هر سنتی چشم به راه فریبکاری در پایان کار است، که پیش از پیروزی واپسین آزادانه در کار است و با آمدن آن موعود نابود میشود. مکاشفههای یهودی سدههای میانه از ارمیلوس میگویند، پادشاهی زادهٔ روم، که ماشیحِ پسر یوسف را میکشد و به نفَس ماشیحِ پسر داود میمیرد؛ عهد جدید از ضدمسیحی سخن میگوید که نامههای یوحنا از آمدنش خبر میدهند، و از «آن مرد شریر» که «مثل خدا در هیکل خدا نشسته، خود را مینماید که خداست»؛ و حدیثها از مسیح دجال میگویند، یکچشم، که میان دو چشمش «کافر» نوشته شده است، و عیسی او را بر دروازهٔ لُد میکشد، یا در گزارشهای شیعه، مهدی. کنار هم نهادن این سه مقایسهٔ خود این سایت است: متنی یهودی ارمیلوس را کسی میخواند «که امتها او را ضدمسیح مینامند»، و پژوهشگران و مترجمان دجال را ضدمسیح میخوانند، اما هیچ متن مقدس، حدیث یا تفسیری هر سه را به هم نمیپیوندد، و وزن آنها در سنتهایشان بسیار متفاوت است.
در کنار هم
میدراشمیراث یهودی
ارمیلوس در کتاب زربابل
سفر زربابل، مکاشفهای عبری از اوایل قرن هفتم میلادی که در آن فرشته متاترون پایان روزگار را به زربابل نشان میدهد (نک. مدخل زربابل، «کتاب زربابل»)، نخستین داستان کامل ارمیلوس را میآورد. در روم تندیسی سنگی از زنی هست؛ شیطان «میآید و با آن همبستر میشود، و پسری به نام ارمیلوس از آن بیرون میآید»، «پسر شیطان که از سنگ تراشیده بیرون آمد». «پهنای چهرهاش یک وجب است، چشمانش گود است و دو سر دارد»، و موی سرش «همچون زر» است. او بر قومها فرمان خواهد راند، «خدایان بیگانه را میپرستد و دروغ میگوید»، و «همهٔ امتهای زمین از پی او گمراه میشوند جز اسرائیل، که به او ایمان نمیآورد»؛ «هر که به او ایمان نیاورد، او را با شمشیر میکشد». او «ماشیحِ از نسل یوسف، نحمیا بن حوشیئیل» را همراه شانزده مرد پارسا «خواهد کشت». آنگاه ماشیحِ پسر داود، مناحم بن عمیئیل، پدیدار میشود: «مناحم از وادی شطیم برمیآید و در چهرهٔ ارمیلوس میدمد و بدینسان او را میکشد.» در این متن ارمیلوس خود را ماشیح یا خدا نمیخواند؛ او ستمگری است که امتها را گمراه میکند. شموئل شپکارو، در کنار دیگران، این نام را رمزی برای هراکلیوس امپراتور میخواند، و رویدادهای کتاب را رویدادهای شورش یهودیان در روزگار او.
سفر زربابل (ترجمهٔ انگلیسی در صفحههای «Trajectories in Near Eastern Apocalyptic» از ج. ک. ریوز، بر پایهٔ ویرایش ا. لوی) · ش. شپکارو، Jewish Martyrs in the Pagan and Christian Worlds (کمبریج، ۲۰۰۶)، ۱۰۸–۱۰۹
تلمودترگوممیدراشمیراث یهودی
ارمیلوس در ترگوم، نزد سعدیا و در مدراشهای متأخر
ارمیلوس در کتاب مقدس عبری، میشنا و تلمود جایی ندارد. ریشهٔ ربانی داستان او ماشیحِ پسر یوسفِ تلمود است، که پیش از رستگاری کشته میشود: یک رأی در سوکا ۵۲الف ماتمِ زکریا ۱۲:۱۰، «بر من که نیزه زدهاند خواهند نگریست و … نوحهگری خواهند نمود»، را ماتم برای او میداند؛ تلمود نمیگوید چه کسی او را میکشد. این نام در ترگوم آرامی میآید. پادشاهِ اشعیا «شریران را به نفخه لبهای خود خواهد کشت» (اشعیا ۱۱:۴)؛ در متن ترگوم، چنانکه جان گیل در قرن هجدهم نقل کرد، او «ارمیلوسِ شریر را خواهد کشت»، هرچند همهٔ متنهای ترگوم این نام را ندارند (ترجمهٔ انگلیسی ترگوم در juchre.org تنها «شریر» دارد). ترگوم منسوب به یوناتان در تفسیر تثنیه ۳۴:۳ او را ارملگوس مینامد. دانشنامهٔ یهود سعدیا گائون (درگذشتهٔ ۹۴۲ م.) را «کهنترین مرجع قابل اعتمادی که از ارمیلوس سخن میگوید» میخواند. سعدیا در کتاب الامانات و الاعتقادات (مقالهٔ هشتم) روایتی میآورد که دانشنامه آن را دیرتر از قرن هشتم نمیداند: یکی از فرزندان یوسف اورشلیم را از مسیحیان (ادوم) میگیرد، ارمیلوس شهر را غارت میکند و او را میکشد، و پس از آنکه اسرائیل با رنج پاک شد، ماشیح ارمیلوس را میکشد؛ نزد منابع سعدیا، ارمیلوس همان جوج است با نامی دیگر. دانشنامهٔ جودائیکا میافزاید که های گائون (درگذشتهٔ ۱۰۳۸ م.) روایتهای دیگری از آن میآورد. مدراشهای متأخر این چهره را بزرگتر میکنند. مدراش ویوشع (قرن یازدهم) او را جانشین جوج میکند، «طاس، با یک چشم بزرگ و یک چشم کوچک، کر در گوش راست و معلول در بازوی راست»؛ اسرار ربی شمعون بر یوحای (نیستاروت)، که ویرایش نهاییاش زودتر از جنگ صلیبی نخست نیست، او را به همین گونه وصف میکند؛ و در اوتوت ها-ماشیح، «نشانههای ماشیح»، فرزندان عیسو، یعنی مسیحیان، او را همچون ماشیح و خدا میپذیرند، و نحمیا بن حوشیئیل در پاسخ به درخواست او برای پرستش، فرمان نخست را میآورد: «من هستم یهوه، خدای تو … تو را خدایان دیگر غیر از من نباشد».
تلمود بابلی، سوکا ۵۲الف · زکریا ۱۲:۱۰ · اشعیا ۱۱:۴، با ترگوم یوناتان (به نقل ج. گیل، Exposition of the Bible، ذیل اشعیا ۱۱:۴) · ترگوم منسوب به یوناتان، ذیل تثنیه ۳۴:۳ · سعدیا گائون، الامانات و الاعتقادات ۸ · دانشنامهٔ یهود (Jewish Encyclopedia، ۱۹۰۶)، «Armilus» (ک. کوهلر و ل. گینزبرگ) · دانشنامهٔ جودائیکا (Encyclopaedia Judaica)، «Armilus» (ی. کلاتسکین)
عهد جدید
ضدمسیح در نامههای یوحنا
واژهٔ یونانی آنتیخریستوس تنها در نامههای یوحنا، پنج بار، میآید و در هیچ جای دیگر کتاب مقدس نیست؛ ترجمهٔ قدیم فارسی آن را «دجال» برگردانده است. «ای بچهها، این ساعت آخر است و چنانکه شنیدهاید که دجال میآید، الحال هم دجالان بسیار ظاهر شدهاند و از این میدانیم که ساعت آخر است» (اول یوحنا ۲:۱۸). «دروغگو کیست جز آنکه مسیح بودن عیسی را انکار کند. آن دجال است که پدر و پسر را انکار مینماید» (۲:۲۲). «و هر روحی که عیسی مسیح مجسم شده را انکار کند، از خدا نیست. و این است روح دجال که شنیدهاید که او میآید و الان هم در جهان است» (۴:۳). «زیرا گمراهکنندگان بسیار به دنیا بیرون شدند که عیسی مسیح ظاهر شده در جسم را اقرار نمیکنند. آن است گمراهکننده و دجال» (دوم یوحنا ۷). خوانندگان یوحنا شنیدهاند که یک ضدمسیح میآید؛ خود یوحنا از بسیاری سخن میگوید که هماکنون حاضرند، و از یک آموزه، یعنی انکار پسر، نه از ادعای خدایی.
اول یوحنا ۲:۱۸، ۲۲؛ ۴:۳ · دوم یوحنا ۷
عهد جدیدکتاب مقدس عبری
آن مرد شریر
نامهٔ دوم پولس به تسالونیکیان واژهٔ ضدمسیح را به کار نمیبرد، اما تصویر او را به کلیسا میدهد. پولس دربارهٔ روز مسیح مینویسد: «تا آن ارتداد، اول واقع نشود و آن مرد شریر یعنی فرزند هلاکت ظاهر نگردد، آن روز نخواهد آمد؛ که او مخالفت میکند و خود را بلندتر میسازد از هر چه به خدا یا به معبود مسمی شود، بحدی که مثل خدا در هیکل خدا نشسته، خود را مینماید که خداست» (دوم تسالونیکیان ۲:۳–۴). چیزی اکنون او را باز میدارد: «فقط تا وقتی که آنکه تا به حال مانع است از میان برداشته شود» (۲:۷). «آنگاه آن بیدین ظاهر خواهد شد که عیسی خداوند او را به نفس دهان خود هلاک خواهد کرد و به تجلی ظهور خویش، او را نابود خواهد ساخت؛ که ظهور او بعمل شیطان است با هر نوع قوت و آیات و عجایب دروغ» (۲:۸–۹). این سخنان پادشاهِ دانیال را به یاد میآورد که «خویشتن را بر همه خدایان افراشته و بزرگ خواهد نمود» (دانیال ۱۱:۳۶)، و پادشاهِ اشعیا را که شریران را «به نفخه لبهای خود» میکشد (اشعیا ۱۱:۴). عیسی نیز از فریبکاران هشدار میدهد: «زیرا که مسیحیان کاذب و انبیا کذبه ظاهر شده، علامات و معجزات عظیمه چنان خواهند نمود که اگر ممکن بودی برگزیدگان را نیز گمراه کردندی» (متی ۲۴:۲۴).
دوم تسالونیکیان ۲:۳–۱۲ · دانیال ۱۱:۳۶ · اشعیا ۱۱:۴ · متی ۲۴:۲۴
عهد جدید
وحش و نبی کاذب
مکاشفه نیز هرگز واژهٔ ضدمسیح را نمیآورد، و دو وحش دارد. نخستین از دریا برمیآید و هفت سر و ده شاخ دارد (مکاشفه ۱۳:۱)؛ «یکی از سرهایش را دیدم که تا به موت کشته شد و از آن زخم مهلک شفا یافت و تمامی جهان در پی این وحش در حیرت افتادند» (۱۳:۳)؛ به او «دهانی داده شد که به کبر و کفر تکلم میکند؛ و قدرتی به او عطا شد که مدت چهل و دو ماه عمل کند» (۱۳:۵)، و «جمیع ساکنان جهان … او را خواهند پرستید» (۱۳:۸). وحش دوم «دو شاخ مثل شاخهای بره داشت و مانند اژدها تکلم مینمود» (۱۳:۱۱)؛ «معجزات عظیمه بعمل میآورد تا آتش را نیز از آسمان در حضور مردم به زمین فرود آورد» و «ساکنان زمین را گمراه میکند» (۱۳:۱۳–۱۴)، و همه را وامیدارد که نشانی بپذیرند، نشانی که «عدد انسان است و عددش ششصد و شصت و شش است» (۱۳:۱۶–۱۸). در پایان «وحش گرفتار شد و نبی کاذب با وی که پیش او معجزات ظاهر میکرد»، و «این هر دو، زنده به دریاچه آتش افروخته شده به کبریت انداخته شدند» (۱۹:۲۰). نویسندگان مسیحی از ایرنائوس به بعد آن مرد شریر، وحش و ضدمسیحِ یوحنا را یک چهره دانستهاند (نک. «چه کسی این پیوند را برقرار میکند»)؛ برای نبردی که وحش در آن گرفتار میشود، نک. کارت «نبرد واپسین».
مکاشفه ۱۳:۱–۱۸؛ ۱۹:۱۹–۲۰
حدیث اهل سنت
دروغگوی یکچشم، در بخاری و مسلم
قرآن از دجال نام نمیبرد؛ این چهره از حدیث شناخته میشود، و نام کاملش در حدیث المسيح الدجال، «مسیحِ فریبکار»، است، در برابر المسيح عيسى، یعنی عیسی. انس بن مالک روایت میکند که هیچ پیامبری فرستاده نشد مگر آنکه امتش را از دروغگوی یکچشم بیم داد؛ آگاه باشید که او یکچشم است و پروردگار شما یکچشم نیست، و میان دو چشمش «کافر» نوشته شده است (بخاری ۷۱۳۱؛ به عربی الأعور الكذاب، «دروغگوی یکچشم»، و بين عينيه مكتوب كافر). مسلم همین را از انس در سه روایت آورده است، که در یکی حروف «ک ف ر» جداجدا آمده است، حروفی که هر مسلمانی میتواند بخواند (مسلم ۲۹۳۳). مسلم از حذیفه میافزاید که دجال دو رود روان دارد، یکی که به چشم آب زلال مینماید و یکی که به چشم آتشی شعلهور؛ هر که آن را ببیند باید از آنکه آتش مینماید بنوشد، زیرا آبی خنک است؛ و میان دو چشمش «کافر» نوشته شده است و هر مؤمنی، باسواد یا بیسواد، آن را میخواند (مسلم ۲۹۳۴). ابن عمر روایت میکند که خدا یکچشم نیست، اما مسیح دجال از چشم راست کور است و چشمش به دانهٔ انگوری برآمده میماند (عنبة طافية)، و از خوابی میگوید که در آن پیامبر عیسی را دید که گرد کعبه طواف میکرد و، در پی او، مردی با مویی سخت مجعد، کور از یک چشم و شبیه ابن قطن، که او نیز طواف میکرد: دجال (بخاری ۳۴۳۹–۳۴۴۰). همهٔ اینها در دو صحیح آمدهاند، یعنی در بالاترین درجه در نقد حدیث اهل سنت.
صحیح بخاری ۷۱۳۱ (کتاب الفتن)؛ ۳۴۳۹–۳۴۴۰ (کتاب احادیث الانبیاء)، ترجمهٔ انگلیسی به نقل Sunnah.com و HadithUnlocked · صحیح مسلم ۲۹۳۳، ۲۹۳۴ (کتاب الفتن و اشراط الساعة)، ترجمهٔ انگلیسی به نقل en.tohed.com و HadithUnlocked
حدیث اهل سنت
آمدن و پایان او، در مسلم
کاملترین گزارش، روایت بلند نواس بن سمعان در صحیح مسلم (۲۹۳۷) است، همان روایتی که به یأجوج و مأجوج میرسد (نک. کارت «نبرد واپسین»). دجال جوانی است با مویی سخت مجعد و چشمی برآمده، که به عبدالعزی بن قطن تشبیه شده است؛ در راه میان شام و عراق بیرون میآید و به چپ و راست تباهی میپراکند، و چهل روز میماند: روزی چون یک سال، روزی چون یک ماه، روزی چون یک هفته، و باقی روزها چون روزهای عادی. نزد مردم میآید و آنان را به فرمانبری از خود میخواند، و آنان به او ایمان میآورند و دعوتش را میپذیرند؛ آنگاه به آسمان فرمان میدهد و آسمان بر زمین باران میباراند. سپس عیسی کنار منارهٔ سفید در شرق دمشق فرود میآید، با دو جامهٔ کمرنگ و دستهایش بر بالهای دو فرشته؛ هر کافری که بوی او به مشامش برسد میمیرد، و بوی او تا جایی که چشمش میبیند میرسد (به عربی نفسه، یعنی «نَفَس او»). او دجال را دنبال میکند تا بر دروازهٔ لُد به او میرسد و او را میکشد (فيطلبه حتى يدركه بباب لد فيقتله). لُد همان لده در فلسطین است؛ درخت این سایت نیز همین را میگوید (نک. مدخل عیسی، «بازگشت»). گزارشی دیگر، از ابوسعید خدری، میگوید که دجال از ورود به گذرگاههای مدینه بازداشته میشود، و مؤمنی که به سوی او بیرون میرود و کشته و دوباره زنده میشود به او میگوید به خدا سوگند اکنون تو را بهتر از همیشه میشناسم (بخاری ۷۱۳۲؛ نیز نک. مسلم ۲۹۳۸).
صحیح مسلم ۲۹۳۷ (ترجمهٔ انگلیسی چنانکه در ریاض الصالحین ۱۸۰۸، به نقل Sunnah.com) · صحیح بخاری ۷۱۳۲ · صحیح مسلم ۲۹۳۸
حدیث اهل سنت
ادعای ربوبیت
گزارشهای صحیح ادعای دجال را بیشتر به اشاره میفهمانند تا به تصریح: این هشدار که پروردگار شما یکچشم نیست پاسخ به مردی است که خود را پروردگار خواهد خواند. روایتی بلندتر از ابوامامه باهلی در ابن ماجه آن را آشکارا میگوید: دجال نخست میگوید من پیامبرم، و پیامبر در همین روایت میافزاید که پس از او پیامبری نیست؛ سپس بار دوم میگوید من پروردگار شمایم، اما شما پروردگارتان را تا نمیرید نخواهید دید؛ او یکچشم است و پروردگار شما یکچشم نیست، و میان دو چشمش «کافر» نوشته شده است؛ و روایت با عیسی پایان مییابد که بر دروازهٔ شرقی لُد به دجال میرسد و او را میکشد (ابن ماجه ۴۰۷۷). چاپ دارالسلام این روایت را در کل ضعیف میداند؛ آلبانی لفظ کوتاهتر آن را، اینکه او یکچشم است و پروردگار شما یکچشم نیست و بدانید که پروردگارتان را تا نمیرید نخواهید دید، در تحقیق خود بر کتاب السنهٔ ابن ابی عاصم (ش ۴۲۹) صحیح دانسته، و ابن حجر سند آن را پذیرفتنی شمرده است. نکتهٔ دیدن خدا در صحیح مسلم نیز آمده است، در گزارشی دربارهٔ دجال: هیچیک از شما خدا را تا نمیرد نخواهد دید (مسلم، در باب ابن صیاد، ۲۹۳۰–۲۹۳۱ به شمارهگذاری HadithUnlocked).
سنن ابن ماجه ۴۰۷۷ (کتاب الفتن)، با درجهبندی دارالسلام به نقل Sunnah.com · ابن ابی عاصم، السنة ۴۲۹، با درجهبندی آلبانی و ابن حجر (به نقل surahquran.com) · صحیح مسلم ۲۹۳۰–۲۹۳۱ (باب ابن صیاد؛ ترجمهٔ انگلیسی به نقل HadithUnlocked)
حدیث شیعهمیراث شیعهقرآن
دجال در گزارشهای شیعه
شیخ صدوق (درگذشتهٔ ۹۹۱ م.) در کتاب خود دربارهٔ غیبت، کمال الدین و تمام النعمة، بابی به دجال میدهد. نخستین روایت آن، از طریق نزال بن سبره، خطبهای از علی است. بنا بر ترجمهٔ انگلیسی al-Islam.org، در این خطبه دجال از چشم راست کور است و چشم چپش بر پیشانی همچون پارهای خون است که چون ستارهٔ صبح میدرخشد؛ بر پیشانیاش «کافر» نوشته شده است که باسواد و بیسواد آن را میخوانند؛ بر خری سفید سوار است که هر گامش یک میل است؛ و به یارانش میگوید منم که آفریدم و سامان دادم، و اندازه نهادم و راه نمودم؛ منم پروردگار برتر شما. این همان سخن فرعون در قرآن است: «و گفت: منم خدای بزرگ شما» (أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَىٰ؛ قرآن ۷۹:۲۴، ترجمهٔ الهی قمشهای). دجال از یهودیه، دهکدهٔ یهودیان اصفهان، بیرون میآید. خدا او را در روز جمعه، پس از گذشت سه ساعت از روز، در عقبهٔ افیق (در شام) به دست کسی از میان برمیدارد که عیسی پشت سر او نماز میگزارد. چون شنوندگان میپرسند او کیست، صعصعه بن صوحان پاسخ میدهد که او همان است که عیسی پشت سرش نماز میگزارد، دوازدهمین از عترت و نهمین از فرزندان حسین بن علی: یعنی امام دوازدهم، مهدی (کمال الدین، باب ۴۷، ح ۱). گزارشهای دیگر شیعه، چنانکه ویکیشیعه خلاصه میکند، او را به دست امام یا، در روایتی دیگر، به دست عیسی کشته میدانند، و از کوفه، یا جایی کنار دروازهٔ لُد نزدیک بیتالمقدس، یا شام نام میبرند؛ در الخصال شیخ صدوق، پیامبر میگوید نام دجال در میان نسلهای نخستین است و او در میان نسلهای واپسین بیرون میآید. دربارهٔ اعتبار این گزارشها: برای این مدخل هیچ درجهبندیای از روایت کمال الدین یافته نشد؛ ویکیشیعهٔ انگلیسی میگوید روایتهای شیعه دربارهٔ دجال اندکاند و معتبر شمرده نمیشوند، و ویکیشیعهٔ عربی یادآور میشود که برخی عالمان در آنها تردید کردهاند (به استناد مجلسی، بحار الانوار ۵۲:۱۹۳). دجال از پنج نشانهٔ حتمی قیام مهدی نیست (نک. مدخل مهدی، «نشانهها»).
شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، باب ۴۷، ح ۱ (ترجمهٔ انگلیسی، al-islam.org) · شیخ صدوق، الخصال ۲:۴۵۷–۴۵۸، ح ۲ (به نقل ویکیشیعه (عربی)) · قرآن ۷۹:۲۴ · مجلسی، بحار الانوار ۵۲:۱۹۳ · ویکیشیعه، «Dajjal»؛ ویکیشیعه (عربی)، «الدجال»
چه کسی این پیوند را برقرار میکند
میراث یهودیمیراث مسیحیحدیث اهل سنتتاریخ
مقایسهٔ این سایت
این کارت نشان «مشاهدهشده» دارد، و این نشان به جای خود میماند: هیچ متن مقدس، حدیث یا تفسیری که برای این مدخل یافته شد ارمیلوس، ضدمسیح و دجال را در کنار هم نمینهد. از سه پیوند، دو پیوند را دیگران برقرار کردهاند. اوتوت ها-ماشیح، مکاشفهای یهودی از سدههای میانه، از «شیطان ارمیلوس که امتها او را ضدمسیح مینامند» نام میبرد (به نقل دانشنامهٔ جودائیکا؛ دانشنامهٔ یهود به همین متن استناد میکند)؛ جان گیل، مفسر باپتیست قرن هجدهم، ارمیلوسِ ترگوم را «ضدمسیحِ کلیسای روم» خواند. در سوی اسلامی، ترجمههای انگلیسی حدیث پیوسته دجال را با افزودن «ضدمسیح» (Antichrist) برمیگردانند، چنانکه Sunnah.com در ابوداود ۴۲۹۴ میکند، و حامد الگار در دانشنامهٔ ایرانیکا مینویسد که دجال را «میتوان ضدمسیح دانست»، زیرا او المسيح الدجال خوانده میشود و عیسی او را خواهد کشت. خود حدیثها مسیحِ دروغین را در کنار مسیحِ راستین مینهند، در خوابی که پیامبر در آن عیسی و سپس دجال را در طواف کعبه میبیند (بخاری ۳۴۳۹–۳۴۴۰). در متون خودِ هیچیک از این سه سنت، نام چهرهٔ سوم نیامده است.
دانشنامهٔ جودائیکا (Encyclopaedia Judaica)، «Armilus» (ی. کلاتسکین) · دانشنامهٔ یهود (Jewish Encyclopedia، ۱۹۰۶)، «Armilus» · ج. گیل، Exposition of the Bible، ذیل اشعیا ۱۱:۴ · سنن ابی داود ۴۲۹۴ (ترجمهٔ انگلیسی به نقل Sunnah.com) · ح. الگار، «Dajjāl»، دانشنامهٔ ایرانیکا (۱۹۹۳) · صحیح بخاری ۳۴۳۹–۳۴۴۰
آبای کلیساعهد جدید
یک چهره از متنهای بسیار، نزد آبای کلیسا
ضدمسیحِ مسیحی از به هم پیوستن متنهایی ساخته شده است که از یکدیگر نام نمیبرند. ایرنائوس لیونی (ح. ۱۸۰ م.) نخستین کسی است که آنها را به تفصیل به هم میپیوندد. او دانیال، پولس و مکاشفه را با هم میخواند: ضدمسیح، که مرتدی است، خواهد آمد و «بتها را کنار مینهد تا [مردم] را قانع کند که خود اوست خدا»، «چنانکه در هیکل خدا مینشیند و خود را چنان مینماید که گویی خداست»، و «میکوشد خود را مسیح بنماید» (بر ضد بدعتها ۵.۲۵.۱–۲). او ضدمسیح را از سبط دان میداند، به استناد ارمیا: «بانگ اسبان تیزتک او را از دان خواهیم شنید» (نیز نک. ارمیا ۸:۱۶)، و توضیح میدهد: «به همین سبب است که این سبط در مکاشفه در شمار سبطهایی که نجات مییابند نیامده است» (۵.۳۰.۲؛ مکاشفه ۷:۵–۸ دان را نمیآورد؛ نک. مدخل دان، «سبط غایب»). هیپولیتوس رومی (اوایل قرن سوم) رسالهٔ خود، دربارهٔ مسیح و دجال، را بر همین متنها بنا میکند و برکت یعقوب را بر آنها میافزاید: «دان ماری باشد که بر زمین خفته است و پاشنهٔ اسب را میگزد» (۱۴؛ پیدایش ۴۹:۱۷). پیشتر از آن، دیداکه، کتاب راهنمای کلیسایی که معمولاً آن را از اواخر قرن یکم یا اوایل قرن دوم میدانند، نامی برای او ندارد: «آنگاه فریبندهٔ جهان همچون پسر خدا پدیدار میشود و آیات و عجایب میکند، و زمین به دست او سپرده میشود و گناهانی خواهد کرد که از آغاز جهان هرگز نبوده است» (دیداکه ۱۶.۴، به ترجمهٔ انگلیسی لیک؛ یونانی کوسموپلانس، «فریبندهٔ جهان»).
ایرنائوس، بر ضد بدعتها ۵.۲۵.۱–۲؛ ۵.۳۰.۲ (ANF 1، به نقل New Advent و CCEL) · هیپولیتوس، دربارهٔ مسیح و دجال ۱۴ (ANF 5، به نقل New Advent) · دیداکه ۱۶.۳–۴ (ترجمهٔ انگلیسی ک. لیک، ۱۹۱۲) · ارمیا ۸:۱۶ · پیدایش ۴۹:۱۷ · مکاشفه ۷:۵–۸
تاریخ
نامها
این سه نام معنای خود را به گونههای متفاوت در خود دارند. مسیح صورت عربیِ همان واژهای است که در عبری ماشیح است، به معنای «مسحشده»، و یونانی آن را خریستوس ترجمه میکند؛ دجال المسيح الدجال است، مسیحی با یک صفت، و آنتیخریستوس یونانی خریستوس را به آنتی، «در برابر» یا «به جای»، میپیوندد. دربارهٔ دجال، الگار یادآور میشود که «خاستگاهی سریانی پیشنهاد شده است»، تا اندازهای چون این واژه در قرآن نیامده است، در حالی که لغتشناسان عرب آن را از ریشهٔ د-ج-ل گرفتند، با معناهایی چون «پوشاندن» و «زراندود کردن»؛ هیو بیتی مینویسد که این واژه را «معمولاً برگرفته از واژهٔ سریانی به معنای ‹فریبکار› یا ‹شیاد› میدانند». دربارهٔ ارمیلوس، دانشنامهٔ جودائیکا اشتقاق آن را از رومولوس، بنیانگذار روم، «محتملترین» میداند، و از پیشنهادهای دیگر، از جمله اهریمن (انگره مینیو)، یاد میکند؛ گیل واژهٔ یونانی ارمولائوس، «نابودگر قوم»، را پیشنهاد کرد، و شپکارو، چنانکه گذشت، رمزی برای هراکلیوس را.
ح. الگار، «Dajjāl»، دانشنامهٔ ایرانیکا (۱۹۹۳) · ه. بیتی، «Dajjal»، Critical Dictionary of Apocalyptic and Millenarian Movements (۲۰۲۲) · دانشنامهٔ جودائیکا (Encyclopaedia Judaica)، «Armilus» · ج. گیل، Exposition of the Bible، ذیل اشعیا ۱۱:۴ · ش. شپکارو، Jewish Martyrs in the Pagan and Christian Worlds (۲۰۰۶)
تاریخ
پژوهشگران دربارهٔ خاستگاهها
پژوهشگران دربارهٔ نسبت چهرههای یهودی و مسیحی همرأی نیستند، و این مدخل دیدگاههایشان را بیآنکه یکی را برگزیند گزارش میکند. ویلهلم بوسه (افسانهٔ ضدمسیح، ۱۸۹۶) استدلال کرد که افسانهٔ مسیحی از افسانهای یهودی کهنتر از مسیحیت برگرفته شده است؛ دیوید برگر (۱۹۸۵) پاسخ میدهد: «هیچ دلیل قانعکنندهای نمیبینم که برداشت مسیحی از منابع یهودیِ پیشین (جز خود دانیال) آمده باشد.» دربارهٔ ارمیلوس، کوهلر و گینزبرگ در دانشنامهٔ یهود احتمال میدهند که زاده شدن او از یک تندیس بازتاب تأثیر مسیحی باشد، و برگر یادآور میشود که اسرائیل لوی آن را «نقیضهای بر تولد ادعایی عیسی از باکره» میخواند؛ یعقوب کلاتسکین در دانشنامهٔ جودائیکا مینویسد که نام ضدمسیح در متنی یهودی «دلیل تأثیر مسیحی نیست»، و در این افسانه عناصری ایرانی، رومی و مسیحی میبیند که به سنت کهنترِ یهودی دربارهٔ ماشیحِ پسر یوسف پیوستهاند. دربارهٔ دجال، الگار خاستگاه ایرانی را نمیپذیرد، زیرا «رهاننده در سنت دینی ایرانی همتای بدکاری ندارد».
د. برگر، «Three Typological Themes in Early Jewish Messianism: Messiah Son of Joseph, Rabbinic Calculations, and the Figure of Armilus»، AJS Review 10/2 (۱۹۸۵)، ۱۴۱–۱۶۴ · و. بوسه، The Antichrist Legend (لندن، ۱۸۹۶) · دانشنامهٔ یهود (Jewish Encyclopedia، ۱۹۰۶)، «Armilus» · دانشنامهٔ جودائیکا (Encyclopaedia Judaica)، «Armilus» · ح. الگار، «Dajjāl»، دانشنامهٔ ایرانیکا (۱۹۹۳)
تفاوتها
میراث یهودیمیراث مسیحیحدیث اهل سنتمیراث شیعه
وزن او در هر سنت
- ارمیلوس متأخر و حاشیهای است. در کتاب مقدس عبری، میشنا و تلمود نیست؛ نخستین گواهان مطمئن او کتاب زربابل از قرن هفتم و سعدیا در قرن دهماند، و او در مکاشفههای سدههای میانه زنده میماند. احکام ماشیح در میشنه تورای موسی بن میمون، که جنگ جوج و ماجوج را وصف میکند، از او نام نمیبرد (میشنه تورا، احکام پادشاهان ۱۱–۱۲). او به ادبیات مکاشفهای یهود تعلق دارد، نه به شریعت یا اعتقادنامهٔ یهود.
- ضدمسیح بر چند بند از عهد جدید استوار است، که از میان آنها تنها نامههای یوحنا این واژه را دارند، اما از ایرنائوس به بعد جزئی ثابت از آموزهٔ مسیحی شد. تعالیم کلیسای کاتولیک میآموزد که کلیسا پیش از آمدن مسیح باید از آزمونی واپسین بگذرد، و «بزرگترین فریب دینی فریب ضدمسیح است»، «مسیحاباوری دروغینی که در آن انسان خود را به جای خدا میستاید» (۶۷۵).
- دجال در قرآن نیست، اما در حدیث اهل سنت از استوارترین نشانههای قیامت است، در هر دو صحیح، و شوکانی روایتهای او را از روایتهای متواتر شمرده است (نک. مدخل مهدی). در حدیث شیعه چهرهای کماهمیتتر است: روایتهایی اندک، که به گفتهٔ ویکیشیعهٔ انگلیسی معتبر شمرده نمیشوند، و او از نشانههای حتمی نیست.
سفر زربابل · سعدیا گائون، الامانات و الاعتقادات ۸ · موسی بن میمون، میشنه تورا، احکام پادشاهان ۱۱–۱۲ · اول یوحنا ۲:۱۸ · تعالیم کلیسای کاتولیک ۶۷۵ · شوکانی، التوضیح · ویکیشیعه، «Dajjal»
عهد جدیدآبای کلیساحدیث اهل سنتحدیث شیعهمیدراش
ادعای او
«که ادعای خدایی میکند»ِ کارت با آن مرد شریر میخواند، که در هیکل «خود را مینماید که خداست» (دوم تسالونیکیان ۲:۴)، و با ضدمسیحِ آبای کلیسا، که میخواهد «[مردم] را قانع کند که خود اوست خدا» (ایرنائوس ۵.۲۵.۱). اما با ضدمسیحِ یوحنا نمیخواند، که «پدر و پسر را انکار مینماید» (اول یوحنا ۲:۲۲): این انکار است، نه ادعا. ادعای دجال از همه نزدیکتر است: در روایت ضعیفترِ ابن ماجه نخست میگوید من پیامبرم و سپس من پروردگار شمایم، و در روایت شیخ صدوق میگوید منم پروردگار برتر شما؛ گزارشهای صحیح به این ادعا با این پاسخ میدهند که پروردگار شما یکچشم نیست. ارمیلوسِ کتاب زربابل هیچیک را ادعا نمیکند؛ خدایان بیگانه را میپرستد و کسانی را که به او ایمان نمیآورند میکشد. تنها در متون متأخر است که «خود را ماشیح، و حتی خودِ خدا، میخواند» و مسیحیان او را میپذیرند (دانشنامهٔ یهود، به پیروی از اوتوت ها-ماشیح)، و در خلاصهٔ دانشنامهٔ جودائیکا او «همهٔ جهان را میفریبد تا باور کنند که او خداست».
دوم تسالونیکیان ۲:۴ · اول یوحنا ۲:۲۲ · ایرنائوس، بر ضد بدعتها ۵.۲۵.۱ · سنن ابن ماجه ۴۰۷۷ · شیخ صدوق، کمال الدین، باب ۴۷، ح ۱ · صحیح بخاری ۷۱۳۱ · سفر زربابل · دانشنامهٔ یهود، «Armilus» · دانشنامهٔ جودائیکا، «Armilus»
میدراشعهد جدیدحدیث اهل سنتحدیث شیعه
پیش از راستین، یا در میانه
کارت میگوید: «پیش از آمدن آنکه راستین است، دروغینی میآید.» در هر سنت ترتیب به این سادگی نیست. در کتاب زربابل و نزد سعدیا، هنگامی که ارمیلوس پدیدار میشود، ماشیحی نخست، پسر یوسف، پیشتر آمده است، و ارمیلوس او را میکشد؛ آن دروغین میان دو ماشیح میایستد و به دست دومی از پا درمیآید. در دوم تسالونیکیان ترتیب همان است که کارت میگوید: روز مسیح «نخواهد آمد» تا آن مرد شریر نخست «ظاهر» نشود (۲:۳)، و مسیح او را «به تجلی ظهور خویش» نابود میکند (۲:۸). در حدیث اهل سنت، عیسی هنگامی فرود میآید که دجال هنوز در کار است، و مسلمانان از پیش امیری دارند که امامت نماز را به عیسی پیشنهاد میکند (مسلم ۱۵۶؛ نک. مدخل عیسی)؛ در گزارشهای شیعه آن امیر مهدی است که پیشتر قیام کرده است. آنچه هر سه در آن شریکاند این است که آن دروغین پیش از پیروزی واپسین در کار است و با آمدن آن موعود نابود میشود. پیشنهاد شده است که عبارت کارت تغییر کند تا همین را بگوید.
سفر زربابل · سعدیا گائون، الامانات و الاعتقادات ۸ · دوم تسالونیکیان ۲:۳، ۸ · صحیح مسلم ۱۵۶، ۲۹۳۷ · شیخ صدوق، کمال الدین، باب ۴۷، ح ۱
عهد جدیدحدیث اهل سنتمیراث شیعهمیراث یهودی
یک فریبکار یا بسیار
یوحنا از یک ضدمسیح که خواهد آمد و از «دجالان بسیار» که هماکنون هستند سخن میگوید (اول یوحنا ۲:۱۸؛ دوم یوحنا ۷)، و عیسی از «مسیحیان کاذب» (متی ۲۴:۲۴). حدیثها نیز بسیاری را میشناسند: نزدیک به سی دجال (دروغگو) پیش از قیامت میآیند و هر یک خود را فرستادهٔ خدا میخواند (بخاری ۷۱۲۱؛ نیز نک. ۳۶۰۹ و مسلم ۱۵۷)، و روایتی که ویکیشیعه میآورد از بیش از هفتاد سخن میگوید؛ ویکیشیعه یادآور میشود که از این رو این واژه میتواند هم نام یک گونه باشد، یعنی هر کس که با ادعاهای دروغ فریب دهد، و هم نام یک مرد. ارمیلوس یک پادشاه است. دغدغهٔ سنت یهودی دربارهٔ ماشیحهای دروغین جای دیگری است، با مدعیانی از میان انسانها: موسی بن میمون یادآور میشود که ربی عقیوا و حکیمان نسل او بر کوزیبا را ماشیحِ پادشاه پنداشتند تا آنکه کشته شد، و این محک را مینهد: «اگر تا آن اندازه کامیاب نشد یا کشته شد، آشکار است که او ماشیحی نیست که تورات وعده داده است» (احکام پادشاهان ۱۱:۳–۴).
اول یوحنا ۲:۱۸ · دوم یوحنا ۷ · متی ۲۴:۲۴ · صحیح بخاری ۳۶۰۹، ۷۱۲۱ · صحیح مسلم ۱۵۷ · ویکیشیعه، «Dajjal» · موسی بن میمون، میشنه تورا، احکام پادشاهان ۱۱:۳–۴ (ترجمهٔ انگلیسی Chabad.org)
میدراشعهد جدیدمیراث مسیحیحدیث اهل سنتحدیث شیعه
چه کسی او را نابود میکند
- ارمیلوس به دست ماشیحِ پسر داود از پا درمیآید، که در چهرهاش میدمد (کتاب زربابل)؛ در روایت سعدیا ماشیح او را میکشد؛ در روایتهای دیگر خدا با او میجنگد، یا آتش و گوگرد از آسمان بر او میبارد (دانشنامهٔ یهود).
- آن مرد شریر به دست مسیح از پا درمیآید، «به نفس دهان خود» (دوم تسالونیکیان ۲:۸)؛ وحش و نبی کاذب «زنده به دریاچه آتش … انداخته شدند» (مکاشفه ۱۹:۲۰). سنت مسیحی برای خنوخ و ایلیا نیز سهمی قائل است: آن دو بازمیگردند تا بر ضد او موعظه کنند و به دست او کشته میشوند (نک. مدخل خنوخ).
- دجال در حدیث اهل سنت به دست عیسی بر دروازهٔ لُد از پا درمیآید (مسلم ۲۹۳۷). در روایت شیخ صدوق به دست کسی از پا درمیآید که عیسی پشت سرش نماز میگزارد، یعنی مهدی؛ گزارشهای دیگر شیعه عیسی را نام میبرند.
در یهودیت و مسیحیت، کشندهٔ او خودِ ماشیحِ موعود یا خودِ مسیح است؛ در اسلامِ اهل سنت عیسی، یعنی مسیح، است، نه مهدی؛ و در گزارشهای شیعه اغلب مهدی.
سفر زربابل · دانشنامهٔ یهود، «Armilus» · دوم تسالونیکیان ۲:۸ · مکاشفه ۱۱:۳–۱۲؛ ۱۹:۲۰ · صحیح مسلم ۲۹۳۷ · شیخ صدوق، کمال الدین، باب ۴۷، ح ۱ · ویکیشیعه، «Dajjal»
میدراشآبای کلیسامیراث مسیحیحدیث اهل سنتحدیث شیعه
چه کسانی را گمراه میکند
متون هر سنت بسیاری از پیروان فریبکار را بیرون از جماعت خود جای میدهند. در کتاب زربابل همهٔ امتها، «جز اسرائیل»، از ارمیلوس پیروی میکنند، و در متون متأخر مسیحیان او را همچون ماشیح و خدا میپذیرند. ایرنائوس و هیپولیتوس ضدمسیح را از سبط دان میدانند، و هیپولیتوس میگوید او «پادشاهی یهودیان را برپا خواهد کرد» و «معبدی از سنگ در اورشلیم» خواهد ساخت (دربارهٔ مسیح و دجال ۶، ۲۵). در صحیح مسلم آمده است که هفتاد هزار تن از یهودیان اصفهان با طیلسانهای ایرانی از دجال پیروی میکنند (مسلم ۲۹۴۴)، و در روایت شیخ صدوق او از دهکدهٔ یهودیان اصفهان بیرون میآید. مسیحیان این نام را بر یکدیگر نیز نهادند: اعترافنامهٔ ایمانی وستمینستر، در متن دههٔ ۱۶۴۰ م.، پاپ روم را «همان ضدمسیح، آن مرد شریر و فرزند هلاکت، که در کلیسا خود را بر ضد مسیح و هر آنچه خدا خوانده میشود برمیافرازد» خواند (۲۵.۶)، بندی که نسخههای پرزبیتری بعدی، مانند نسخههای کلیسای پرزبیتری در آمریکا و کلیسای پرزبیتری ارتدکس، آن را حذف کردهاند.
سفر زربابل · دانشنامهٔ یهود، «Armilus» · ایرنائوس، بر ضد بدعتها ۵.۳۰.۲ · هیپولیتوس، دربارهٔ مسیح و دجال ۶، ۱۴، ۲۵ · صحیح مسلم ۲۹۴۴ · شیخ صدوق، کمال الدین، باب ۴۷، ح ۱ · اعترافنامهٔ ایمانی وستمینستر ۲۵.۶ (متن اصلی، به نقل ReformedAnswers)
همانندیهای دیگر
آبای کلیساعهد جدیدمیدراشحدیث اهل سنت
بدلِ آن راستین
هر سنت فریبکار را همچون بدلی از کسی تصویر میکند که با او میستیزد. هیپولیتوس میگوید «فریبکار میکوشد در همه چیز خود را به پسر خدا همانند کند»: «مسیح شیر است، پس ضدمسیح نیز شیر است؛ مسیح پادشاه است، پس ضدمسیح نیز پادشاه است»؛ «نجاتدهنده همچون بره ظاهر شد؛ او نیز به همین سان همچون بره ظاهر خواهد شد، هرچند در درون گرگ است»؛ «خداوند رسولانی میان همهٔ امتها فرستاد، و او نیز به همین سان رسولانی دروغین خواهد فرستاد» (دربارهٔ مسیح و دجال ۶). وحش دوم مکاشفه «دو شاخ مثل شاخهای بره» دارد (۱۳:۱۱)، و وحش نخست زخمی مهلک دارد که شفا یافته است (۱۳:۳). دانشنامهٔ یهود یادآور میشود که مسیحیان تا قرن دهم دیگر بر آن بودند که ضدمسیح نیز از باکرهای و از شیطان زاده خواهد شد؛ ارمیلوس از شیطان و تندیس دختری زاده میشود. در حدیث، آن دو که لقب مسیح دارند در یک خواب یکی پس از دیگری کنار کعبه پدیدار میشوند (بخاری ۳۴۳۹–۳۴۴۰). اینها مشاهدههایی است از متنهایی با روزگار و وزن گوناگون: یکی از آبای کلیسا در قرن سوم، کتاب مقدس، مکاشفههای یهودی سدههای میانه و حدیثی صحیح.
هیپولیتوس، دربارهٔ مسیح و دجال ۶ (ANF 5، به نقل New Advent) · مکاشفه ۱۳:۳، ۱۱ · دانشنامهٔ یهود، «Armilus» · صحیح بخاری ۳۴۳۹–۳۴۴۰
کتاب مقدس عبریترگوممیدراشعهد جدیدحدیث اهل سنت
نفخهٔ لبهای او
پادشاهِ اشعیا «جهان را به عصای دهان خویش زده، شریران را به نفخه لبهای خود خواهد کشت» (اشعیا ۱۱:۴). این آیه از هر سه سو میگذرد. ترگوم، در متنی که گیل نقل میکند، آن شریر را ارمیلوس مینامد؛ در کتاب زربابل، مناحم «در چهرهٔ ارمیلوس میدمد و بدینسان او را میکشد»؛ پولس مینویسد خداوند آن بیدین را «به نفس دهان خود هلاک خواهد کرد» (دوم تسالونیکیان ۲:۸)، و دانشنامهٔ یهود این را با کشته شدن ارمیلوس به دست ماشیح «با نفَس دهانش» مقایسه میکند. در صحیح مسلم، نفَس (نفس) عیسیِ فرودآمده هر کافری را که به آن برسد میکشد، تا جایی که چشم عیسی میبیند (مسلم ۲۹۳۷)، هرچند خود دجال را در لُد میکشد. هیچ منبعی که برای این مدخل یافته شد حدیث را به اشعیا پیوند نمیدهد؛ این همانندی از آنِ این سایت است.
اشعیا ۱۱:۴ · ج. گیل، Exposition of the Bible، ذیل اشعیا ۱۱:۴ · سفر زربابل · دوم تسالونیکیان ۲:۸ · دانشنامهٔ یهود، «Armilus» · صحیح مسلم ۲۹۳۷
حدیث اهل سنتحدیث شیعهمیدراشعهد جدید
چشمی معیوب
یکچشمی دجال نشانهٔ او در همهٔ گزارشهای اهل سنت و شیعه است. ارمیلوس نیز معیوب است، هرچند نه به همان گونه: «یک چشم بزرگ و یک چشم کوچک» در مدراش ویوشع (قرن یازدهم)، و چشمانی «گود» و دو سر در کتاب زربابل. متون مسیحی برای ضدمسیح چنین نشانی نمیآورند؛ وحش مکاشفه هفت سر و ده شاخ دارد. همانندی دجال و ارمیلوسِ ویوشع در اینجا گفته میشود، نه در منابع.
صحیح بخاری ۷۱۳۱ · شیخ صدوق، کمال الدین، باب ۴۷، ح ۱ · مدراش ویوشع (به نقل دانشنامهٔ یهود، «Armilus») · سفر زربابل · مکاشفه ۱۳:۱
حدیث اهل سنتآبای کلیسامیراث مسیحی
پناه بردن در نماز
دجال در نیایش روزانهٔ اهل سنت جایی دارد. ابوهریره روایت میکند که چون یکی از شما تشهد آخر را به پایان برد، از چهار چیز به خدا پناه برد، که آخرینش فتنهٔ مسیح دجال است (مسلم ۵۸۸)، و ابوالدرداء روایت میکند که هر کس ده آیهٔ نخست سورهٔ کهف را از بر کند، از دجال در امان میماند (مسلم ۸۰۹؛ روایتی دیگر ده آیهٔ آخر را میگوید). هر دو در صحیح مسلماند. آیینهای نیایش اصلی مسیحی دعای ثابتی ندارند که نام ضدمسیح را ببرد؛ دیداکه هشدار خود را با فراخوانی به بیداری آغاز میکند (۱۶.۱)، و تعالیم کلیسای کاتولیک از «آزمون واپسین» کلیسا سخن میگوید (۶۷۵). نیایش یهودی از ارمیلوس نام نمیبرد.
صحیح مسلم ۵۸۸، ۸۰۹ (ترجمهٔ انگلیسی به نقل HadithUnlocked) · دیداکه ۱۶ · تعالیم کلیسای کاتولیک ۶۷۵
آبای کلیساحدیث اهل سنتمیراث شیعهتاریخ
نام نهادن بر او
در هر سنت خوانندگان کوشیدند فریبکار را در روزگار خود بازشناسند. ایرنائوس نامهایی را با عدد ۶۶۶ِ مکاشفه سنجید، «لاتینوس (ΛΑΤΕΙΝΟΣ) عدد ششصد و شصت و شش را دارد»، و اوانتاس و تیتان را نیز، اما خودداری کرد: «با این همه، خود را در خطر آن نمیافکنیم که دربارهٔ نام ضدمسیح به قطع سخن بگوییم» (بر ضد بدعتها ۵.۳۰.۳). آگوستین گزارش کرد که برخی بازدارندهٔ دوم تسالونیکیان را امپراتوری روم و سرّ بیدینی را نرون میدانستند، از خود پرسید که آیا مراد از هیکل ویرانههای معبد سلیمان است یا کلیسا، و دربارهٔ این بند اعتراف کرد: «صادقانه اعتراف میکنم که نمیدانم مقصود او چیست» (شهر خدا ۲۰.۱۹). در صحیح مسلم، پیامبر و یارانش پسری از مدینه، ابن صیاد، را که گمان میرفت دجال باشد میآزمایند (مسلم ۲۹۳۰)، و تمیم داری از مردی زنجیرشده در جزیرهای میگوید که خود را دجال میخواند (مسلم ۲۹۴۲). الگار یادآور میشود که برخی نویسندگان شیعه زندگی دراز و پنهان دجال را «همتای شیطانیِ غیبت امام دوازدهم» دیدند، و او این استدلال را به کمال الدین شیخ صدوق بازمیگرداند. در میان خوانندگان یهودی، خوانش رمزیِ ارمیلوس همچون هراکلیوس از آنِ پژوهشگری جدید است (شپکارو).
ایرنائوس، بر ضد بدعتها ۵.۳۰.۳ (ANF 1، به نقل CCEL) · آگوستین، شهر خدا ۲۰.۱۹ (NPNF I.2، به نقل CCEL) · صحیح مسلم ۲۹۳۰، ۲۹۴۲ · ح. الگار، «Dajjāl»، دانشنامهٔ ایرانیکا (۱۹۹۳) · شیخ صدوق، کمال الدین · ش. شپکارو، Jewish Martyrs in the Pagan and Christian Worlds (۲۰۰۶)
عهد جدیدحدیث اهل سنت
کارتهای دیگر دربارهٔ پایان
فریبکار در زنجیرهای میایستد که کارتهای دیگر آن را بازمیگویند. جنگ بزرگی که در حدیث پیش از دجال میآید، و یأجوج و مأجوج که پس از کشته شدن او به دست عیسی بیرون میآیند، در کارت «نبرد واپسین» آمدهاند، همراه حارمجدون، جایی که وحش مکاشفه گرفتار میشود. آنکه میآید تا او را نابود کند، یعنی ماشیحِ پسر داود که ایلیا آمدنش را خبر میدهد، مسیحِ بازگشته، و مهدی همراه عیسی، در کارت «موعود» آمده است. داوریای که در پی میآید در کارت «ترازو و نامه» آمده است.
مکاشفه ۱۶:۱۶؛ ۱۹:۱۹–۲۰ · صحیح مسلم ۲۸۹۷، ۲۹۳۷
مقایسهٔ سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
حدیث اهل سنتعهد جدیدآبای کلیسامیراث یهودی
یادداشت نویسنده: یک همانندی، نه یک قدرت
در هر سه سنت، خطرِ پایان کار کمتر لشکری است و بیشتر یک همانندی. فریبکار نام یا نشانهای آن راستین را دارد: مسیحی که دروغگوست، ضدمسیحی که همچون بره میآید، پادشاهی که امتها او را همچون ماشیح میپذیرند؛ و کار مؤمن بازشناختن این دو از یکدیگر است: با نشانی میان دو چشم که هر مؤمنی میتواند بخواند، با اقرار به اینکه عیسی مسیح در جسم آمده است، با سر باز زدن از پرستش هر کس جز خدا، چنانکه نحمیا در اوتوت ها-ماشیح میکند. هر سنت این محک را از اعتقادنامهٔ خود برمیگیرد، و از این رو همان چهره در هر سنت نشان میدهد که مرز اعتقادنامهٔ آن کجا کشیده شده است.
صحیح مسلم ۲۹۳۴ · اول یوحنا ۴:۳ · هیپولیتوس، دربارهٔ مسیح و دجال ۶ · دانشنامهٔ یهود، «Armilus»
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
حدیث اهل سنتمیراث مسیحیمیراث یهودی
یادداشت نویسنده: محوری و حاشیهای
کارت سه چهره با وزن بسیار نابرابر را کنار هم مینهد. دجال در معتبرترین مجموعههای اهل سنت آمده است و مؤمنان هر روز در نماز از او به خدا پناه میبرند؛ ضدمسیح از چند آیه به آموزهای بدل شده است که کلیساها هنوز میآموزند؛ ارمیلوس از چند مکاشفهٔ سدههای میانه شناخته میشود که شریعت و اعتقادنامهٔ یهود از آنها چشم میپوشند. این همانندی واقعی است، اما باوری اصلی در یک سنت را به افسانهای فرعی در سنتی دیگر میپیوندد.
صحیح مسلم ۵۸۸، ۲۹۳۷ · تعالیم کلیسای کاتولیک ۶۷۵ · سفر زربابل · موسی بن میمون، میشنه تورا، احکام پادشاهان ۱۱–۱۲