱۶–۱۷).
- مترجمان را کاهن اعظم برمیگزیند و از نزد خود، به سوی پادشاهی بیگانه، میفرستد تا کتابی یونانی پدید آورند.
- جمع لوقا پیشاپیش فرستاده میشود، «جفت جفت پیش روی خود»، تا در جاهایی که عیسی خواهد آمد شفا دهد و موعظه کند، و بازمیگردد تا گزارش دهد (لوقا ۱۰:۱، ۱۷).
- یاران کربلا گماشته نشده بودند. حسین در شب آخر آنان را آزاد گذاشت و گفت بروند، و کسانی که ماندند پیش از او و همراه او کشته شدند (نک. مدخل حسین، «شب را شتر خود کنید»).
تنها در کربلا عدد شمار کشتگان است.
اعداد ۱۱:۱۶–۱۷ · نامهٔ آریستیاس · لوقا ۱۰:۱–۱۷ · طبری، تاریخ الرسل و الملوک، ج ۵ · شیخ مفید، الارشاد
نوشتههای منسوب (سودپیگرافا)تاریختلمودمیراث شیعه
کتاب مقدس، افسانه و تاریخ
سفر اعداد و انجیل لوقا برای خوانندگانشان کتاب مقدساند. نامهٔ آریستیاس اثری یهودی است که از زبان یکی از درباریان یونانی نوشته شده است؛ دانشنامهٔ یهود بر آن است که نویسندهاش «نمیتواند در روزگار فیلادلفوس زیسته باشد»، چارچوب داستان را افسانه میخواند، و نگارش آن را پیش از ۶۳ پ.م.، به احتمال بیشتر در «اواخر دوران مکابیان»، جای میدهد. مجلهٔ آنلاین میراث یهودی بر آن است که احتمالاً دانشمندان جامعهٔ یهودیِ خود اسکندریه این ترجمه را فراهم کردند. هفتاد و دو اتاقِ تلمود و حجرههای آبای کلیسا روایتهای بعدیاند. کربلا رویدادی از سال ۶۸۰ م. است که از گزارشهای مورخان شناخته میشود، بهویژه گزارشهای ابومخنف از شاهدان عینی (نک. مدخل حسین، «مورخان و منابع»)؛ عددهای آن شمارشهای همین مورخان است و با هم یکسان نیست. نزد خوانندگان شیعه این رویداد در زیارتنامهها نیز زنده است، زیارتهایی که نام کشتگان را میآورند.
دانشنامهٔ یهود (Jewish Encyclopedia، ۱۹۰۶)، «Aristeas, Letter of» · مجلهٔ آنلاین میراث یهودی (Jewish Heritage Online Magazine)، «Tevet 8» · تلمود بابلی، مگیلا ۹الف · طبری، تاریخ الرسل و الملوک، ج ۵
کتاب مقدس عبرینوشتههای منسوب (سودپیگرافا)آبای کلیسامیراث مسیحیمیراث شیعه
با نام و بینام
این جمعها هر یک به گونهای دیگر به یاد ماندهاند:
- سفر اعداد تنها دو تنی را نام میبرد که در لشکرگاه ماندند: الداد و میداد.
- نامهٔ آریستیاس نام هر هفتاد و دو تن را، سبط به سبط، میآورد؛ یوسفوس نامها را نمیآورد.
- لوقا نام هیچیک را نمیبرد. اوسبیوس مینویسد: «نام رسولان نجاتدهندهٔ ما را همه از انجیلها میدانند، اما فهرستی از آن هفتاد شاگرد در دست نیست» (تاریخ کلیسا ۱.۱۲.۱)، و گزارش میکند که بنا بر سنت، برنابا، سوستانیس، متیاس و تدی از آنان بودند. بعدها فهرستهایی از آن هفتاد تن فراهم آمد، از جمله فهرستهای دوروتئوس دروغین و گاهنامهٔ عید پاک، که دانشنامهٔ کاتولیک آنها را «متأسفانه بیارزش» میخواند، و فهرستی که به هیپولیتوس نسبت دادهاند، انتسابی که اکنون در آن تردید است.
- کربلا راه وارونه را میرود. هفتاد و دو کهنترین عدد رایج است، و فهرستهای نام از همین عدد بزرگتر میشوند: هشتاد تن در زیارت الشهداء، بیش از صد تن در پژوهشهای جدید شیعه.
اعداد ۱۱:۲۶ · نامهٔ آریستیاس ۴۶–۵۰ · یوسفوس، آثار باستانی یهود ۱۲.۵۷ · اوسبیوس، تاریخ کلیسا ۱.۱۲ (NPNF II.1) · دانشنامهٔ کاتولیک، به نقل ویکیپدیا (انگلیسی)، «Seventy disciples» · ویکیشیعه (انگلیسی)، «Ziyarat al-Nahiya al-Muqaddasa»؛ «Statistics of the Battle of Ashura'»
تلمودنوشتههای منسوب (سودپیگرافا)عهد جدیدمیراث اهل سنتمیراث شیعه
عددی ساخته و عددی شمرده
در تلمود و نامهٔ آریستیاس هفتاد و دو عددی ساخته است: از هر یک از دوازده سبط شش تن، تا به هیچ سبطی کملطفی نشود، و ربیها سپس توضیح میدهند که هفتاد تن چگونه از میان آنان برگزیده شدند. در لوقا عدد شاید هفتاد باشد یا هفتاد و دو، و خوانندگان هر یک را یا با موسی توضیح دادهاند یا با امتها. در کربلا هفتاد و دو شمارش است، و منابع بر سر اینکه چه چیزی را میشمارد اختلاف دارند: مردانی که بامداد صف کشیدند، کشتگان، یا سرها، با سر حسین یا بی آن، و با هاشمیان در درون آن یا در کنار آن. همانندی عدد در صورت گرد آن از همه آشکارتر است، و هر جا که هر سنت از نزدیک به عدد خود مینگرد، این همانندی سست میشود.
تلمود بابلی، سنهدرین ۱۷الف · نامهٔ آریستیاس ۳۹، ۴۶–۵۰ · لوقا ۱۰:۱، ۱۷ · ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج ۸ · ویکیشیعه (انگلیسی)، «Statistics of the Battle of Ashura'»
همانندیهای دیگر
قرآنتفسیرکتاب مقدس عبری
هفتاد تنِ موسی در قرآن
قرآن نیز، به روایت خود، از هفتاد برگزیدهٔ موسی سخن میگوید: «و موسی هفتاد مرد از قوم خود برای وعدهگاه ما انتخاب کرد، پس چون لرزشی سخت … آنها را در گرفت، موسی گفت: پروردگارا، اگر مشیّت نافذت تعلق گرفته بود که همه آنها و مرا هلاک کنی (کاش) پیشتر (از این وعده) میکردی، آیا ما را به فعل سفیهان ما هلاک خواهی کرد؟ …» (قرآن ۷:۱۵۵، ترجمهٔ الهی قمشهای). در روایتهایی که ابن کثیر میآورد، آنان بهترینِ بنیاسرائیل بودند، و او گزارشهای مفسران را دربارهٔ اینکه چرا آن لرزه آنان را گرفت نقل میکند: در روایتی از ابن عباس، چیزی خواستند که به هیچکس پیش و پس از ایشان داده نمیشد؛ به گفتهٔ سدی و ابن اسحاق، خواستند خدا را آشکارا ببینند، چنانکه در «ای موسی ما به تو ایمان نمیآوریم تا آنکه خدا را آشکار ببینیم، پس صاعقه سوزان بر شما فرود آمد و آن را مشاهده میکردید» (۲:۵۵)، و پس از آن «سپس شما را بعد از مرگ برانگیختیم…» (۲:۵۶)؛ به گفتهٔ ابن عباس، قتاده، مجاهد و طبری، آنان از پرستش گوساله نهی نکرده بودند. هفتاد تنِ سفر خروج همراه موسی از کوه بالا میروند و آنجا «خدا را دیدند و خوردند و آشامیدند» (خروج ۲۴:۱۱).
قرآن ۲:۵۵–۵۶؛ ۷:۱۵۵ · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل ۷:۱۵۵ · خروج ۲۴:۹–۱۱
میراث اهل سنتتفسیر
هفتاد تنِ عقبه
سیرهٔ پیامبر نیز جمعی نزدیک به هفتاد تن دارد. در بیعت دوم عقبه، در ۶۲۲ م.، هفتاد و سه مرد و دو زن از مدینه پیمان بستند که از او پشتیبانی کنند (نک. مدخل پیامبر)، و او از آنان خواست دوازده نقیب از میان خود برگزینند. قرطبی میگوید پیامبر دوازده تن از آن هفتاد تن را به پیروی از موسی برگزید (نک. کارت «دوازده»، «عقبه: دوازده نقیب، همانند حواریون عیسی»). این مفسر دوازده تن را به موسی پیوند میدهد، نه هفتاد تن را.
ابن هشام، السیرة النبویة (عقبهٔ دوم)، از ابن اسحاق · قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ذیل ۵:۱۲
میشناتلمود
هفتاد و یک و هفتاد و دو در دادگاههای ربّانی
میشنا دادگاه عالی خود را از اعداد ۱۱ برمیگیرد: «سنهدرین بزرگ هفتاد و یک تن بود»، بر پایهٔ «هفتاد نفر از مشایخ بنیاسرائیل… نزد من جمع کن»، و موسی در رأس آنان (میشنا، سنهدرین ۱:۶)؛ ربی یهودا در همان میشنا بر آن است که هفتاد تن بود. هفتاد و دو در مقام انجمن مدرسه میآید. شمعون بن عزای، در حکم دربارهٔ غزل غزلها و جامعه، میگوید: «از ۷۲ پیر، در روزی که ربی العازار بن عزریا را به ریاست مدرسه نشاندند، روایتی دریافت کردهام» (میشنا، یادایم ۳:۵، بر پایهٔ ترجمهٔ انگلیسی عزرا برند)، و همین روایت را دربارهٔ قربانیها نیز میآورد، در یادایم ۴:۲ و در میشنا، زواحیم ۱:۳ (که در تلمود، زواحیم ۱۱الف–ب، بحث شده است). ربی یشعیا دیترانی، مفسر سدههای میانه، به گزارش مرکز اشتاینزالتس، هفتاد و دو را هفتاد و یک عضو دادگاه یبنه و یک پیر دیگر میداند.
میشنا، سنهدرین ۱:۶، همراه با تلمود (ترجمهٔ Jewish Virtual Library) · میشنا، یادایم ۳:۵؛ ۴:۲ · میشنا، زواحیم ۱؛ تلمود بابلی، زواحیم ۱۱الف–ب · ع. برند، «‘Sacred and Defiles the Hands’: The Canonical Status of the Biblical Books of Ecclesiastes and Song of Songs (Mishnah Yadayim 3:5)» (ترجمه) · مرکز اشتاینزالتس، «Zevahim 11a-b: A special day in the house of study»
حدیث اهل سنتحدیث شیعهتصوف
هفتاد و یک، هفتاد و دو، هفتاد و سه: فرقهها
حدیث این عدد را به گونهای دیگر به کار میبرد: شمار امتی پراکنده، نه جمعی برگزیده:
- ابوداود از ابوهریره روایت میکند که یهودیان به هفتاد و یک یا هفتاد و دو فرقه بخش شدند، مسیحیان نیز همچنین، و این امت به هفتاد و سه فرقه بخش خواهد شد (ابوداود ۴۵۹۶؛ نیز ترمذی ۲۶۴۰)؛ آلبانی آن را حسن صحیح شمرده است. از معاویه: اهل کتابِ پیشین به هفتاد و دو فرقه بخش شدند و این امت به هفتاد و سه فرقه بخش خواهد شد، هفتاد و دو در دوزخ و یکی در بهشت، و آن یکی جماعت است (وهي الجماعة؛ ابوداود ۴۵۹۷)؛ آلبانی آن را حسن شمرده است.
- ابن ماجه از عوف بن مالک روایت میکند که یهودیان به هفتاد و یک فرقه و مسیحیان به هفتاد و دو فرقه بخش شدند، و فرقهٔ رستگار جماعت است (ابن ماجه ۳۹۹۲، در چاپ دارالسلام حسن)، و از انس روایتی که در آن این امت به هفتاد و دو فرقه بخش میشود (۳۹۹۳).
- ترمذی، از عبدالله بن عمرو، فرقهٔ رستگار را کسانی میداند که بر راه پیامبر و یارانشاند، و حدیث را حسن غریب میخواند (۲۶۴۱)؛ آلبانی و احمد شاکر آن را حسن و زبیر علی زئی ضعیف شمردهاند.
- مجموعههای شیعه: حدیث در الخصالِ شیخ صدوق آمده است، و در الکافی گزارشی هممضمون از محمد باقر هست. در روایتی منسوب به علی، فرقهٔ رستگار شیعیان اماماند. ویکیشیعه گزارش میکند که برخی عالمان شیعه و سنی این حدیث را مشهور و برخی متواتر میدانند، حال آنکه ابن حزم آن را نامعتبر میدانست و ابن وزیر بخش پایانی آن را، دربارهٔ فرقههای دوزخی، ساختگی شمرد.
حافظ (درگذشت ۱۳۹۰ م.) این عدد را به درخواستی بدل کرد:
جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه / چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند (غزل ۱۸۴ به شمارهٔ گنجور).
سنن ابی داود ۴۵۹۶، ۴۵۹۷ · جامع ترمذی ۲۶۴۰، ۲۶۴۱ · سنن ابن ماجه ۳۹۹۲، ۳۹۹۳ · شیخ صدوق، الخصال · ویکیشیعه (انگلیسی)، «Hadith al-Iftiraq» · حافظ، دیوان، غزل ۱۸۴ (گنجور)
میراث شیعه
هفتاد و دو در مرثیهٔ فارسی
در شعر سوگ فارسی برای حسین، هفتاد و دو به نشانی ثابت برای شهیدان بدل شد. یغمای جندقی، شاعر قرن نوزدهم م.، در رباعیای میپرسد که بر آن هفتاد و دو کشته چگونه بگرید: بر کشتهٔ هفتاد و دو تن چون گریم. ترکی شیرازی در ترکیببندی شانزدهبندی برای عاشورا هفتاد و دو نهال را میبیند که از باغ کربلا فرو افتادهاند (هفتاد و دو نهال ز بستان کربلا). فهرستهای فارسی شهیدان معمولاً عنوان هفتاد و دو تن دارند. سید عمار نخشوانی، واعظی شیعه، هفتاد و دو را «کمترین عدد» میخواند، عددی «که بسیاری از ما معمولاً میشناسیم و در مجالس میشنویم»، حال آنکه گزارشهای دیگر شمار بیشتری میآورند.
یغمای جندقی، دیوان، مراثی، رباعی ۶۹ (گنجور) · ترکی شیرازی، دیوان، «شانزده بند عاشورایی» (گنجور) · ستاره، «اسامی شهدای کربلا و ۷۲ تن یاران امام حسین» · س. ع. نخشوانی، «How Many Companions Did Imam Husayn (A) Have In Karbala?» (al-Islam.org)
بهائی
واپسین هفتاد و دو تنِ نوح
یکی از متون مقدس بهائی همین عدد را به جمعی میدهد که با پیامبرشان ماندند. کتاب ایقانِ بهاءالله میگوید نوح به پیروان اندکش وعده داد که رهایی نزدیک است، و چون آن هنگام گذشت برخی روی گرداندند، چنانکه سرانجام، بنا بر آنچه در کتابها و روایات آمده است، تنها چهل یا هفتاد و دو تن پیش از فریاد او به درگاه خدا با او ماندند (نک. مدخل نوح، «وعدههایی که مایهٔ آزمون شد»).
بهاءالله، کتاب ایقان، بندهای ۷–۸
میراث مسیحی
هفتاد تن در تقویم کلیسا
کلیساهای ارتدکس شرقی در ۴ ژانویه آیین گردهمایی هفتاد شاگرد را برگزار میکنند و جمع لوقا را به نامهایی که فهرستهای بعدی به آنان دادهاند گرامی میدارند.
ویکیپدیا (انگلیسی)، «Seventy disciples»
میراث یهودیتلمود
سوگ بر ترجمه
همهٔ سنت یهودی تورات یونانی را جشن نگرفت. سنتی ربّانیِ متأخرتر، در رسالهٔ فرعی سوفریم، میگوید که پنج پیر تورات را برای بطلمیوس پادشاه به یونانی نوشتند و آن روز برای اسرائیل به سختیِ روزی بود که گوسالهٔ زرین ساخته شد؛ این رساله پس از آن داستان هفتاد و دو تن را میآورد. مجلهٔ آنلاین میراث یهودی یادآور میشود که حکیمان هشتم طِوِت را روز روزه کردند و «پایان ترجمه را به ساختن گوسالهٔ زرین مانند کردند».
رسالهٔ سوفریم ۱:۷–۸ · مجلهٔ آنلاین میراث یهودی (Jewish Heritage Online Magazine)، «Tevet 8»
کابالا
نامِ هفتاد و دو
هفتاد و دویی دیگر، از حروف نه از آدمیان: خروج ۱۴:۱۹–۲۱، آیههای ستون ابر و شکافتن دریا، هر یک هفتاد و دو حرف عبری دارد، و چون این سه آیه با هم خوانده شوند، هفتاد و دو نام سهحرفی از آنها برمیآید. راشی روش آن را در شرح سوکا ۴۵الف توضیح میدهد، و این روش در سفر هبّاهیر (اواخر قرن دوازدهم م.) آمده است؛ در افسانهٔ قبالایی، موسی با این نام از دریا گذشت.
خروج ۱۴:۱۹–۲۱ · راشی بر سوکا ۴۵الف · سفر هبّاهیر · ویکیپدیا (انگلیسی)، «Shem HaMephorash»
مقایسهٔ سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریعهد جدیدقرآنمیراث شیعه
یادداشت نویسنده: با او، و پیش روی او
هر جمع با عبارتی از آنِ خود کنار پیشوایش جای میگیرد. پیران موسی را به خیمه میآورند «تا در آنجا با تو بایستند» (اعداد ۱۱:۱۶). مترجمان از نزد کاهن اعظم به نزد پادشاه فرستاده میشوند. جمع لوقا «پیش روی خود به هر شهری و موضعی که خود عزیمت آن داشت» میرود (لوقا ۱۰:۱). در کربلا یاران پیش از حسین به نبرد رفتند، پس از آنان خاندانش، و خود او آخرین کسی بود که کشته شد (نک. مدخل حسین، «یاران و خاندان»). حواریون عیسی در قرآن به ندای او، «کیست مرا برای خدا یاری کند؟»، پاسخ میدهند: «ما یاران خداییم» (قرآن ۶۱:۱۴، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و واژهٔ عربی پاسخشان، انصار، همان است که نویسندگان شیعه برای یاران حسین به کار میبرند، چنانکه در عنوان کتاب انصار الحسینِ شمسالدین. این صفحه عبارتها را کنار هم مینهد و همانندی را توضیح نمیدهد.
اعداد ۱۱:۱۶ · لوقا ۱۰:۱ · قرآن ۳:۵۲؛ ۶۱:۱۴ · م. م. شمسالدین، انصار الحسین
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریتلمودنوشتههای منسوب (سودپیگرافا)عهد جدیدمیراث شیعه
یادداشت نویسنده: هفتاد، و دو تن دیگر
در سه جمع از چهار جمع، منابع در یک جا درنگ میکنند: میان هفتاد و هفتاد و دو. سفر اعداد هفتاد تن و دو تن در لشکرگاه را میآورد، و ربیها از آنان هفتاد و دو نامزد میسازند؛ آریستیاس هفتاد و دو میآورد، و ترجمه به نام «هفتادتنان» به یاد مانده است؛ نسخهنویسان لوقا میان دو عدد تقسیم شدهاند، و شمارهای امتها نیز، که مفسران کنار آن مینهند. در کربلا هفتاد و دو بزرگترِ دو عدد گرد نیست، بلکه کوچکترینِ شمارهای بسیار است: همان که کهنترین مورخان آوردهاند و دینداری نگهش داشته است، و فهرستهای بعدی نامهایی بر آن میافزایند. هر سنت از راه خود به این عدد میرسد، و این صفحه آن چهار را کنار هم مینهد بیآنکه بگوید راهی به راه دیگر انجامیده است.
اعداد ۱۱:۱۶–۲۶ · تلمود بابلی، سنهدرین ۱۷الف · نامهٔ آریستیاس ۴۶–۵۰ · لوقا ۱۰:۱، ۱۷ · دانشنامهٔ یهود، «Nations and Languages, the Seventy» · ویکیشیعه (انگلیسی)، «Statistics of the Battle of Ashura'»