در کنار هم
کتاب مقدس عبریتاریخ
«سلامتی بر تو باد! مترس»
در کتاب مقدس عبری شالوم درود دیدار و دلگرمی است. خداوند به جدعونِ هراسان میگوید: «سلامتی بر تو باد! مترس نخواهی مرد»، و جدعون مذبح خود را به همین نام میخواند، «یهوه شالوم»، یعنی «خداوند سلامتی است» (داوران ۶:۲۳–۲۴). ناظر خانهٔ یوسف به برادران میگوید: «سلامت باشید مترسید» (پیدایش ۴۳:۲۳)؛ داود به نابال پیغام میفرستد: «سلامتی بر تو باد و بر خاندان تو و بر هرچه داری سلامتی باشد» (اول سموئیل ۲۵:۶)؛ و مردی پیر در جبعه به مسافری میگوید: «سلامتی بر تو باد» (داوران ۱۹:۲۰). عبری فعلی ندارد: شالوم لِخا، «سلام به تو» (داوران ۶:۲۳)، و با ضمیر جمع شالوم لاخِم (پیدایش ۴۳:۲۳)؛ ترجمهٔ کینگ جیمز فعل (be) را با حروف کج میافزاید، و ترجمهٔ قدیم فارسی نیز «باد» یا «باشید» را بر آن افزوده است. همین واژه پرسش از حال دیگری هم هست: یعقوب دربارهٔ لابان میپرسد: «بسلامت است؟» و پاسخ میشنود: «بسلامت» (پیدایش ۲۹:۶)؛ در عبری هَشالوم لو، «آیا او را شالوم هست؟»، و پاسخ شالوم است. فرهنگ براون–درایور–بریگز معناهای آن را «تمامیت، سلامت، بهروزی، صلح» میآورد.
داوران ۶:۲۳–۲۴؛ ۱۹:۲۰ · پیدایش ۲۹:۶؛ ۴۳:۲۳ · اول سموئیل ۲۵:۶ · براون–درایور–بریگز، Hebrew and English Lexicon، ذیل שָׁלוֹם (به نقل bibliaparalela.com) · متن عبری و آوانویسی به نقل biblehub.com
میراث یهودیتاریخ
<i>شالوم عَلِیخِم</i>، <i>عَلِیخِم شالوم</i>
صورتی که بر کارت آمده، شالوم عَلِیخِم، «سلام بر شما»، در کتاب مقدس نیست. فیلولوگوس، ستوننویس روزنامهٔ فوروارد، یادآور میشود که این صورت، «راست است، در کتاب مقدس نمیآید»، و کتاب مقدس «تنها شالوم» یا شالوم لِخا دارد، و «این درود نخستین بار در عبریِ آغاز دورهٔ ربانی یافته میشود»، و به بندی از تلمود اورشلیمی اشاره میکند. پاسخ ترتیب واژهها را وارونه میکند: عَلِیخِم شالوم، «بر شما، سلام». ضمیر جمع عَلِیخِم حتی در خطاب به یک تن نیز به کار میرود. در بیشتر جماعتها این گفتوشنود جزئی از برکت ماهانهٔ ماه نو (قیدوش لِوانا) نیز هست، که در آن به سه تن شالوم عَلِیخِم گفته میشود و آنان پاسخ میدهند عَلِیخِم شالوم؛ دانشنامهٔ یهود آن را درود بازگشت از سفر یا دیدار با غریبه نیز میشمارد. ترانهٔ عامیانهٔ هِوِنو شالوم عَلِیخِم از همین درود برآمده است.
فیلولوگوس، «How ‘Shalom Aleykhem’ Originated and Why It Doesn't Appear in the Bible»، روزنامهٔ فوروارد · ویکیپدیا، «Shalom aleichem» · دانشنامهٔ یهود (Jewish Encyclopedia، ۱۹۰۶)، «Greeting, Forms of»
میشناتلمود
«در سلام دادن پیشدستی کن»
ربانیان درود گفتن را فضیلتی شمردند. ربی متیا بن حرش آموخت: «چون به مردم برمیخوری، در سلام دادن پیشدستی کن» (هِوِه مَقدیم بِشلوم کُل آدام؛ آووت ۴:۱۵، و در برخی چاپها ۴:۲۰). تلمود دربارهٔ ربان یوحانان بن زکای، حکیم قرن یکم میلادی، میگوید «هرگز کسی در سلام [شالوم] بر او پیشی نگرفت، حتی غریبهای در بازار» (براخوت ۱۷الف؛ مراد از غریبه غیریهودی است). میشنا به یهودیان اجازه میدهد برای حفظ صلح به غیریهودیان سلام دهند (گیطین ۵:۹، چنانکه دانشنامهٔ یهود نقل میکند)، و تلمود درودهای کوتاهی را که برخی حکیمان به آنان میگفتند ثبت کرده است (گیطین ۶۲الف).
میشنا، آووت ۴:۱۵ (ترجمهٔ انگلیسی به نقل mishnah.org) · تلمود بابلی، براخوت ۱۷الف (ترجمهٔ انگلیسی به نقل outorah.org، «Greeting Strangers») · میشنا، گیطین ۵:۹؛ تلمود بابلی، گیطین ۶۲الف؛ براخوت ۱۷الف (به نقل دانشنامهٔ یهود، «Greeting, Forms of»)
تلمودکتاب مقدس عبریمیراث یهودی
<i>شالوم</i>، نامی از نامهای خدا
از آنجا که جدعون مذبح را «یهوه شالوم نامید» (داوران ۶:۲۴)، تلمود شالوم را نامی از نامهای خدا میشمارد. راو همنونا از قول عولا گفت: «حرام است که در گرمابه به همنوع خود ‹شالوم› بگویی»، و آیه را دلیل آورد (شبات ۱۰ب). این حکم به مجموعههای فقه یهود راه یافت، در احکام گرمابه (اوراح حییم ۸۴، در شولحان عاروخ هَرَو و در میشنا بروره ۸۴:۶). بدینسان این درود هم واژهای روزمره است و هم نامی از نامهای خدا، و همین جفت در سوی اسلامی نیز بازمیگردد (نک. «نام السلام» در پایین).
تلمود بابلی، شبات ۱۰ب (ترجمهٔ انگلیسی به نقل ا. مئیر، «Simanim 84–85: Shalom in the bathhouse»، etzion.org.il) · داوران ۶:۲۴ · شولحان عاروخ هَرَو، اوراح حییم ۸۴؛ میشنا بروره ۸۴:۶ · دانشنامهٔ یهود (Jewish Encyclopedia، ۱۹۰۶)، «Greeting, Forms of»
کابالامیراث یهودیتلمود
<i>شالوم عَلِیخِم</i> بر سفرهٔ شبات
شب جمعه، هنگام بازگشت از کنیسه به خانه، بسیاری از یهودیان شالوم عَلِیخِم را میخوانند و به فرشتگان خدمتگزار، «فرشتگان خدای متعال»، درود میفرستند. این شعر را «کابالیستهای صفد در اواخر قرن شانزدهم یا اوایل قرن هفدهم سرودند»، و نخستین بار در تیقونِه شبات، چاپ پراگ در ۱۶۴۱، دیده میشود. آن را بر آموزهٔ تلمود استوار میدانند که دو فرشته، یکی نیک و یکی بد، شب شبات مرد را از کنیسه تا خانه همراهی میکنند (شبات ۱۱۹ب). همه آن را نپذیرفتند: یعقوب امدن (بیت ئیل، ۱۷۴۵) بر درخواست از فرشتگان و بر دعا و زاری در روز شبات خرده گرفت، و گائون ویلنا خوانندگان را از مکثی برحذر داشت که معنای یکی از سطرها را دگرگون میکند.
ویکیپدیا، «Shalom Aleichem (liturgy)» · تلمود بابلی، شبات ۱۱۹ب · یعقوب امدن، بیت ئیل (۱۷۴۵)
عهد جدیدتاریخ
«سلام بر شما باد»: درود عیسای برخاسته
شامگاه روز نخست هفته، «هنگامی که درها بسته بود، جایی که شاگردان بهسبب ترس یهود جمع بودند، ناگاه عیسی آمده، در میان ایستاد و بدیشان گفت: ‹سلام بر شما باد!›» (یوحنا ۲۰:۱۹). هنگامی که آنان را میفرستد، باز همین را میگوید: «سلام بر شما باد. چنانکه پدر مرا فرستاد، من نیز شما را میفرستم»، و سپس بر آنان میدمد و روحالقدس را به ایشان میدهد (۲۰:۲۱–۲۲)؛ و بار سوم، هشت روز بعد، در حضور توما (۲۰:۲۶). لوقا همین صحنه را دارد: «عیسی خود در میان ایشان ایستاده، به ایشان گفت: ‹سلام بر شما باد›»، و ایشان «لرزان و ترسان شده گمان بردند که روحی میبینند» (لوقا ۲۴:۳۶–۳۷). متن یونانی ایرِنه هومین است، «سلام بر شما»، بیفعل، درست به صورت شالوم لاخِم عبری. این عبارت در لوقا ۲۴:۳۶ در کدکس بزا و برخی دستنوشتههای لاتینی کهن نیست؛ وستکات و هورت آن را در قلاب نهادند، اما کمیتهٔ متن یونانی انجمنهای متحد کتاب مقدس آن را به اعتبار دستنوشتهها نگاه داشت.
یوحنا ۲۰:۱۹–۲۲، ۲۶ · لوقا ۲۴:۳۶–۳۷ · ب. م. متزگر، A Textual Commentary on the Greek New Testament، ذیل لوقا ۲۴:۳۶ (به خلاصهٔ bible-researcher.com، «The Western Non-Interpolations»)
عهد جدید
«سلام بر این خانه باد»
عیسی هنگام فرستادن آن هفتاد تن به آنان میگوید چگونه به خانه درآیند: «و در هر خانهای که داخل شوید، اول گویید سلام بر این خانه باد. پس هرگاه ابن السلام در آن خانه باشد، سلام شما بر آن قرار گیرد والا به سوی شما راجع شود» (لوقا ۱۰:۵–۶). متی همین دستور را دارد: «و چون به خانهای درآیید، بر آن سلام نمایید؛ پس اگر خانه لایق باشد، سلام شما بر آن واقع خواهد شد و اگر نالایق بود، سلام شما به شما خواهد برگشت» (متی ۱۰:۱۲–۱۳). در موعظهٔ بالای کوه، سلام نباید تنها برای خودیها نگاه داشته شود: «و هرگاه برادران خود را فقط سلام گویید چه فضیلت دارید؟ آیا باجگیران چنین نمیکنند؟» (متی ۵:۴۷).
لوقا ۱۰:۵–۶ · متی ۱۰:۱۲–۱۳؛ ۵:۴۷
عهد جدید
«سلامتی خود را به شما میدهم»
در شام آخرِ انجیل یوحنا، سلامتی هدیه است و نیز درود: «سلامتی برای شما میگذارم، سلامتی خود را به شما میدهم. نهچنانکه جهان میدهد، من به شما میدهم. دل شما مضطرب و هراسان نباشد» (یوحنا ۱۴:۲۷)، و «بدین چیزها به شما تکلم کردم تا در من سلامتی داشته باشید» (۱۶:۳۳). درود عیسای برخاسته در باب ۲۰ پاسخ همین وعده است، و به شاگردانی گفته میشود که از ترس پشت درهای بستهاند.
یوحنا ۱۴:۲۷؛ ۱۶:۳۳؛ ۲۰:۱۹
عهد جدید
«فیض و سلامتی… بر شما باد»
پولس نامههایش را با درودی دوگانه آغاز میکند: «فیض و سلامتی از جانب پدر ما خدا و عیسی مسیح خداوند بر شما باد» (رومیان ۱:۷؛ نیز اول قرنتیان ۱:۳؛ غلاطیان ۱:۳). او خدا را «خدای سلامتی» (رومیان ۱۵:۳۳؛ ۱۶:۲۰؛ اول تسالونیکیان ۵:۲۳) و «خداوند سلامتی» (دوم تسالونیکیان ۳:۱۶) میخواند، و به کلیساها میگوید: «یکدیگر را به بوسه مقدسانه سلام نمایید» (رومیان ۱۶:۱۶). نامهٔ نخست پطرس چنین پایان مییابد: «یکدیگر را به بوسه محبتانه سلام نمایید و همه شما را که در مسیح عیسی هستید، سلام باد آمین» (اول پطرس ۵:۱۴)؛ و نامهٔ سوم یوحنا: «سلام بر تو باد. دوستان به تو سلام میرسانند» (سوم یوحنا ۱۴).
رومیان ۱:۷؛ ۱۵:۳۳؛ ۱۶:۱۶، ۲۰ · اول قرنتیان ۱:۳ · غلاطیان ۱:۳ · اول تسالونیکیان ۵:۲۳ · دوم تسالونیکیان ۳:۱۶ · اول پطرس ۵:۱۴ · سوم یوحنا ۱۴
میراث مسیحیکتاب مقدس عبری
نشان صلح
این درود به آیین عبادت راه یافت. در ترجمهٔ انگلیسی کتاب آیین عشای ربانی رومی، کشیش میتواند آیین را با سخن پولس آغاز کند، «فیض و سلامتی از جانب پدر ما خدا و عیسی مسیح خداوند بر شما باد»، یا با «خداوند با شما باد»، که مردم به آن پاسخ میدهند «و با روح تو»؛ بوعز نیز دروندگانش را با همین سخن درود میگوید: «خداوند با شما باد.» ایشان وی را گفتند: «خداوند تو را برکت دهد» (روت ۲:۴). پیش از تناول، کشیش دعا میکند: «ای خداوند عیسی مسیح، که به رسولانت گفتی…» و سخن یوحنا ۱۴:۲۷ را به یاد میآورد، و سپس میگوید: «سلامتی خداوند همواره با شما باد.» مردم پاسخ میدهند «و با روح تو»، و با دعوت «نشان صلح را به یکدیگر بدهیم» همه نشان مرسوم را با هم مبادله میکنند. مسیحیان از دیرباز این لحظه را پاکس («صلح») یا بوسهٔ صلح خواندهاند؛ نامههای پولس پیشتر به کلیساها میگویند یکدیگر را با بوسهای مقدس سلام کنند (رومیان ۱۶:۱۶).
کتاب آیین عشای ربانی رومی (The Roman Missal)، ترجمهٔ انگلیسی (۲۰۱۰)، ترتیب آیین (liturgyoffice.org) · روت ۲:۴ · یوحنا ۱۴:۲۷ · رومیان ۱۶:۱۶
قرآن
«بگو: سلام بر شما باد»
قرآن به پیامبر میآموزد که مؤمنان را چگونه بپذیرد: «هرگاه آنان که به آیات ما میگروند نزد تو آیند بگو: سلام بر شما باد، خدا بر خود رحمت و مهربانی را فرض نمود» (قرآن ۶:۵۴، ترجمهٔ الهی قمشهای). عبارت عربی سَلَامٌ عَلَيْكُمْ است، بیحرف تعریف؛ درود روزمره با حرف تعریف، السَّلامُ عَلَيْكُم، صورتی است که در حدیث آمده است. سلام هنگام درآمدن به خانه فرمان داده شده است: «هرگز به هیچ خانه مگر خانههای خودتان تا با صاحبش انس و اجازه ندارید وارد نشوید و … به اهل آن خانه نخست سلام کنید» (۲۴:۲۷، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و «هرگاه بخواهید به خانهای … داخل شوید نخست بر خویش سلام کنید … که سلام تحیّتی با برکت و نیکو از جانب خداست» (۲۴:۶۱، ترجمهٔ الهی قمشهای). عبارت انگلیسی پیکتال در ۶:۵۴ واژه به واژه همان عبارت ترجمهٔ کینگ جیمز در یوحنا ۲۰:۱۹ است؛ در فارسی نیز ترجمهٔ الهی قمشهای در این آیه و ترجمهٔ قدیم کتاب مقدس در آن آیه هر دو «سلام بر شما باد» دارند.
قرآن ۶:۵۴؛ ۲۴:۲۷؛ ۲۴:۶۱
قرآنحدیث اهل سنت
«به تحیت و سلامی بهتر از آن… پاسخ دهید»
قرآن پاسخ دادن را وظیفه میکند: «هر گاه شما را تحیت و سلامی گفتند شما نیز باید به تحیت و سلامی بهتر از آن یا مانند آن پاسخ دهید، که خدا به حساب هر چیزی کاملاً خواهد رسید» (قرآن ۴:۸۶، ترجمهٔ الهی قمشهای). حدیثی از عمران بن حصین این درجهها را نشان میدهد: مردی آمد و گفت السَّلامُ عَلَيْكُم، و پیامبر پس از پاسخ گفت «ده»؛ دومی وَرَحْمَةُ الله را افزود، و پیامبر گفت «بیست»؛ سومی وَبَرَكاتُه را نیز افزود، و پیامبر گفت «سی» (ابوداود ۵۱۹۵؛ ترمذی ۲۶۸۹). ترمذی آن را از این طریق حسن صحیح غریب میخواند، آلبانی آن را صحیح شمرد، و زبیر علی زئی سندش را حسن دانست. درود کامل، «سلام و رحمت خدا و برکات او بر شما باد»، تا امروز صورت رایج سلام مسلمانان است.
قرآن ۴:۸۶ · سنن ابی داود ۵۱۹۵؛ جامع ترمذی ۲۶۸۹ (درجهها به نقل en.tohed.com و hadeethenc.com)
حدیث اهل سنت
سلام آدم
بخاری باب آغاز سلام (باب بدء السلام) را با حدیثی از ابوهریره آغاز میکند: خدا آدم را به بلندای شصت ذراع آفرید و به او گفت برود و به آن گروه از فرشتگان که آنجا نشستهاند سلام کند و به پاسخشان گوش دهد، زیرا آن پاسخ درود او و درود فرزندانش خواهد بود. آدم گفت: «السَّلامُ عَلَيْكُم»؛ آنان پاسخ دادند: السَّلامُ عَلَيْكَ وَرَحْمَةُ الله، و بر آنچه او گفته بود افزودند (بخاری ۶۲۲۷؛ نیز ۳۳۲۶). در این گزارش، سلام درودی عربی یا اسلامی نیست، بلکه نخستین سخن میان نخستین انسان و فرشتگان است که به همهٔ فرزندان او سپرده شد. نک. مدخل آدم، «قامتی غولآسا، و نخستین سلام».
صحیح بخاری ۶۲۲۷ (کتاب الاستئذان، باب بدء السلام؛ ترجمهٔ انگلیسی به نقل hadithunlocked.com)، ۳۳۲۶
حدیث اهل سنتحدیث شیعه
«سلام را میان خود رواج دهید»
مسلم از ابوهریره روایت میکند که تا ایمان نیاورید به بهشت درنمیآیید، و ایمانتان کامل نمیشود تا یکدیگر را دوست بدارید؛ و راه این دوستی آن است که سلام را میان خود رواج دهید (أَفْشُوا السَّلامَ بَيْنَكُم؛ مسلم ۵۴، کتاب الایمان). مجموعههای شیعه همین اندرز را در روایتهای خود دارند: در یکی، از الخصال شیخ صدوق، سلام را بپراکنید تا خیر خانهتان افزون شود؛ و در دیگری، از بحار الانوار، نزدیکترین مردم به خدا و رسولش کسانیاند که در سلام پیشدستی کنند.
صحیح مسلم ۵۴الف (ترجمهٔ انگلیسی به نقل hadithunlocked.com) · شیخ صدوق، الخصال، ص ۱۸۱، ح ۲۴۶؛ مجلسی، بحار الانوار ۷۶:۱۲، ح ۵۰ (ترجمهٔ انگلیسی به نقل hadith.net، «Greeting of Peace»)
حدیث شیعهمیراث شیعهحدیث اهل سنت
فقه شیعه: سلام دادن مستحب، پاسخ دادن واجب
الکافیِ کلینی در کتاب معاشرت (کتاب العشرة، جلد ۲) چند باب پیاپی به سلام میدهد، از جمله بابی دربارهٔ کسی که باید سلام کند و بابی دربارهٔ سلام به نامسلمانان (عنوانها به نقل ترجمهٔ انگلیسی در thaqalayn.net). گزارشی از امام پنجم، محمد باقر، در بحار الانوار این قاعده را میآورد: به کسی که در نماز است سلام نمیدهند، زیرا نمیتواند پاسخ دهد؛ و آغاز کردن سلام از سوی سلامدهنده مستحب است و پاسخ آن واجب. کنز العمالِ متقی هندی، مجموعهای از اهل سنت در قرن شانزدهم میلادی، همین قاعده را به صورت سخنی از پیامبر دارد: سلام دادن مستحب است و پاسخ آن واجب (ح ۲۵۲۹۴). در الکافی جعفر صادق نقل میکند که پیامبر به زنان سلام میداد و آنان سلامش را پاسخ میدادند، و علی نیز چنین میکرد، اما سلام دادن به زنان جوان را خوش نداشت و میگفت میترسد صدایشان او را خوش آید (الکافی ۵:۵۳۵، ح ۳). درجهای برای این گزارشها یافته نشد؛ آنها در مجموعههای اصلی شیعه آمدهاند.
کلینی، الکافی ۲، کتاب العشرة (عنوان بابها به نقل thaqalayn.net) · مجلسی، بحار الانوار ۷۶:۹، ح ۳۵ (ترجمهٔ انگلیسی به نقل hadith.net، «Greeting») · کلینی، الکافی ۵:۵۳۵، ح ۳ (ترجمهٔ انگلیسی به نقل hadith.net) · متقی هندی، کنز العمال ۲۵۲۹۴ (ترجمهٔ انگلیسی به نقل hadith.net، «Greeting of Peace»)
قرآن
سلام، درود بهشت
در قرآن سلام پیش از همه سخن بهشت است. «و در آن بهشت زبان شوق به تقدیس خدا گشایند که بار الها تو از هر نقص و آلایش پاک و منزهی و درود آنها در بهشت ‹سلام› است» (قرآن ۱۰:۱۰، ترجمهٔ الهی قمشهای؛ نیز ۱۴:۲۳)؛ «سَلَامٌ قَوْلًا مِّن رَّبٍّ رَّحِيمٍ»، یعنی سلام، سخنی از پروردگاری مهربان (۳۶:۵۸)؛ فرشتگان «از هر در وارد میگردند» و میگویند: «سلام و تحیت بر شما باد که صبر پیشه کردید» (۱۳:۲۳–۲۴، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و خازنان بهشت پرهیزگاران را چنین پیشواز میکنند: «سلام بر شما باد (خوشا به حال شما)…» (۳۹:۷۳، ترجمهٔ الهی قمشهای). بهشتیان «نه آنجا هیچ حرفی لغو و بیهوده شنوند و نه به یکدیگر گناهی بربندند» (۵۶:۲۵، ترجمهٔ الهی قمشهای)، جز این سخن: «سَلَامًا سَلَامًا»، سلام، سلام (۵۶:۲۶). خود بهشت «دار سلامت» است، به عربی دارُ السَّلام (۶:۱۲۷؛ ۱۰:۲۵).
قرآن ۱۰:۱۰، ۲۵؛ ۱۴:۲۳؛ ۳۶:۵۸؛ ۱۳:۲۳–۲۴؛ ۳۹:۷۳؛ ۵۶:۲۵–۲۶؛ ۶:۱۲۷
قرآنتلمود
نام السلام
در میان نامهای خدا در پایان سورهٔ حشر السلام آمده است، «سلام»: «هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَـٰهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ…»، یعنی او خدایی است که جز او خدایی نیست، فرمانروا، پاک، سلام، ایمنیبخش… (قرآن ۵۹:۲۳). آموزهٔ تلمود که شالوم نامی از نامهای خداست بر مذبح جدعون تکیه دارد (شبات ۱۰ب، در بالا)؛ قرآن خدا را مستقیم به این نام میخواند.
قرآن ۵۹:۲۳ · تلمود بابلی، شبات ۱۰ب
حدیث اهل سنتتفسیرقرآنحدیث شیعه
«و بر شما»: پاسخ به اهل کتاب
بخاری از انس روایت میکند: هرگاه اهل کتاب به شما سلام دادند، بگویید «و بر شما» (إِذَا سَلَّمَ عَلَيْكُم أَهْلُ الْكِتَابِ فَقُولُوا وَعَلَيْكُم؛ بخاری ۶۲۵۸، در بابی دربارهٔ چگونگی پاسخ دادن به سلام اهل ذمه)؛ عبدالباقی نشان داده است که مسلم نیز آن را آورده است. زمینهٔ آن در همان باب آمده است: گروهی از یهودیان به پیامبر السّامُ عَلَيْكَ، «مرگ بر تو»، گفتند، که بازیای با واژهٔ السلام بود؛ عایشه آنان را در پاسخ نفرین کرد، و پیامبر به او گفت آرام باشد، زیرا خدا نرمی و مدارا را در همهٔ کارها دوست دارد؛ او خود تنها گفته بود «و بر شما» (بخاری ۶۲۵۶). ابن کثیر، به نقل از ابن ابیحاتم، این را سبب نزول قرآن ۵۸:۸ میداند: «و هر گاه حضور تو آیند … تو را سلام و تحیّتی گویند که خدا نفرموده است» (ترجمهٔ الهی قمشهای). مسلم همچنین از ابوهریره روایت میکند که پیش از آنکه یهودیان و مسیحیان به شما سلام دهند، به آنان سلام ندهید (مسلم ۲۱۶۷، کتاب السلام؛ نیز نووی، ریاض الصالحین ۸۶۶). روایتهای شیعه در الکافی همین داستان را از زبان محمد باقر میآورند، که پیامبر تنها «علیکم» پاسخ داد و گفت نرمی بر هر چه نهاده شود آن را میآراید؛ و دستور علی را نیز میآورند که در سلام به اهل کتاب پیشدستی نکنید و سلامشان را با وَعَلَيْكُم پاسخ دهید (الکافی ۲، کتاب العشرة، باب سلام به نامسلمانان).
صحیح بخاری ۶۲۵۶، ۶۲۵۸ (کتاب الاستئذان؛ ترجمهٔ انگلیسی به نقل hadithunlocked.com) · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل ۵۸:۸ (ترجمهٔ انگلیسی به نقل surahquran.com) · قرآن ۵۸:۸ · صحیح مسلم ۲۱۶۷ (کتاب السلام؛ ترجمهٔ انگلیسی به نقل hadithunlocked.com)؛ نووی، ریاض الصالحین ۸۶۶ · کلینی، الکافی ۲، کتاب العشرة (ترجمهٔ انگلیسی به نقل وبلاگ دارالحدیث، «Three hadith on greeting of peace»، ۲۰۱۰)
حدیث اهل سنتمیراث شیعه
نماز با سلام پایان مییابد
هر نماز مسلمانان با سلام، یعنی تسلیم، پایان مییابد. علی از پیامبر نقل میکند که کلید نماز طهارت است، آغازش تکبیر و پایانش تسلیم (تَحْلِيلُهَا التَّسْلِيمُ، به معنای لفظی «آنچه از آن رها میکند»؛ ابوداود ۶۱، نیز ترمذی ۳)، و آلبانی آن را حسن صحیح شمرد. در احکام شیعه به فتوای سیستانی، سلام پایانی واجب است: السَّلامُ عَلَيْكُم، یا «السَّلامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ»، که پس از آن، بنا بر احتیاط واجب، باید السَّلامُ عَلَيْكُم را افزود؛ مستحب است نخست به پیامبر سلام داده شود، «السَّلامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ»، و بنا بر احتیاط مستحب، «و رحمت خدا و برکات او» به سلام آخر افزوده شود (Islamic Laws، ترجمهٔ انگلیسی رسالهٔ او، مسئلهٔ ۱۰۹۱). برای اینکه سنتها چگونه نماز میگزارند، نک. «نیایش» در صفحهٔ منشورها.
سنن ابی داود ۶۱ (ترجمهٔ انگلیسی و درجه به نقل alim.org) · جامع ترمذی ۳ · سیستانی، Islamic Laws، مسئلهٔ ۱۰۹۱ (sistani.org)
چه کسی این پیوند را برقرار میکند
حدیث اهل سنتتاریخ
مقایسهٔ این سایت
این کارت نشان «مشاهدهشده» دارد، و این نشان به جای خود میماند. هیچ منبع کلاسیک یهودی، مسیحی یا اسلامی که یافته شد این سه درود را در کنار هم نمینهد. منابع اسلامی از همه نزدیکترند، و آنها هم از یهودیان مدینه سخن میگویند، نه از واژهٔ آنان: یهودیانی که به پیامبر السَّامُ عَلَيْكَ گفتند (بخاری ۶۲۵۶)، و حدیثی در ابن ماجه که یهودیان بر هیچ چیز به اندازهٔ سلام و گفتن «آمین» بر شما رشک نمیبرند (ابن ماجه ۸۵۶؛ نک. مدخل «آمین»، که درجههای آن را آورده است). نویسندگان امروزی این پیوند را برقرار میکنند: فیلولوگوس بر آن است که درود عبری و عربی «مدتها پیش از آنکه این دو زبان با هم تماس چشمگیری بیابند، در هر دو وجود داشتند» و این صورت «احتمالاً به تعبیری کهن و سامی بازمیگردد». این سایت ادعا نمیکند که هیچیک از این سه درود از دیگری گرفته شده است.
صحیح بخاری ۶۲۵۶ · سنن ابن ماجه ۸۵۶ · فیلولوگوس، «How ‘Shalom Aleykhem’ Originated…»، روزنامهٔ فوروارد
تاریخکتاب مقدس عبری
یک ریشه، ش ل م
گزارهٔ کارت، که شالوم و سلام «یک واژهاند»، واقعیتی زبانی است: هر دو از ریشهٔ مشترک سامی ش ل م (در عربی س ل م) میآیند، که معنای پایهاش «تمام، ایمن، دستنخورده، آسیبندیده» است، و این اسم به صورتی در زبان سامی آغازین، *شَلام-، بازمیگردد. عبری نام سلیمان، شِلومو، را بر آن میسازد: «اسم او سلیمان خواهد بود در ایام او اسرائیل را سلامتی و راحت عطا خواهم فرمود» (اول تواریخ ۲۲:۹؛ براون–درایور–بریگز این نام را «صلح» معنا میکند)، و نیز شِلامیم، «ذبیحهٔ سلامتی» در لاویان ۳:۱ (از فعل شالَم، هرچند این فرهنگ یادآور میشود که معنای این قربانی محل اختلاف است). عربی بر آن سلیمان، اسلام، یعنی «تسلیم»، و مسلم، «تسلیمشونده»، را میسازد. آرامی شلاما دارد و سریانی شلاما (در سریانی غربی شلومو)، به معنای صلح و تمامیت و تندرستی، که هم درود است و هم نام بوسهٔ صلح مسیحی.
ویکیپدیا، «Š-L-M» (به استناد American Heritage Dictionary، ویراست چهارم، و موزهٔ سامی هاروارد) · براون–درایور–بریگز، ذیل שָׁלוֹם، שְׁלֹמֹה، שֶׁלֶם (به نقل bibliaparalela.com، blueletterbible.org و bible.cc) · اول تواریخ ۲۲:۹ · لاویان ۳:۱ · ویکیواژه، «ܫܠܡܐ» (سریانی کلاسیک) و «سلام»
تاریخمیراث مسیحی
از <i>شالوم</i> تا <i>ایرِنه</i>، و بازگشت به <i>شلاما</i>
یونانیِ اناجیل میان این دو واژهٔ سامی ایستاده است. ترجمهٔ هفتادتنان، ترجمهٔ یونانی کتاب مقدس عبری، ۳۶۸ بار واژههای صلح را به کار میبرد، «معمولاً در برگردان واژهٔ عبری شالوم» (فلیکس جاست). این کار را همیشه نمیکند: در پیدایش ۴۳:۲۳، جایی که عبری شالوم لاخِم دارد، ترجمهٔ هفتادتنان هیلِئوس هومین دارد، «(خدا) بر شما مهربان باد». هنگامی که اناجیل به سریانی درآمدند، ایرِنه هومینِ عیسای برخاسته شلاما عِمخون شد، «سلام با شما» (پشیتا، یوحنا ۲۰:۱۹، ۲۱، ۲۶)، یعنی باز همان واژهٔ سامی؛ و ترجمهٔ عربی وندایک در قرن نوزدهم هم در یوحنا ۲۰:۱۹ و هم در پیدایش ۴۳:۲۳ سَلَامٌ لَكُمْ دارد. اناجیل نمیگویند خود عیسی این درود را به کدام زبان گفت.
ف. جاست، «Peace in the New Testament»، catholic-resources.org · ترجمهٔ هفتادتنان، پیدایش ۴۳:۲۳ (متن یونانی به نقل blueletterbible.org) · پشیتا، یوحنا ۲۰:۱۹، ۲۱، ۲۶ (متن بینسطری آرامی–انگلیسی، biblehub.com) · ترجمهٔ عربی وندایک، یوحنا ۲۰:۱۹؛ پیدایش ۴۳:۲۳
تفاوتها
کتاب مقدس عبریعهد جدیدمیراث یهودیمیراث اهل سنتتاریخ
به، بر، با
این سه درود در واژه شریکاند، اما نه در حرف اضافه. عبری کتاب مقدس میگوید «سلام به تو»، شالوم لِخا، شالوم لاخِم؛ عبری متأخر، شالوم عَلِیخِم، «سلام بر شما»، درست با السَّلَامُ عَلَيْكُمْ عربی برابر است؛ و یونانی ایرِنه هومین «سلام به شما» است، در حالت داتیو، بیحرف اضافه و بیفعل. ترجمهٔ کینگ جیمز آن را «سلام به شما باد» (Peace be unto you) برمیگرداند (یوحنا ۲۰:۱۹؛ لوقا ۲۴:۳۶) و فعل را با حروف کج میافزاید؛ ترجمههای جدید، از جمله ترجمهٔ استاندارد انگلیسی (ESV) و حتی ترجمهٔ جدید کینگ جیمز (NKJV)، و ترجمهٔ لمسا از پشیتا «سلام با شما باد» (Peace be with you) دارند، و خود سریانی میگوید عَم، «با». کینگ جیمز نیز، برای همان عبارت عبری، میتواند «با» بگوید (داوران ۱۹:۲۰). ترجمهٔ قدیم فارسی در هر دو جا «بر» دارد: «سلام بر شما باد» (یوحنا ۲۰:۱۹) و «سلامتی بر تو باد» (داوران ۱۹:۲۰). به همین سبب سوی مسیحی کارت در متن انگلیسی، که پیشتر «سلام با شما باد» را نقل میکرد، اکنون عبارت کینگ جیمز، «سلام به شما باد»، را نقل میکند؛ کارت فارسی عبارت ترجمهٔ قدیم را دارد.
داوران ۶:۲۳؛ ۱۹:۲۰ · پیدایش ۴۳:۲۳ · یوحنا ۲۰:۱۹ · لوقا ۲۴:۳۶ · لمسا، The Holy Bible from the Ancient Eastern Text، یوحنا ۲۰:۲۱ (biblehub.com) · ESV و NKJV، یوحنا ۲۰:۱۹ (biblia.com) · ف. جاست، «Peace in the New Testament» · پشیتا، یوحنا ۲۰:۱۹
میشناتلمودقرآنحدیث شیعهعهد جدیدمیراث مسیحی
آداب، فرمان، هدیه
در یهودیت سلام فضیلتی از آداب است که آووت و تلمود آن را میستایند، و حدودش از نام خدا گرفته میشود: نه در گرمابه (شبات ۱۰ب). در اسلام قرآن به آن فرمان میدهد (۲۴:۲۷، ۶۱) و احکامی گرد آن هست: منابع اهل سنت و شیعه همداستاناند که سلام دادن مستحب و پاسخ دادن واجب است، و پاسخ باید همانند آن یا بهتر باشد (۴:۸۶). در اناجیل «سلام بر شما باد»ِ عیسای برخاسته بیش از ادب است: همان سلامتی است که وعده داده بود به جا گذارد، «نهچنانکه جهان میدهد» (یوحنا ۱۴:۲۷)، و پیش از آنکه شاگردان را بفرستد و بر آنان بدمد و روحالقدس را به آنان بدهد گفته میشود (۲۰:۲۱–۲۲). نشان صلح در کلیسا همین معنا را نگاه میدارد: «سلامتی خداوند».
میشنا، آووت ۴:۱۵ · تلمود بابلی، شبات ۱۰ب · قرآن ۴:۸۶؛ ۲۴:۲۷، ۶۱ · مجلسی، بحار الانوار ۷۶:۹ · یوحنا ۱۴:۲۷؛ ۲۰:۲۱–۲۲ · کتاب آیین عشای ربانی رومی، ترتیب آیین
عهد جدیدمیشناتلمودحدیث اهل سنتحدیث شیعه
به چه کسی سلام دهیم
سنتها دایره را به گونههای مختلف میکشند. عیسی به شنوندگانش میگوید تنها به برادران خود سلام نگویند (متی ۵:۴۷)، هرچند به آن هفتاد تن، در راهِ مأموریتشان، این را نیز میگوید: «هیچکس را در راه سلام منمایید» (لوقا ۱۰:۴). میشنا به یهودیان اجازه میدهد برای حفظ صلح به غیریهودیان سلام دهند، و تلمود یوحانان بن زکای را میستاید که پیش از آنکه غیریهودیِ بازار به او سلام دهد، به او سلام میداد. حدیثهای اهل سنت به مسلمانان میگویند در سلام به یهودیان و مسیحیان پیشدستی نکنند و پاسخشان را با «و بر شما» بدهند، و روایتهای شیعه همین حکم را از زبان علی میآورند. هر دو سنت اسلامی حکم پاسخ را در کنار داستانی میآورند که در آن خود سلام به نفرین بدل شده بود.
متی ۵:۴۷ · لوقا ۱۰:۴ · میشنا، گیطین ۵:۹ · تلمود بابلی، براخوت ۱۷الف · صحیح بخاری ۶۲۵۶، ۶۲۵۸ · نووی، ریاض الصالحین ۸۶۶ · کلینی، الکافی ۲، کتاب العشرة