چهل اندازهٔ انتظارها و آزمونهای بزرگ کتاب مقدس و قرآن است: باران طوفان، روزهای موسی بر کوه و سالهای بنیاسرائیل در بیابان، راه ایلیا تا حوریب، روزهٔ عیسی و روزهای پیش از صعود، چهل شب موسی در قرآن، و در سنت اسلامی، سن پیامبر هنگام بعثت و روز چهلم پس از کربلا. در درون هر سنت، منابع چهلی را به چهلی دیگر پیوند میدهند: تورات چهل روز جاسوسان را به چهل سال بدل میکند، ربیها چهل روز طوفان را به شکل گرفتن جنین پیوند میزنند، آگوستین روزهٔ بزرگ را بر روزههای موسی و ایلیا و عیسی استوار میکند، و نویسندگان صوفی خلوت چهلروزه را بر چهل شب موسی بنا میکنند. هیچ منبع کهنی چهلهای سه سنت را در کنار هم نمینهد؛ این مقایسه از خود این سایت است، هرچند پژوهشگران جدید دین، از جمله و. ه. روشر (۱۹۰۹) و آنهماری شیمل (۱۹۹۳)، چهلهای هر سه را گرد آوردهاند.
در کنار هم
کتاب مقدس عبری
طوفان: چهل روز باران
خدا به نوح میگوید: «بعد از هفت روز دیگر، چهل روز و چهل شب باران میبارانم» (پیدایش ۷:۴)، و راوی آن روزها را میشمارد: «و باران، چهل روز و چهل شب بر روی زمین میبارید» (۷:۱۲)؛ «و طوفان چهل روز بر زمین میآمد، و آب همی افزود و کشتی را برداشت» (۷:۱۷). این چهل روز تنها آغاز کار است: «و آب بر زمین صد و پنجاه روز غلبه مییافت» (۷:۲۴)، و چون قلههای کوهها پدیدار میشود، «واقع شد بعد از چهل روز که نوح دریچه کشتی را که ساخته بود، باز کرد» (۸:۵–۶). قرآن داستان طوفان را بیآنکه روزها را بشمارد بازمیگوید. برای گاهشمار کامل طوفان در پیدایش و در گزارشهای مسلمانان، نک. مدخل نوح، «گاهشمار طوفان».
پیدایش ۷:۴، ۱۰–۲۴؛ ۸:۵–۶
کتاب مقدس عبری
موسی بر کوه
در سینا «موسی به میان ابر داخل شده، به فراز کوه برآمد، و موسی چهل روز و چهل شب در کوه ماند» (خروج ۲۴:۱۸)، و چون فرود میآید، گوسالهٔ زرین را مییابد. هنگامی که برای لوحهای دوم دوباره بالا میرود، ماندنش با همان کلمات گزارش میشود، این بار همچون روزه: «و چهل روز و چهل شب آنجا نزد خداوند بوده، نان نخورد و آب ننوشید و او سخنان عهد، یعنی ده کلام را بر لوحها نوشت» (۳۴:۲۸). در تثنیه موسی خود این را بازمیگوید، و در روایت او میان آن دو بار، چهلی دیگر به التماس میگذرد: «آنگاه چهل روز و چهل شب در کوه ماندم؛ نه نان خوردم و نه آب نوشیدم» (تثنیه ۹:۹)؛ «و مثل دفعه اول، چهل روز و چهل شب به حضور خداوند به روی درافتادم… بهسبب همه گناهان شما» (۹:۱۸؛ نیز ۹:۲۵)؛ «و من در کوه مثل روزهای اولین، چهل روز و چهل شب توقف نمودم» (۱۰:۱۰). برای سینا، نک. مدخل موسی، «سینا».
خروج ۲۴:۱۲–۱۸؛ ۳۴:۱–۲۸ · تثنیه ۹:۹–۲۵؛ ۱۰:۱۰
قرآنتفسیر
سی شب و ده شب: موسی در قرآن
قرآن وعدهٔ موسی را دو بار میآورد. یک بار همچون حاصل جمع: «و ما با موسی سی شب وعده قرار دادیم و ده شب دیگر بر آن افزودیم تا آنکه زمان وعده پروردگارش به چهل شب تکمیل شد. و موسی به برادر خود هارون گفت: تو اکنون جانشین من در قوم من باش» (قرآن ۷:۱۴۲، ترجمهٔ الهی قمشهای). و یک بار یکجا، همراه با گوسالهای که در پی آمد: «و (یاد آورید) موقعی که با موسی چهل شب وعده نهادیم، پس شما (در غیبت او) گوساله پرستی اختیار کرده …» (۲:۵۱، ترجمهٔ الهی قمشهای). این زمان مقرر میقات است، و در پایان آن موسی میخواهد پروردگارش را ببیند و لوحها را دریافت میکند (۷:۱۴۳–۱۴۵). آیات از روزه چیزی نمیگویند؛ مفسران آن را میافزایند. ابن کثیر از قول مفسران گزارش میکند که موسی آن سی روز را روزه گرفت و در پایانش با پوست درختی مسواک زد، و آنگاه به او فرمان رسید که آن را به چهل برساند. تفسیر جلالین ماهها را نام میبرد: آن سی شب ذوالقعده بود و آن ده شب، ده شب نخست ذوالحجه.
قرآن ۲:۵۱؛ ۷:۱۴۲–۱۴۵ · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل ۷:۱۴۲ · تفسیر جلالین، ذیل ۷:۱۴۲
کتاب مقدس عبریقرآنعهد جدید
چهل سال در بیابان
جاسوسان «بعد از چهل روز، از جاسوسی زمین برگشتند» (اعداد ۱۳:۲۵). چون قوم از رفتن سر باز میزنند، حکم به اندازهٔ همان روزها تعیین میشود: «و پسران شما در این صحرا چهل سال آواره بوده… برحسب شماره روزهایی که زمین را جاسوسی میکردید، یعنی چهل روز. یک سال به عوض هر روز، بار گناهان خود را چهل سال متحمل خواهید شد» (۱۴:۳۳–۳۴). تثنیه این سالها را آزمون میخواند: «و بیاد آور تمامی راه را که یهوه، خدایت، تو را این چهل سال در بیابان رهبری نمود تا تو را ذلیل ساخته، بیازماید، و آنچه را که در دل تو است بداند» (تثنیه ۸:۲). قرآن همین حکم را دربارهٔ همین سرپیچی دارد: خدا آن سرزمین را بر آنان حرام میکند و «چهل سال بایستی در بیابان حیران و سرگردان باشند» (قرآن ۵:۲۶، ترجمهٔ الهی قمشهای). عهد جدید این سالها را در خطابهٔ استیفان یاد میکند، «مدت چهل سال در … صحرا» (اعمال رسولان ۷:۳۶)، و در عبرانیان، به پیروی از مزمور ۹۵: «جایی که پدران شما مرا امتحان و آزمایش کردند و اعمال مرا تا مدت چهل سال میدیدند» (عبرانیان ۳:۹؛ مزامیر ۹۵:۱۰). نک. مدخل موسی، «چهل سال»، و مدخل یوشع، «پیامبر و جانشین».
اعداد ۱۳:۲۵؛ ۱۴:۲۶–۳۵ · تثنیه ۸:۲ · قرآن ۵:۲۰–۲۶ · اعمال رسولان ۷:۳۶ · عبرانیان ۳:۷–۱۷ · مزامیر ۹۵:۱۰
کتاب مقدس عبریقرآن
ایلیا: چهل روز تا حوریب
ایلیا در گریز از ایزابل در بیابان دراز میکشد تا بمیرد، و فرشتهای دو بار به او خوراک میدهد: «پس برخاسته، خورد و نوشید و به قوت آن خوراک، چهل روز و چهل شب تا حوریب که کوه خدا باشد، رفت» (اول پادشاهان ۱۹:۸). حوریب همان کوهی است که موسی نخستین بار در آن با خدا روبهرو شد («به حوریب که جبل الله باشد آمد»، خروج ۳:۱)، و ایلیا در آنجا «به مغارهای داخل شده، شب را در آن بسر برد» (اول پادشاهان ۱۹:۹) و آن آواز ملایم و آهسته را میشنود. قرآن الیاس را از رسولان میشمارد («و همانا الیاس یکی از رسولان بزرگ خدا بود»، قرآن ۳۷:۱۲۳، ترجمهٔ الهی قمشهای)، اما از این سفر سخنی نمیگوید. نک. مدخل ایلیا، «حوریب و آوازی ملایم و آهسته».
اول پادشاهان ۱۹:۱–۱۸ · خروج ۳:۱ · قرآن ۳۷:۱۲۳–۱۳۲
عهد جدیدکتاب مقدس عبری
عیسی در بیابان
پس از تعمید، «عیسی بهدست روح به بیابان برده شد تا ابلیس او را تجربه نماید. و چون چهل شبانهروز روزه داشت، آخر گرسنه گردید» (متی ۴:۱–۲). مرقس میگوید: «مدت چهل روز در صحرا بود و شیطان او را تجربه میکرد و با وحوش بسر میبرد» (مرقس ۱:۱۳)، و لوقا: «مدت چهل روز ابلیس او را تجربه مینمود و در آن ایام چیزی نخورد» (لوقا ۴:۲). عیسی سه بار با آیههایی از تثنیه به وسوسهگر پاسخ میدهد: «مکتوب است انسان نه محض نان زیست میکند، بلکه به هر کلمهای که از دهان خدا صادر گردد» (متی ۴:۴، از تثنیه ۸:۳، در همان باب چهل سال)، سپس از ۶:۱۶ و ۶:۱۳ (متی ۴:۷، ۱۰). قرآن از وسوسهٔ عیسی سخنی نمیگوید. نک. مدخل عیسی، «تعمید و خدمت».
متی ۴:۱–۱۱ · مرقس ۱:۱۲–۱۳ · لوقا ۴:۱–۱۳ · تثنیه ۶:۱۳، ۱۶؛ ۸:۲–۳
عهد جدیدمیراث مسیحی
چهل روز تا صعود
کتاب اعمال رسولان با عیسای برخاسته از مردگان آغاز میشود، «که بدیشان نیز بعد از زحمت کشیدن خود، خویشتن را زنده ظاهر کرد به دلیلهای بسیار که در مدت چهل روز بر ایشان ظاهر میشد و درباره امور ملکوت خدا سخن میگفت» (اعمال رسولان ۱:۳)؛ آنگاه او بالا برده میشود (۱:۹)، و روح ده روز بعد، «چون روز پنطیکاست رسید» (۲:۱)، فرود میآید. انجیل لوقا صعود در بیت عنیا را بیشمار روزها گزارش میکند (لوقا ۲۴:۵۰–۵۱). کلیساها عید صعود را در چهلمین روز پس از عید پاک نگاه میدارند. نک. مدخل عیسی، «صلیب و قبر خالی».
اعمال رسولان ۱:۱–۱۱؛ ۲:۱ · لوقا ۲۴:۵۰–۵۱
آبای کلیسامیراث مسیحی
روزهٔ بزرگ
در عهد جدید هیچ روزهٔ چهلروزهای فرمان داده نشده است؛ چهل روز کلیسا در قرنهای نخست شکل گرفت. ایرنائوس (ح. ۱۹۰ م.)، به نقل اوسبیوس، روزهٔ پیش از عید پاک را گوناگون وصف میکند: «برخی میپندارند باید یک روز روزه بگیرند، برخی دو روز، و برخی حتی چند روز»، و برخی دیگر «چهل ساعت شب و روز را روزهٔ خود میشمارند». دانشنامهٔ کاتولیک نتیجه میگیرد که او «از هیچ روزهٔ چهلروزهای پیش از عید پاک خبر نداشت». نام یونانی، تسراکوستی، یعنی «چهلمین»، نخستین بار در قانون پنجم شورای نیقیه (۳۲۵ م.) میآید. این قانون فرمان میدهد شوراهای ایالتی سالی دو بار برگزار شود: «و یکی از این شوراها پیش از روزهٔ بزرگ برگزار شود» (ترجمهٔ انگلیسی NPNF)؛ دانشنامهٔ کاتولیک یادآور میشود که این واژه در آنجا شاید نام عیدی باشد، نه یک دوره. آتاناسیوس اسکندرانی در نامههای عید خود از ۳۳۱ م. چهل روز روزه را پیش از روزهٔ سختتر هفتهٔ مقدس سفارش کرد، و در ۳۳۹ م. آن را همچون رسم همهٔ کلیسا به اسکندرانیان توصیه کرد، «تا ما که در مصریم مایهٔ ریشخند نشویم». شمار روزها یکسان نبود: روم در روزگار گریگوری کبیر (۵۹۰–۶۰۴ م.) سی و شش روز را در شش هفته روزه میگرفت، و خواست رسیدن به چهل روز تمام بعدها آغاز روزه را به چهارشنبهٔ خاکستر برد. دلایل آگوستین برای عدد چهل در بخش «چه کسی این پیوند را برقرار میکند» آمده است.
اوسبیوس، تاریخ کلیسا ۵.۲۴ (ایرنائوس) · شورای نیقیه، قانون ۵ (NPNF II.14) · آتاناسیوس، نامههای عید (۳۳۱، ۳۳۹) · دانشنامهٔ کاتولیک (Catholic Encyclopedia، ۱۹۱۰)، «Lent»
آبای کلیسامیراث مسیحی
روز چهلم مردگان
قوانین رسولان، دستورنامهای کلیسایی از اواخر قرن چهارم میلادی، یادبودهای درگذشتگان را برمیشمارد (۸.۴۲): «روز سوم درگذشتگان را با مزمورها و قرائتها و دعاها برگزار کنید»، «به خاطر او که در سه روز برخاست»؛ سپس روز نهم؛ سپس روز چهلم، «بنا بر الگوی کهن، زیرا قوم برای موسی چنین سوگواری کردند»؛ «و سالگرد را به یاد او». در غرب، آمبروز در خطابهاش بر مرگ تئودوسیوس (۳۹۵ م.) یادآور شد که «برخی روز سوم و روز سیام را نگاه میدارند، و برخی روز هفتم و روز چهلم را». کلیساهای ارتدکس شرقی هنوز در روزهای سوم و نهم و چهلم و در سالگردها مراسم یادبود برگزار میکنند. توضیحهای ارتدکس به تعلیمی منسوب به ماکاریوس کبیر استناد میکنند: روان در روز چهلم برای داوری خاص خود در برابر خدا میایستد، و همین آن روز را مهمترین روز میکند. پس «یادبودهای چهلم» در این کارت آیینی از کلیسای نخستین در شرق و غرب است که امروز بیش از همه در کلیساهای شرقی برجا مانده است؛ سوگواری مسلمانان نیز روز چهلمی دارد (نک. «تفاوتها»).
قوانین رسولان ۸.۴۲ (ANF 7) · آمبروز، De obitu Theodosii (۳۹۵) · ویکیپدیا، «Memorial service in the Eastern Orthodox Church»
حدیث اهل سنتمیراث شیعهقرآن
بعثت پیامبر در چهلسالگی
بخاری از ابن عباس روایت میکند که پیامبر در چهلسالگی مبعوث شد (بعث رسول الله … لأربعين سنة)، سپس سیزده سال در مکه و ده سال در مدینه ماند، و در شصت و سه سالگی درگذشت (بخاری ۳۹۰۲؛ نیز ۳۸۵۱، با این عبارت که در چهلسالگی بر او وحی آمد). عدد چهل در این گزارشها یکی است؛ سالهای پس از آن فرق میکند. در گزارش انس، پیامبر در چهلسالگی برانگیخته میشود، سپس ده سال در مکه و ده سال در مدینه میماند (بخاری ۳۵۴۸)، و در گزارشی از ابن عباس در صحیح مسلم، پانزده سال در مکه میماند و در شصت و پنج سالگی درمیگذرد (مسلم ۲۳۵۳). سنت شیعه نیز آغاز رسالت (بعثت) را در چهلسالگی میداند. ویکیشیعه از قولی کمتر شناختهشده یاد میکند که بعثت را در ۴۳ سالگی میداند، و این اختلاف را چنین توضیح میدهد که آیا نخستین آیه شمرده شود یا نخستین دعوت آشکار؛ نیز گزارش میکند که او پیش از جبرئیل سه سال با فرشته اسرافیل بود. قرآن چهل را سن کمال نیرو میخواند: «تا وقتی که طفل به حد رشد رسید و آدمی چهل ساله گشت … عرض کند: بار خدایا، مرا بر نعمتی که به من و پدر و مادر من عطا فرمودی شکر بیاموز» (قرآن ۴۶:۱۵، ترجمهٔ الهی قمشهای). برای نخستین وحی و تاریخ آن، نک. مدخل پیامبر، «بخوان!» و «رجب یا رمضان؟».
صحیح بخاری ۳۵۴۸، ۳۸۵۱، ۳۹۰۲ · صحیح مسلم ۲۳۵۳ · قرآن ۴۶:۱۵ · ویکیشیعه، «Biʿtha»
حدیث شیعهمیراث شیعه
اربعین حسین
بیستم صفر چهلمین روز پس از عاشوراست. سنت شیعه بر آن است که در این روز در سال ۶۱ ه.ق جابر بن عبدالله انصاری نخستین کسی بود که به زیارت مزار به کربلا آمد؛ گزارشهای شیعه او را همراه عطیه بن سعد عوفی میآورند. مصباح المتهجد طوسی بازگشت زنان خاندان حسین از شام به مدینه را به همین روز تاریخ میگذارد، و بیرونی بازگشت سر به بدن را. حدیثی از امام یازدهم، حسن عسکری، در تهذیب الاحکام طوسی پنج نشانه برای مؤمن برمیشمارد: پنجاه و یک رکعت نماز روزانه، زیارت اربعین (زيارة الأربعين)، انگشتر به دست راست کردن، نهادن پیشانی بر خاک در سجده، و بلند گفتن بسمله. متن این زیارت از صفوان جمال از جعفر صادق نقل شده است. کامل الزیارات ابن قولویه گزارشهایی دارد که آسمان چهل بامداد بر حسین گریست: از زراره از جعفر صادق (با خون) و از محمد باقر (سرخ برمیآمد و سرخ فرومینشست). برای زیارت امروز، نک. مدخل حسین، «اربعین».
طوسی، تهذیب الاحکام، ج ۶ (حدیث العلامات) · طوسی، مصباح المتهجد (۲۰ صفر) · ابن قولویه، کامل الزیارات، باب ۲۸ · بیرونی، الآثار الباقیة · ع. مقرم، مقتل الحسین (ترجمهٔ انگلیسی در al-islam.org)، «The Arbaʿīn» · ویکیشیعه، «Day of Arbaʿīn»
چه کسی این پیوند را برقرار میکند
قرآنکتاب مقدس عبریآبای کلیسا
مقایسهٔ این سایت
این کارت نشان «مشاهدهشده» دارد، و این نشان به جای خود میماند. هیچ متن مقدس، حدیث، تفسیر یا نوشتهای از آبای کلیسا که برای این مدخل یافته شد چهلهای سه سنت را در کنار هم نمینهد، و هیچ منبعی یافته نشد که اربعین یا سن پیامبر هنگام بعثت را به چهلهای کتاب مقدس پیوند دهد. کار منابع پیوند دادن چهلها در درون یک سنت است، یا در درون کتاب مقدسی که آن سنت میخواند: تورات روزهای جاسوسان را به سالهای بنیاسرائیل پیوند میدهد، ربیها طوفان را به شکل گرفتن جنین، آگوستین روزههای موسی و ایلیا و عیسی را به یکدیگر، و نویسندگان صوفی موسای قرآن را به خلوت خود. چهل شب و چهل سال قرآن (۲:۵۱؛ ۵:۲۶؛ ۷:۱۴۲) به همان رویدادهای تورات تعلق دارند، اما آیات به روایت پیشین اشاره نمیکنند. پیوندهای درون هر سنت در ادامه آمده است.
قرآن ۲:۵۱؛ ۵:۲۶؛ ۷:۱۴۲ · اعداد ۱۴:۳۴ · آگوستین، نامهٔ ۵۵.۱۵.۲۸
کتاب مقدس عبری
«یک سال به عوض هر روز»: کتاب مقدس عبری
نخستین پیوند میان دو چهل در خود سفر اعداد است: «برحسب شماره روزهایی که زمین را جاسوسی میکردید، یعنی چهل روز. یک سال به عوض هر روز، بار گناهان خود را چهل سال متحمل خواهید شد» (اعداد ۱۴:۳۴). به حزقیال نیز برای نشانهاش بر ضد یهودا همین قاعده داده میشود: «چهل روز متحمل گناه خاندان یهودا خواهی شد. هر روزی را به جهت سالی برای تو قرار دادهام» (حزقیال ۴:۶). تثنیه چهل روز موسی بر کوه را در دل داستان چهل سال جای میدهد (تثنیه ۹:۷–۱۰:۱۱)، و چهل روز ایلیا بر همان کوه به پایان میرسد، «حوریب که کوه خدا باشد» (اول پادشاهان ۱۹:۸؛ خروج ۳:۱). مزمور این سالها را همچون هشدار نگه میدارد: «چهل سال از آن قوم محزون بودم» (مزامیر ۹۵:۱۰).
اعداد ۱۴:۳۳–۳۴ · حزقیال ۴:۴–۶ · تثنیه ۹:۷–۱۰:۱۱ · اول پادشاهان ۱۹:۸ · خروج ۳:۱ · مزامیر ۹۵:۱۰
میدراشتلمودمیراث یهودی
ربیها: شکل گرفتن جنین، سه چهل و یک عمر
مفسران ربانی چهلها را به یکدیگر پیوند میدهند:
- طوفان و جنین. راشی، به نقل از برشیت ربا ۳۲:۵، میگوید چهل روز باران «به ازای [مدت لازم برای] شکل گرفتن جنین» است (ترجمهٔ انگلیسی خاباد)، زیرا آن نسل آفریدگار خود را واداشته بود که فرزندان پیوندهای نامشروع را شکل دهد.
- سه چهل بر کوه. راشی در تفسیر خروج ۳۲:۱ و ۳۳:۱۱ سه بار ماندن چهلروزه میشمارد: از هفتم سیوان تا شکستن لوحها در هفدهم تموز؛ چهل روز التماس؛ و از یکم ایلول، که موسی برای لوحهای دوم بالا رفت، تا دهم تیشری، روز کفاره، که آنها را دریافت کرد. ماه ایلول، آخرین این چهلها، همچون زمان توبه پیش از روزهای مقدس بزرگ نگاه داشته میشود.
- سه چهل یک عمر. صد و بیست سال موسی (تثنیه ۳۴:۷) چنین خوانده میشود: چهل سال در مصر، چهل در مدیان و چهل در رهبری بنیاسرائیل؛ و همین سه چهل به هیلل، ربان یوحانان بن زکای و ربی عقیوا نیز نسبت داده میشود (سیفره دواریم ۳۵۷؛ برشیت ربا ۱۰۰:۱۰؛ و دربارهٔ یوحانان بن زکای، چهل سال در تجارت، چهل در تحصیل و چهل در تعلیم، سنهدرین ۴۱الف).
- چهل سال برای فهمیدن. تلمود «اما خداوند دلی را که بدانید … تا امروز به شما نداده است» را با «و شما را چهل سال در بیابان رهبری نمودم» در کنار هم میخواند (تثنیه ۲۹:۴–۵): شاگرد ژرفای کامل آموزهٔ استادش را تنها پس از چهل سال درمییابد (عوودا زارا ۵ب).
راشی بر پیدایش ۷:۴ · برشیت ربا ۳۲:۵ · راشی بر خروج ۳۲:۱؛ ۳۳:۱۱ · سیفره دواریم ۳۵۷ · برشیت ربا ۱۰۰:۱۰ · تلمود بابلی، سنهدرین ۴۱الف؛ عوودا زارا ۵ب · تثنیه ۲۹:۴–۵؛ ۳۴:۷
آبای کلیساعهد جدید
آگوستین: موسی، ایلیا و خداوند
روشنترین منبع مسیحی که چهلها را به هم میپیوندد آگوستین (درگذشت ۴۳۰ م.) است. او در نامهاش به ژانواریوس (نامهٔ ۵۵، ح. ۴۰۰ م.) مینویسد که «روزهٔ چهل روز پشتوانهٔ خود را در عهد عتیق دارد، از روزهٔ موسی و ایلیا»، و نیز در انجیل، «که خداوند ما همین شمار روز را روزه گرفت» (۵۵.۱۵.۲۸). خود این عدد نشانهٔ این زندگی پررنج است: «چهار بار ده… چهل است»، و چهل با افزودن پارهای از خودش پنجاه میشود، نماد پاداش؛ از این رو «خود خداوند چهل روز بر این زمین ماند» پس از رستاخیز، و کلیسا در پنجاه روز پس از عید پاک روزه نمیگیرد. او در هماهنگی انجیلها همین رشتهٔ سهگانه را تکرار میکند: شریعت و پیامبران در موسی و ایلیا «روزهٔ چهل روز را برپا داشتند»، و انجیل در روزهٔ خود خداوند؛ «عدد چهل برابر چهار بار ده است»، و ده جمع یک تا چهار است (۲.۴.۹). قوانین رسولان نیز یادبود روز چهلم را به همین شیوه بر کتاب مقدس استوار میکند: «زیرا قوم برای موسی چنین سوگواری کردند» (۸.۴۲). آن سه تن که چهل روز روزه گرفتند در یک صحنهٔ انجیل گرد هم میآیند، آنجا که «ناگاه موسی و الیاس بر ایشان ظاهر شده، با او گفتگو میکردند» (متی ۱۷:۳).
آگوستین، نامهٔ ۵۵.۱۵.۲۸ (NPNF I.1) · آگوستین، هماهنگی انجیلها ۲.۴.۹ (NPNF I.6) · قوانین رسولان ۸.۴۲ · متی ۱۷:۱–۸
تصوفمیراث شیعهتاریخ
نویسندگان مسلمان: چهل موسی و خلوت چهلروزه
مشایخ صوفی خلوت چهلروزهٔ خود (خلوت، اربعینیه؛ در فارسی چله) را بر چهل شب موسی بنا میکنند (قرآن ۷:۱۴۲). سهروردی (درگذشت ۱۲۳۴ م.) در بابهای ۲۶ تا ۲۸ عوارف المعارف به آن میپردازد. در پژوهش اونجل دمیرداش دربارهٔ خلوت صوفیانه، طول آن با حدیث جنین نیز توضیح داده میشود (نک. «همانندیهای دیگر»): «مراحل رشد جنینی انسان در رحم مادر در چهل روز کامل میشود»، پس خلوت نیز در چهل روز به پایان میرسد؛ حدیث چهل روز اخلاص نیز برای آن آورده میشود. خلوت موسوی (چلهٔ کلیمیه، اربعین موسوی) از یکم ذوالقعده تا دهم ذوالحجه نگاه داشته میشود، یعنی در همان ماههای خوانش جلالین؛ ویکیشیعه آن را مشهورترین خلوت در میان صوفیان میخواند، و عارفان شیعهای چون حسن حسنزاده آملی و حسینی طهرانی آن را سفارش میکنند. این نویسندگان چهل قرآن را به چهل یک حدیث و به عمل خود پیوند میدهند؛ به چهلهای کتاب مقدس روی نمیآورند.
قرآن ۷:۱۴۲ · سهروردی، عوارف المعارف، بابهای ۲۶–۲۸ · ا. دمیرداش، «Spiritual Retreat (Khalwah) in the History of Sufism»، Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 27 (۲۰۲۵) · ویکیشیعه، «Mosaic Forty-Day Retreat»
تاریخ
پژوهشگران جدید: عددی گرد و یک نسل
مقایسه میان سنتها کار پژوهش جدید است. مقالهٔ دانشنامهٔ یهود (به قلم موریس جسترو پسر و ای. م. کازانوویچ) چنین آغاز میشود: «در کتاب مقدس، پس از عدد هفت، عدد چهل از همه بیشتر میآید»، و میگوید که این عدد در ادبیات تلمودی «ظاهراً همچون عددی گرد به کار میرود»؛ و به پیروی از نولدکه توضیح میدهد که «سال چهلم اوج زندگی انسان بود»، و از این رو «چهل سال نمایندهٔ یک نسل شد». ادوارد کونیگ مقالهای با عنوان «عدد چهل و آنچه با آن پیوند دارد» نوشت (Die Zahl vierzig und Verwandtes؛ ZDMG 61، ۱۹۰۷)، و و. ه. روشر مواد را در کتاب عدد چهل در باور، رسم و نوشتههای سامیان (Die Zahl 40 im Glauben, Brauch und Schrifttum der Semiten؛ لایپزیگ، ۱۹۰۹) گرد آورد، که عنوان فرعیاش آن را جستاری در دینشناسی تطبیقی، فرهنگ عامه و عرفان اعداد میخواند. کتاب راز اعداد (The Mystery of Numbers، ۱۹۹۳) از آنهماری شیمل هر عدد را در سنتهای یهودی، مسیحی و اسلامی با هم بررسی میکند. دربارهٔ زندگی پیامبر، لارنس کنراد، مورخ، استدلال کرد (۱۹۸۷) که دانشمندان متأخر سن چهل را برای بعثت تثبیت کردند، سنی که در سنت سن پختگی و نبوت است؛ مجموعههای حدیث آن را همچون واقعیتی روایتشده میآورند (نک. مدخل پیامبر، «عددهای داستان»).
دانشنامهٔ یهود (Jewish Encyclopedia، ۱۹۰۳)، «Forty, the Number» · ا. کونیگ، «Die Zahl vierzig und Verwandtes»، ZDMG 61 (۱۹۰۷) ۹۱۳–۹۱۷ · و. ه. روشر، Die Zahl 40 im Glauben, Brauch und Schrifttum der Semiten (۱۹۰۹) · آ. شیمل، The Mystery of Numbers (۱۹۹۳) · ل. ی. کنراد، «Abraha and Muḥammad» (BSOAS 50، ۱۹۸۷)
تفاوتها
کتاب مقدس عبریمیدراشمیشناعهد جدیدحدیث اهل سنتتاریخ
شمارش، عدد گرد، یا هر دو
برخی چهلها تا روز شمرده میشوند، و برخی دیگر به معنای «مدتی دراز» یا «یک نسل»اند:
- شمرده. راشی روزی را که باران طوفان در آن بند آمد حساب میکند و یادآور میشود که «روز نخست شمرده نمیشود، زیرا شبش با آن نبود» (بر پیدایش ۷:۱۲). میشنا «چهل تازیانه او را بزند و زیاد نکند» (تثنیه ۲۵:۳) را «چهل ضربه منهای یک» میخواند، و «به شماره» را در پایان آیهٔ پیشین به «چهل» میپیوندد (میشنا، مکوت ۳:۱۰)؛ و پولس مینویسد: «از یهودیان پنج مرتبه از چهل یک کم تازیانه خوردم» (دوم قرنتیان ۱۱:۲۴).
- گرد. زمین در روزگار عتنئیل، دبوره و جدعون چهل سال آرامی مییابد (داوران ۳:۱۱؛ ۵:۳۱؛ ۸:۲۸)، و داود و سلیمان هر یک چهل سال پادشاهی میکنند (دوم سموئیل ۵:۴؛ اول پادشاهان ۱۱:۴۲)؛ دانشنامهٔ یهود این دورهها را به معنای یک نسل میگیرد.
- به گونهای دیگر شمرده. چهل روزهٔ بزرگ را به بیش از یک شیوه حساب میکردند: چهل روز آتاناسیوس پیش از هفتهٔ مقدس، سی و شش روز روزهٔ روم، و افزودن چهارشنبهٔ خاکستر برای رسیدن به چهل. چهل پیامبر در این گزارشها یکی است، اما سالهای پس از آن ده، سیزده یا پانزده است (بخاری ۳۵۴۸، ۳۹۰۲؛ مسلم ۲۳۵۳). مراحل جنین در حدیث ابن مسعود چهل روز است (بخاری ۳۲۰۸) و در حدیث حذیفه بن اسید چهل و دو شب (مسلم ۲۶۴۵)؛ در میشنا، حکیمان بر آناند که پسر و دختر هر دو تا روز چهل و یکم شکل میگیرند، اما ربی اسماعیل شکل گرفتن پسر را چهل و یک روز و دختر را هشتاد و یک روز میداند (میشنا، نیدا ۳:۷).
راشی بر پیدایش ۷:۱۲ · تثنیه ۲۵:۲–۳ · میشنا، مکوت ۳:۱۰ · دوم قرنتیان ۱۱:۲۴ · داوران ۳:۱۱؛ ۵:۳۱؛ ۸:۲۸ · دوم سموئیل ۵:۴ · اول پادشاهان ۱۱:۴۲ · صحیح بخاری ۳۲۰۸، ۳۵۴۸، ۳۹۰۲ · صحیح مسلم ۲۳۵۳، ۲۶۴۵ · میشنا، نیدا ۳:۷ · دانشنامهٔ یهود، «Forty, the Number»
کتاب مقدس عبریعهد جدیدآبای کلیسامیشناقرآنمیراث یهودی
روزه، سوگ، رسیدن به پختگی
چهلهای این کارت سه گونهاند، و هر سنتی هر سه را ندارد:
- روزه. موسی «نان نخورد و آب ننوشید» (خروج ۳۴:۲۸)، ایلیا «به قوت آن خوراک» راه میپیماید (اول پادشاهان ۱۹:۸)، عیسی «در آن ایام چیزی نخورد» (لوقا ۴:۲). روزهٔ بزرگ و خلوت صوفیان اینها را الگوی خود میگیرند. چهل شب قرآن از روزه یاد نمیکند؛ مفسران آن را میافزایند.
- سوگ. سوگواری در کتاب مقدس چهل روز نیست. حنوط کردن یعقوب چهل روز طول میکشد، اما «اهل مصر هفتاد روز برای وی ماتم گرفتند» (پیدایش ۵۰:۳)، و سوگواری خود یوسف هفت روز است (۵۰:۱۰)؛ «بنیاسرائیل برای موسی در عربات موآب سی روز ماتم گرفتند» (تثنیه ۳۴:۸)، هرچند قوانین رسولان روز چهلم خود را بر همین سوگ استوار میکند. سوگواری ربانی سه روز، هفت روز و سی روز را نگاه میدارد، و برای پدر یا مادر یک سال را، و روز چهلمی ندارد (دانشنامهٔ یهود، مقالهٔ «سوگواری»). روز چهلم سوگ را مسیحیان (بیش از همه مسیحیان شرقی) و مسلمانان نگاه میدارند.
- رسیدن به پختگی. میشنا در شمار مراحل عمر انسان میگوید بن اربعیم لبینا، یعنی چهلسالگی سن فهم است (آووت ۵:۲۱)؛ انسانِ قرآن «چهل ساله گشت» و سپاس میگزارد (۴۶:۱۵)؛ پیامبر در چهلسالگی برانگیخته میشود؛ «چون اسحاق چهل ساله شد، رفقه … را … به زنی گرفت» (پیدایش ۲۵:۲۰)؛ و موسی بن میمون ابراهیم را در چهلسالگی به یقین دربارهٔ خدا میرساند (نک. مدخل ابراهیم، «کی خدا را شناخت؟»). در انجیلها عیسی کار خود را «قریب به سی ساله» آغاز میکند (لوقا ۳:۲۳)، و چهل در آنجا روزه است، نه سن.
خروج ۳۴:۲۸ · اول پادشاهان ۱۹:۸ · لوقا ۳:۲۳؛ ۴:۲ · پیدایش ۲۵:۲۰؛ ۵۰:۳، ۱۰ · تثنیه ۳۴:۸ · قوانین رسولان ۸.۴۲ · دانشنامهٔ یهود، «Mourning» · میشنا، آووت ۵:۲۱ · قرآن ۴۶:۱۵ · موسی بن میمون، میشنه تورا، احکام بتپرستی ۱:۳
حدیث شیعهمیراث شیعهمیراث اهل سنت
روز چهلم در نگاه شیعه و اهل سنت
دو جماعت از روز چهلم به دو گونه سخن میگویند:
- شیعه. زیارت حسین در اربعین، در حدیث عسکری، یکی از نشانههای مؤمن است، و این روز از اوجهای سال شیعی است. دربارهٔ مردگان عادی، عبدالرزاق مقرم، نویسندهٔ شیعهٔ قرن بیستم، مینویسد که رسم است چهل روز پس از مرگ کسی، با کارهای نیک به نیابت از او، یادش را گرامی بدارند، و این رسم به مسلمانان محدود نیست. چهلم در فارسی و چالیسواں در اردو هم نام اربعین است و هم نام روز چهلم مردگان.
- اهل سنت. بسیاری از فقیهان اهل سنت گردهماییهای معین روز چهلم برای مردگان را نمیپذیرند. کمیتهٔ دائمی فتوای عربستان دربارهٔ بزرگداشت روز چهلم پس از مرگ میگوید که این کار هیچ اصلی ندارد و آن را بدعت میخواند؛ فتوایی حنفی از دارالافتای جامعهٔ مدینة العلوم در ترینیداد میگوید: «علمای اسلام اتفاق دارند که این گردهماییها و مراسم انحراف و بدعتی آشکارند»؛ IslamQA گزارش میکند که بیشتر علما پختن غذا برای مهمانان را از سوی خانوادهٔ سوگوار در این روزها ناپسند (مکروه) میدانند. اهل سنت حسین را شهید میدانند (نک. مدخل حسین)، و گزارش شده است که مسلمانان سنی نیز در میان پیادهروندگان اربعیناند.
طوسی، تهذیب الاحکام، ج ۶ (حدیث العلامات) · ع. مقرم، مقتل الحسین (ترجمهٔ انگلیسی در al-islam.org)، «The Arbaʿīn» · ویکیپدیا، «Arbaʿin pilgrimage» · فتاوی اللجنة الدائمة، به نقل IslamQA (پاسخ ۲۲۰۹۲۳) · مفتی کلیم محمد، Fatwa-TT (IslamQA.org، پاسخ ۱۳۴۲۶۸)
میراث شیعهتاریخ
آیا اسیران در نخستین اربعین بازگشتند؟
عالمان شیعه دربارهٔ آنچه در نخستین اربعین، بیستم صفر ۶۱ ه.ق، رخ داد همرأی نیستند:
- آری، در همان روز. ابن طاووس در اللهوف میگوید خاندان در بازگشت از شام از راهنمای خود خواستند آنان را از راه کربلا ببرد، و همزمان با جابر و زائرانی دیگر به آنجا رسیدند؛ این را همان روز زیارت جابر دانستهاند. بیرونی بازگشت سر به بدن را به همان روز تاریخ میگذارد، و ابن نما (مثیر الاحزان) و شیخ بهایی (توضیح المقاصد) دیدار با جابر را در نخستین اربعین مینهند. سید محمدعلی قاضی طباطبایی در پاسخ به تردیدکنندگان پژوهشی دربارهٔ نخستین اربعین نوشت و استدلال کرد که راه شام تا کربلا را میشد در حدود ده روز پیمود.
- مدینه، نه کربلا. شیخ مفید، شیخ طوسی و کفعمی بازگشت خاندان به مدینه را به بیستم صفر تاریخ میگذارند.
- بعید. ابن طاووس خود در اقبال الاعمال، با توجه به سفر از کوفه به شام و ماندن در آنجا، در این گزارش تردید میکند. مجلسی در زاد المعاد رسیدن به کربلا و نیز به مدینه را در آن روز بعید میداند. محدث نوری در لؤلؤ و مرجان، شیخ عباس قمی در منتهیالآمال و مرتضی مطهری رسیدن در آن روز را رد میکنند، بیشتر به سبب مسافت (حدود ۱۷۵ فرسخ از کوفه تا شام) و از آن رو که آثار کهن خاندان را در زیارت جابر حاضر نمیدانند؛ برخی که زیارتی را میپذیرند، آن را دیرتر، در پایان صفر یا پس از آن، مینهند.
مدخل حسین تنها میگوید برخی منابع گزارش میکنند که خاندان در آن روز بازگشت.
ابن طاووس، اللهوف؛ اقبال الاعمال · عمادالدین طبری، بشارة المصطفی · بیرونی، الآثار الباقیة · مجلسی، زاد المعاد · نوری، لؤلؤ و مرجان · ع. قمی، منتهیالآمال · ویکیشیعه، «Day of Arbaʿīn»؛ «Captives of Karbala» · «تاریخ ورود اسرای اهلبیت به کربلا در اولین اربعین» (isri.ac.ir، فارسی)
همانندیهای دیگر
کتاب مقدس عبری
چهلهای دیگر کتاب مقدس عبری
این عدد در سراسر تاریخ بازمیگردد:
- اسحاق و عیسو هر یک در چهلسالگی زن میگیرند (پیدایش ۲۵:۲۰؛ ۲۶:۳۴)؛ نک. مدخل اسحاق، «رفقه بر سر چاه».
- برای یعقوب، «چهل روز در کار وی سپری شد، زیرا که این قدر روزها در حنوط کردن صرف میشد» (پیدایش ۵۰:۳).
- بنیاسرائیل «مدت چهل سال من را میخوردند» (خروج ۱۶:۳۵).
- جلیات «صبح و شام میآمد و چهل روز خود را ظاهر میساخت» (اول سموئیل ۱۷:۱۶).
- عیلی «چهل سال بر اسرائیل داوری کرده بود» (اول سموئیل ۴:۱۸)؛ فلسطینیان چهل سال فرمان میرانند (داوران ۱۳:۱)؛ یهوآش «چهل سال در اورشلیم پادشاهی کرد» (دوم پادشاهان ۱۲:۱).
- مصر باید ویران بماند: «مدت چهل سال مسکون نشود» (حزقیال ۲۹:۱۱).
- یونس ندا میکند: «بعد از چهل روز نینوا سرنگون خواهد شد» (یونس ۳:۴)، و شهر روزه میگیرد و رهایی مییابد؛ نک. مدخل یونس، «توبهٔ نینوا».
پیدایش ۲۵:۲۰؛ ۲۶:۳۴؛ ۵۰:۳ · خروج ۱۶:۳۵ · داوران ۱۳:۱ · اول سموئیل ۴:۱۸؛ ۱۷:۱۶ · دوم پادشاهان ۱۲:۱ · حزقیال ۲۹:۱۱ · یونس ۳:۴–۱۰
تلمودمیشنامیدراش
چهلهای ربانی
شریعت و قصههای ربانی این عدد را نگه میدارند:
- حوضچهٔ غسل آیینی (میقوه) باید چهل سِئا آب داشته باشد (عیروبین ۴ب)؛
- جنین در چهل روز شکل میگیرد، از این رو میشنا ترشحی را در روز چهل و یکم زایمانی احتمالی به شمار میآورد (میشنا، نیدا ۳:۷)، و برایتایی میآموزد که «از سه تا چهل [روز]، باید [از خدا] رحمت خواست که [جنین] پسر باشد»، و «از چهل روز تا سه ماه» که «سندل [جنین فشرده] نباشد» (براخوت ۶۰الف، ترجمهٔ انگلیسی م. ج. گلر و ل. لمهاوس)؛
- چهل روز پیش از شکل گرفتن کودک، ندایی آسمانی اعلام میکند که او با چه کسی ازدواج خواهد کرد (سوطا ۲الف؛ سنهدرین ۲۲الف)؛
- ربی عقیوا تا چهلسالگی چیزی نیاموخته بود (آووت د-ربی ناتان ۶).
تلمود بابلی، عیروبین ۴ب؛ براخوت ۶۰الف؛ سوطا ۲الف؛ سنهدرین ۲۲الف · میشنا، نیدا ۳:۷ · آووت د-ربی ناتان ۶
عهد جدیدکتاب مقدس عبریمیراث مسیحینوشتههای منسوب (سودپیگرافا)
چهلها در عهد جدید و کلیسا
- استیفان زندگی موسی را به چهلها بخش میکند: «چون چهل سال از عمر وی سپری گشت، بهخاطرش رسید که از برادران خود، خاندان اسرائیل تفقد نماید» (اعمال رسولان ۷:۲۳)، و «چون چهل سال گذشت، در بیابان کوه سینا، فرشته خداوند در شعله آتش از بوته به وی ظاهر شد» (۷:۳۰)؛ این همان سه چهلی است که ربیها میشمارند.
- پولس میگوید خدا شاول را «تا چهل سال» به بنیاسرائیل داد (اعمال رسولان ۱۳:۲۱).
- عیسی را «چون ایام تطهیر ایشان برحسب شریعت موسی رسید» به معبد میبرند (لوقا ۲:۲۲): برای پسر، هفت روز و «سی و سه روز» (لاویان ۱۲:۲–۴)، در مجموع چهل روز، و برای دختر دو برابر آن (۱۲:۵). این عید در دههٔ ۳۸۰ م. دیگر در اورشلیم برگزار میشد؛ در آن سالها اگریای زائر نوشت: «روز چهلم پس از اپیفانی بیگمان در اینجا با بالاترین حرمت جشن گرفته میشود».
- پیشانجیل یعقوب میگوید یواقیم، پدر مریم، پیش از تولد او چهل روز در بیابان روزه گرفت؛ نک. مدخل عمران، «یواقیم و آنا».
- عیسی «آیت یونس نبی» را به نسل خود میدهد، زیرا «مردمان نینوا… به موعظه یونس توبه کردند» (متی ۱۲:۳۹–۴۱)، پس از چهل روز یونس.
اعمال رسولان ۷:۲۳، ۳۰؛ ۱۳:۲۱ · لوقا ۲:۲۲–۲۴ · لاویان ۱۲:۲–۵ · اگریا، سفرنامه (Itinerarium) ۲۶ · پیشانجیل یعقوب · متی ۱۲:۳۹–۴۱
حدیث اهل سنت
چهلها در حدیث اهل سنت
- جنین. حدیث ابن مسعود، که هم بخاری و هم مسلم آن را آوردهاند، میگوید آفرینش هر کس چهل روز (أربعين يوما) در رحم مادر گرد میآید، سپس به همان اندازه علقه و سپس به همان اندازه مضغه است، پیش از آنکه فرشتهای کردار و روزی و اجل و سرنوشت او را بنویسد و روح در او دمیده شود (بخاری ۳۲۰۸؛ مسلم ۲۶۴۳). در حدیث حذیفه بن اسید در صحیح مسلم، چون چهل و دو شب از ورود نطفه به رحم بگذرد، خدا فرشته را میفرستد و او را صورت میبخشد (مسلم ۲۶۴۵).
- چهل شب نماز. کسی که نزد پیشگو (عرّاف) برود و از او چیزی بپرسد، نمازش تا چهل شب پذیرفته نمیشود (لم تقبل له صلاة أربعين ليلة؛ مسلم ۲۲۳۰).
- چهل تن در نماز میت. ابن عباس روایت میکند که اگر مسلمانی بمیرد و چهل مرد که چیزی را شریک خدا نمیگیرند بر جنازهاش نماز بگزارند، خدا شفاعت آنان را دربارهٔ او میپذیرد (مسلم ۹۴۸).
- چهل ابدال. در مسند احمد، از علی: ابدال (کسانی که به خدا نزدیکاند) در شام خواهند بود و چهل مردند (الأبدال يكونون بالشام وهم أربعون رجلا؛ احمد ۸۹۶). هیثمی میگوید راویان آن راویان صحیحاند جز شریح بن عبید، که ثقه است، و یادآور میشود که شریح از مقداد شنیده است، که پیش از علی درگذشت؛ پس ممکن است از علی نیز شنیده باشد. چاپ دارالسلام آن را به سبب گسستگی سند ضعیف میداند.
صحیح بخاری ۳۲۰۸ · صحیح مسلم ۹۴۸، ۲۲۳۰، ۲۶۴۳، ۲۶۴۵ · مسند احمد ۸۹۶ · هیثمی، مجمع الزوائد (دربارهٔ احمد ۸۹۶)
حدیث اهل سنتحدیث شیعه
چهل روز اخلاص
هر دو جماعت سخنی را نقل میکنند که بنا بر آن چهل روز اخلاص چشمهای از حکمت میگشاید:
- اهل سنت. من أخلص العبادة لله تعالى أربعين يوما ظهرت ينابيع الحكمة على قلبه ولسانه، «هر که چهل روز عبادت را برای خدای تعالی خالص کند، چشمههای حکمت از دل و زبانش میجوشد» (HadithAnswers). کتاب الزهد ابن مبارک و مصنف ابن ابی شیبه آن را سخن مکحول میآورند، بیآنکه صحابیای در سند باشد (مرسل)؛ حلیة الاولیاء ابونعیم آن را از ابوایوب دارد، و مسند الشهاب از ابن عباس. ابن جوزی آن را در الموضوعات، مجموعهٔ گزارشهای ساختگی خود، جای داد و گفت که از پیامبر درست نیست، و منذری برای آن سندی صحیح یا حسن نیافت. HadithAnswers میگوید «ضعیف شمرده شده، اما صالح است»، و SeekersGuidance آن را ضعیف میخواند و یادآور میشود که علما عمل خلوت را بر آن بنا نمیکنند.
- شیعه. گزارشی از علی بن موسی الرضا، از پیامبر: ما أخلص عبد لله عز وجل أربعين صباحا إلا جرت ينابيع الحكمة من قلبه على لسانه، «هیچ بندهای چهل بامداد برای خدا اخلاص نمیورزد مگر آنکه چشمههای حکمت از دلش بر زبانش روان میشود» (صدوق، عیون اخبار الرضا ۲:۶۹، ش ۳۲۱؛ ترجمهٔ انگلیسی Iqra Online).
ابن مبارک، کتاب الزهد · مصنف ابن ابی شیبه · مسند الشهاب · HadithAnswers، «Worshiping Allah for Forty Days Sincerely»؛ ابونعیم، حلیة الاولیاء، و ابن جوزی، الموضوعات، به نقل IslamQA (عربی)، پاسخ ۵۴۱۷۷۱ · SeekersGuidance، دربارهٔ خلوت چهلروزه · صدوق، عیون اخبار الرضا ۲:۶۹، ش ۳۲۱؛ Iqra Online، «The Forties»، قسمت ۱۱ (ترجمه)
حدیث اهل سنتحدیث شیعهمیراث اهل سنتمیراث شیعه
کتابهای چهل حدیث
سخنی که بنا بر آن هر کس چهل حدیث را برای امت نگه دارد در شمار عالمان برانگیخته میشود، گونهای تمامعیار از تألیف پدید آورد. نووی (درگذشت ۱۲۷۷ م.) در آغاز اربعین خود آن را به این صورت میآورد که هر کس از امت من چهل حدیث در کار دینشان حفظ کند و نگه دارد، و بیپرده میگوید که علمای حدیث اتفاق دارند این حدیث، با وجود طریقهای فراوانش، ضعیف است. با این همه کتاب خود را گرد آورد، چنانکه بسیاری پیش از او کرده بودند، و این کتاب از پرخوانندهترین آثار حدیثی شد. مجموعههای شیعه روایتی از جعفر صادق را در الامالی صدوق دارند: هر کس از شیعیان ما (من شيعتنا) چهل حدیث حفظ کند، در روز قیامت فقیهی عالم برانگیخته میشود. عالمان شیعه نیز اربعین نوشتند؛ چهل حدیث روحالله خمینی، که در ۱۹۴۰ م. منتشر شد، از شناختهترین آنهاست.
نووی، الاربعون (مقدمه) · صدوق، الامالی · ر. خمینی، چهل حدیث (۱۹۴۰) · ویکیپدیا، «Forty hadith»
میراث اهل سنتمیراث شیعهتصوف
خلوت چهلروزه: پشتیبانی و مخالفت
خلوت چهلروزه در هر دو جماعت منتقدانی دارد. SeekersGuidance، که سنی است و خلوت را با راهنمایی استاد روا میداند، چهل شب موسی (قرآن ۲:۵۱) را «نشانهٔ اهمیت معنوی چهل، نه الگویی عبادی و الزامآور» میخواند و به خلوت پیامبر در غار حرا پیش از وحی اشاره میکند؛ به نقل از غزالی نیز میگوید این امر بر حسب اشخاص و احوال فرق میکند. در میان فقیهان شیعه، به گزارش ویکیشیعه، لطفالله صافی گلپایگانی و فاضل لنکرانی شکل صوفیانهٔ اربعین موسوی را «مردود و غیرشرعی» میدانند، و ناصر مکارم شیرازی تهذیب نفس را در چارچوب شرع میپذیرد.
SeekersGuidance، «What Is the Ruling on Forty-Day Spiritual Seclusion (Khalwa)…» · غزالی، احیاء علوم الدین (کتاب العزلة) · ویکیشیعه، «Mosaic Forty-Day Retreat»
مقایسهٔ سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
میدراشتفسیرتصوفآبای کلیسا
یادداشت نویسنده: یک چهل، سه گاهشمار
هر سنت چهل روز موسی را در سال خود جای داده است. در حساب راشی، آخرین چهل موسی از یکم ایلول تا روز کفاره است، و ایلول همچون ماه توبه نگاه داشته میشود. در خوانش جلالین، آن سی شب و ده شب ذوالقعده و ده شب نخست ذوالحجهاند، و صوفیان و برخی عارفان شیعه این ایام را همچون اربعین موسوی نگاه میدارند؛ دهم ذوالحجه روز قربانِ حج است. آگوستین چهل روز کلیسا پیش از عید پاک را بر روزههای موسی و ایلیا و عیسی استوار میکند. پس همان چهل، که از همان داستان خوانده شده است، به روز کفاره، روز قربان و عید پاک میانجامد. هیچیک از این گاهشمارها به دیگری اشاره نمیکند؛ این صفحه همانندی را نشان میدهد و آن را توضیح نمیدهد.
راشی بر خروج ۳۳:۱۱ · تفسیر جلالین، ذیل ۷:۱۴۲ · ویکیشیعه، «Mosaic Forty-Day Retreat» · آگوستین، نامهٔ ۵۵.۱۵.۲۸
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریقرآنعهد جدیدحدیث اهل سنتآبای کلیسا
یادداشت نویسنده: آنچه پس از چهل میآید
کارت میگوید پس از چهل چیزی نو آغاز میشود، و منابع آن را نام میبرند. پس از طوفان پیمان با نوح میآید (پیدایش ۹)؛ پس از چهل روز بر کوه، لوحها، در تورات و در قرآن (خروج ۳۴:۲۸؛ قرآن ۷:۱۴۵)؛ پس از چهل سال، سرزمین؛ پس از چهل روز ایلیا، آن آواز ملایم و آهسته؛ پس از چهل روز عیسی، موعظهٔ او، و پس از چهل روز کتاب اعمال رسولان، روح؛ پس از چهل سال پیامبر، وحی. آنجا که چهل سوگ است، آنچه در پی میآید پایان آن است: در رسم مسیحیان شرقی و مسلمانان، روز چهلم نخستین دورهٔ سوگ مرده را به پایان میبرد، و سنت شیعه نخستین زائر مزار حسین را در اربعین او مینهد. چهل در هر مورد زمانی است که به سر میرسد، و سنتها در آنچه در پایان آن مینهند با هم فرق دارند.
پیدایش ۹:۸–۱۷ · خروج ۳۴:۲۸ · قرآن ۷:۱۴۵ · اول پادشاهان ۱۹:۱۲ · اعمال رسولان ۱:۳؛ ۲:۱–۴ · صحیح بخاری ۳۹۰۲ · قوانین رسولان ۸.۴۲