شِمَعِ سفر تثنیه و سورهٔ اخلاص، سورهٔ ۱۱۲ قرآن، هر دو اعلام میکنند که خدا یکی است، و هر دو با یک واژهٔ سامی برای «یکی» پایان مییابند: اِحَد در عبری و اَحَد در عربی، دو واژهٔ همریشه از ریشهای مشترک. هر یک در سنت خود جایگاهی ویژه دارد: شِمَع را هر بامداد و شامگاه میخوانند و بر باهوی در و در تفیلین مینویسند، و گفتهاند که ربی عقیوا با واژهٔ آخر آن جان داد؛ در حدیثی که هم بخاری و هم مسلم آوردهاند سورهٔ اخلاص برابر با یکسوم قرآن خوانده شده است، و فقیهان شیعه خواندن آن را در هر نماز مستحب میدانند. هیچ منبع کلاسیک یهودی یا اسلامی یافت نشد که این دو متن را کنار هم بنهد؛ این مقایسه از خود این سایت است، هرچند پژوهشگرانی جدید، از جمله آنگلیکا نویورت، این سوره را در کنار شِمَع خواندهاند.
در کنار هم
کتاب مقدس عبریمیراث یهودی
«ای اسرائیل بشنو»
موسی به اسرائیل میگوید: «ای اسرائیل بشنو، یهوه، خدای ما، یهوه واحد است. پس یهوه خدای خود را به تمامی جان و تمامی قوت خود محبت نما. و این سخنانی که من امروز تو را امر میفرمایم، بر دل تو باشد. و آنها را به پسرانت به دقت تعلیم نما، و حین نشستنت در خانه، و رفتنت به راه، و وقت خوابیدن و برخاستنت از آنها گفتگو نما. و آنها را بر دست خود برای علامت ببند، و در میان چشمانت عصابه باشد. و آنها را بر باهوهای در خانهات و بر دروازههایت بنویس» (تثنیه ۶:۴–۹؛ در متن ترجمهٔ قدیم فارسی که این سایت به کار میبرد، «به تمامی دل» در آیهٔ ۵ نیامده است). در متن عبری پس از «ای اسرائیل بشنو» چهار واژه میآید و فعلی در کار نیست: یهوه اِلوهِینو یهوه اِحَد؛ نام خدا را به صدای بلند اَدونای، یعنی «خداوندِ من»، میخوانند، چنانکه در آوانویسی کارت آمده است (نک. «خدا» در صفحهٔ «منشورها»). در طومارهای تورات آخرین حرف واژهٔ نخست، یعنی عَین در شِمَع، و آخرین حرف اِحَد، یعنی دالِت، درشت نوشته میشوند. دانشنامهٔ یهود دالِت درشت را پاسداری در برابر خواندن آن به جای رِش میداند، که «یکی» را به اَحِر، «دیگری»، بدل میکرد؛ تفسیری متأخرتر این دو حرف درشت را با هم عِد، «گواه»، میخواند.
تثنیه ۶:۴–۹ · دانشنامهٔ یهود (Jewish Encyclopedia، ۱۹۰۶)، «Small and Large Letters» · Aish.com، «Shema Yisrael: 8 Facts»
کتاب مقدس عبریمیراث یهودیمیراث مسیحی
این چهار واژه چگونه خوانده میشود
چون متن عبری فعل ندارد، این سطر را به بیش از یک شکل میتوان تقسیم کرد، و ترجمهها با هم فرق دارند. ترجمهٔ انگلیسی کینگ جیمز «یکی» را وصف خداوند میگیرد، به این معنا که خداوند خدای ما خداوندی یکتاست (تثنیه ۶:۴). ترجمهٔ سنتی یهودی، که کارت و مدخل یعقوب از ساخت آن پیروی میکنند، چنین است: «خداوند، خدای ما، خداوند یکی است»؛ ترجمهٔ قدیم فارسی، که کارت و مدخل یعقوب عبارت آن را آوردهاند، همین ساخت را دارد: «یهوه، خدای ما، یهوه واحد است». ترجمهٔ جدید انجمن نشر یهودی آن را چنین میخواند: «ای اسرائیل بشنو! خداوند خدای ماست، تنها خداوند»، و ترجمهٔ بازنگریشدهٔ استاندارد جدید نیز همین را دارد و در یادداشتی میافزاید که آیه را اینگونه نیز میتوان خواند: «خداوند خدای ما خداوندی یکتاست، یا خداوند خدای ما، خداوند یکی است، یا خداوند خدای ماست، خداوند یکی است». خوانشهای نخست میگویند که خدا یکی است؛ خوانشِ «تنها» میگوید که اسرائیل باید این خدا را بپرستد و نه خدای دیگری را. مفسری مسیحی، در نوشتهای برای انتشارات کراسوی، یادآور میشود که «خداوند خدای ما» در سفر تثنیه بارها آمده و تقریباً هیچگاه نهاد و گزاره نیست، و خوانش «خداوند خدای ماست» را ممکن اما نامعمول میخواند.
تثنیه ۶:۴ · Tanakh: The New JPS Translation (۱۹۸۵)، تثنیه ۶:۴ · New Revised Standard Version (۱۹۸۹)، تثنیه ۶:۴ و یادداشت آن · «What Does Deuteronomy 6:4 Mean?»، crossway.org
میراث یهودیمیدراشکتاب مقدس عبری
راشی: اکنون خدای ما، و در پایان خدای یگانهٔ همه
راشی (درگذشت ۱۱۰۵ م.) نامِ دوبار آمده را دو هنگام میخواند. به گفتهٔ او، این واژهها یعنی «خداوندی که اکنون خدای ماست و نه خدای دیگر قومهای جهان»؛ در زمان آینده او خداوند یگانهٔ همهٔ قومها خواهد بود. او این را از سخن دو پیامبر ثابت میکند: «زیرا که در آن زمان، زبان پاک به امتها بازخواهم داد تا جمیع ایشان اسم یهوه را بخوانند» (صفنیا ۳:۹)، و «در آن روز یهوه واحد خواهد بود و اسم او واحد» (زکریا ۱۴:۹)، آیهای که دعای علینو با آن پایان مییابد (نک. مدخل زکریا پسر برکیا). راشی به سیفره بر تثنیه ارجاع میدهد. پس نزد راشی اِحَد هم بیان آن است که اسرائیل اکنون چه کسی را میپرستد و هم وعدهای برای همهٔ جهان.
راشی بر تثنیه ۶:۴ (متن انگلیسی به نقل WideTorah) · سیفره دواریم ۳۱ · صفنیا ۳:۹ · زکریا ۱۴:۹
میراث یهودیمیراث مسیحی
موسی بن میمون: یکی، به یگانگیای بیهمانند
موسی بن میمون (درگذشت ۱۲۰۴ م.) یگانگی خدا را دومین اصل از سیزده اصل ایمان خود قرار میدهد، و در مجموعهٔ فقهی خود آن را با همان واژهٔ شِمَع مینویسد: «این خدا یکی است. دو یا بیشتر نیست، بلکه یکی است، یگانه به گونهای که از هر یگانگی برتر است…» (میشنه تورا، هلخوت یسودی هتورا ۱:۷، ترجمهٔ انگلیسی ا. توگر؛ در عبری اِلوها زه اِحَد هو). سپس میگوید این یگانگی چه نیست: نه یگانگی نوعی که افراد بسیار را در بر میگیرد، و نه یگانگی جسمی که بتوان آن را به اجزا تقسیم کرد. اعتقادنامهٔ کتاب دعای آنی مَأمین، که بر پایهٔ اصول او ساخته شده اما نویسندهاش ناشناخته است (کتابخانهٔ مجازی یهود از دستنوشتهای از قرن پانزدهم و کتاب دعای مانتوا، چاپ ۱۵۵۸، یاد میکند که ظاهراً نخستین کتاب دعایی است که آن را آورده)، میگوید: «با ایمان کامل باور دارم که آفریدگار، که نامش متبارک باد، یگانه است» (ترجمهٔ انگلیسی اتحادیهٔ ارتدکس). برخی نویسندگان مسیحی گفتهاند که اصل موسی بن میمون، به جای اِحَد شِمَع، واژهٔ یاحید، «یگانه، بیهمتا»، را از سر پیشداوری در برابر تثلیث به کار میبرد، و اینکه خودِ اِحَد یگانگی مرکب را برمیتابد؛ نویسندگان یهودی پاسخ میدهند که اِحَد، مانند «یک» در زبان انگلیسی، معنای خود را از سیاق میگیرد، و مجموعهٔ فقهی خود موسی بن میمون خدا را اِحَد میخواند (نک. «عیسی و شِمَع» در ادامه).
موسی بن میمون، میشنه تورا، هلخوت یسودی هتورا ۱:۷ (ترجمهٔ انگلیسی ا. توگر، chabad.org) · موسی بن میمون، شرح میشنا، سنهدرین ۱۰ (فصل حِلِق)، اصل دوم · آنی مأمین (ترجمهٔ انگلیسی اتحادیهٔ ارتدکس، ou.org) · کتابخانهٔ مجازی یهود (Jewish Virtual Library)، «Ani Maʾamin» · Hebrew4Christians، «The Second Principle»
میشناتلمودکتاب مقدس عبریمیراث یهودی
بامداد و شامگاه
سفر تثنیه به اسرائیل فرمان میدهد که این سخنان را «وقت خوابیدن و برخاستنت» بگوید (تثنیه ۶:۷)، و میشنا با خواندن شامگاهی آغاز میشود: «از چه هنگام شِمَع را در شامگاه میخوانند؟» (براخوت ۱:۱)، و سپس به خواندن بامدادی میپردازد (۱:۲). این خواندن از سه بخش ساخته شده است، تثنیه ۶:۴–۹، تثنیه ۱۱:۱۳–۲۱ و اعداد ۱۵:۳۷–۴۱، و میشنا توضیح میدهد که چرا بخش نخست پیش میآید: آدمی نخست یوغ ملکوت آسمان را بر خود میگیرد و سپس یوغ فرمانها را (براخوت ۲:۲). تلمود میگوید ربی یهودا هناسی هنگام آیهٔ نخست چشمان خود را میپوشاند، و رسم پوشاندن چشم از همین است، و به کسی که واژهٔ اِحَد را کشیده ادا کند وعدهٔ عمر دراز میدهد (براخوت ۱۳ب). جملهای آهسته، «متبارک باد نام ملکوت پرجلال او تا ابدالآباد»، از پی آیهٔ نخست میآید؛ تلمود آن را به بستر مرگ یعقوب بازمیگرداند (نک. مدخل یعقوب، «‹ای اسرائیل بشنو› بر بستر مرگ»). شِمَع را پیش از خواب نیز میخوانند.
تثنیه ۶:۷ · میشنا، براخوت ۱:۱–۲؛ ۲:۲ · تلمود بابلی، براخوت ۱۳ب · تلمود بابلی، پسحیم ۵۶الف
کتاب مقدس عبریمیشنامیراث یهودی
بر باهوی در و بر دست
سخنان شِمَع را تنها بر زبان نمیآورند، با خود نیز دارند. «و آنها را بر دست خود برای علامت ببند، و در میان چشمانت عصابه باشد. و آنها را بر باهوهای در خانهات و بر دروازههایت بنویس» (تثنیه ۶:۸–۹؛ نیز ۱۱:۱۸–۲۰). شریعت ربانی این آیهها را به معنای ظاهرشان میگیرد: مزوزا بر باهوی در تثنیه ۶:۴–۹ و ۱۱:۱۳–۲۱ را در بر دارد، و تفیلینی که بر بازو و سر بسته میشود چهار بخش را: این دو و دو بخشی از خروج ۱۳ که از «علامتی بر دستت… و تذکرهای در میان دو چشمت» سخن میگویند (خروج ۱۳:۹). میشنا حکم میکند که هر یک از این چهار بخش لازم است (منحوت ۳:۷).
تثنیه ۶:۸–۹؛ ۱۱:۱۸–۲۰ · خروج ۱۳:۱–۱۶ · میشنا، منحوت ۳:۷
تلمودمیراث یهودی
ربی عقیوا: «تا جانش از تن بیرون رفت»
تلمود میگوید هنگامی که ربی عقیوا را، در آغاز قرن دوم م.، بیرون بردند تا رومیان او را اعدام کنند، «هنگام خواندن شِمَع بود»، و او در حالی که گوشتش را با شانههای آهنین میدریدند شِمَع را خواند. به شاگردانش توضیح داد که در همهٔ عمر از عبارت «به تمامی جان» (تثنیه ۶:۵) نگران بوده است، که آن را «حتی اگر جانت را بگیرند» میخواند، و اکنون میتوانست آن را به جا آورد. «واژهٔ ‹یکی› را چندان کشید که جانش با گفتن واپسین واژه، ‹یکی›، از تن بیرون رفت»، و ندایی از آسمان او را برای این کار ستود (براخوت ۶۱ب). یهودیانی که با مرگ روبهرو بودهاند از آن پس شِمَع را خواندهاند، و بسیاری را چنین به یاد میآورند که با آن جان دادند. دربارهٔ عقیوا در زندان، نک. مدخل کاظم، «زندانی پارسا: یوسف، ارمیا، عقیوا».
تلمود بابلی، براخوت ۶۱ب (متن انگلیسی به نقل Torah in Motion، «Hear O Israel: Exploring the Shema») · تثنیه ۶:۵ · Aish.com، «Shema Yisrael: 8 Facts»
قرآنتفسیر
«بگو: حقیقت این است که خدا یکتاست»
سوره سراسر چهار آیه است: «بگو: حقیقت این است که خدا یکتاست»؛ «اللَّهُ الصَّمَدُ»؛ «نه کسی فرزند اوست و نه او فرزند کسی است. و نه هیچ کس مثل و مانند و همتای اوست» (قرآن ۱۱۲:۱–۴، ترجمهٔ الهی قمشهای؛ آیهٔ دوم به عربی). آیهٔ نخست قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ است؛ آیهٔ دوم خدا را الصمد مینامد، که ابن کثیر آن را به نقل از ابن عباس کسی معنا میکند که همهٔ آفریدگان در نیازها و خواستههایشان به او روی میآورند، و به نقل از ابووائل سروری که سروریاش کامل است. واژهٔ اخلاص، یعنی خلوص و پاکی ایمان، در خود سوره نیست؛ نامی است برای آن، و فخر رازی (درگذشت ۱۲۱۰ م.)، با این یادآوری که نامهای بسیار نشان فضیلت بسیار است، بیست نام برای آن برمیشمارد. منابع شیعه آن را معمولاً سورهٔ توحید میخوانند. بیشتر مفسران آن را از سورههای مکی میشمارند؛ برخی آن را مدنی میدانند.
قرآن ۱۱۲:۱–۴ · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل ۱۱۲:۱–۲ (ترجمهٔ انگلیسی خلاصهشده، به نقل quran.com) · فخر رازی، مفاتیح الغیب، ذیل ۱۱۲:۱
قرآنتفسیرتاریخ
احد و واحد
عربی برای «یک» دو واژه دارد، احد و واحد، و قرآن هر دو را برای خدا به کار میبرد. در جاهای دیگر واحد میگوید: «و خدای شما، خدای یکتاست، نیست خدایی مگر او …» (قرآن ۲:۱۶۳، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و خطاب به اهل کتاب: «خدای ما و شما یکی است» (۲۹:۴۶، ترجمهٔ الهی قمشهای)؛ تنها سورهٔ اخلاص او را احد میخواند. فخر رازی از خلیل بن احمد، دستوردان، نقل میکند که اصل احد، وحد است (أصل أحد وحد) و حرف و آن به همزه بدل شده است، و فرهنگ لین نیز همین اشتقاق را میآورد. سپس فخر رازی تفاوتهایی در کاربرد برمیشمارد، از جمله آنکه الواحد در اثبات و الاحد در نفی به کار میرود (الواحد يستعمل في الإثبات والأحد في النفي)، چنانکه در «هیچ کس نیست» (لا أحد). ابن کثیر از این برای سوره نتیجه میگیرد که این واژه (الاحد) در اثبات برای هیچ کس جز خدای عزیز و جلیل به کار نمیرود، و آن را چنین معنا میکند: او یگانه و یکتایی است که نه همتایی دارد، نه یاوری، نه رقیبی، نه همسنگی، و نه کسی همانند او.
قرآن ۲:۱۶۳؛ ۲۹:۴۶؛ ۱۱۲:۱ · فخر رازی، مفاتیح الغیب، ذیل ۱۱۲:۱ · ا. و. لین، Arabic-English Lexicon، «أحد» · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل ۱۱۲:۱ (ترجمهٔ انگلیسی خلاصهشده)
حدیث شیعهمیراث شیعهتفسیر
خوانشهای شیعی: یک معنا، و چهار معنا
منابع شیعه این واژه را به دو گونه بررسی میکنند. گزارشی از امام پنجم، محمد باقر، میگوید که احد و واحد یک معنا دارند: یگانهای که همتایی ندارد (الأحد والواحد بمعنى واحد، وهو المتفرد الذي لا نظير له)؛ ویکیشیعه یادآور میشود که برخی عالمان شیعه، بر پایهٔ چنین گزارشهایی در التوحید شیخ صدوق، میان این دو تفاوت معنایی نمیبینند، و دیگران، از جمله طباطبایی در المیزان، تفاوت کاربرد را نگاه میدارند. شیخ صدوق همچنین سخنی از علی را آورده است: در روز جنگ جمل، عربی بادیهنشین از او پرسید که آیا میگوید خدا یکی است؛ علی پاسخ داد که این گفته که خدا یکی است چهار معنا دارد، دو نادرست و دو درست. اگر مراد یکیِ عددی باشد نادرست است، زیرا آنچه دومی ندارد در شمار عدد درنمیآید؛ اگر مراد یکی از افراد یک نوع باشد نادرست است، زیرا او را به چیزها همانند میکند. درست آن است که خدا یکی است بدین معنا که در میان چیزها همانندی برای او نیست، و اینکه هیچ کثرت و تقسیمی در او به تصور درنمیآید (ترجمهٔ انگلیسی سید حسین نصر از شیعه در اسلام طباطبایی).
شیخ صدوق، التوحید (به نقل ویکیشیعه، «Ahad»، و شرح سورهٔ توحید در quran.alkafeel.net) · طباطبایی، Shiʿite Islam (ترجمهٔ انگلیسی شیعه در اسلام)، ترجمهٔ س. ح. نصر (۱۹۷۵)، ص ۱۲۷–۱۲۸
حدیث اهل سنت
برابر با یکسوم قرآن
شناختهترین سخن دربارهٔ این سوره را هم بخاری و هم مسلم آوردهاند. در روایت بخاری، ابوسعید خدری از مردی میگوید که شنید دیگری این سوره را پیاپی تکرار میکند، و بامداد نزد پیامبر آمد و آن را با او در میان گذاشت، گویی آن را اندک میشمرد؛ پیامبر به آن که جانش در دست اوست سوگند خورد و گفت: إنها لتعدل ثلث القرآن، یعنی این سوره با یکسوم قرآن برابر است (بخاری ۵۰۱۳). در روایت مسلم، ابوالدرداء گزارش میکند که «قل هو الله احد» با یکسوم قرآن برابر است (مسلم ۸۱۱الف)، و روایتی دیگر آن را توضیح میدهد: خدا قرآن را سه بخش کرد (إن الله جزأ القرآن ثلاثة أجزاء) و این سوره را یکی از آنها قرار داد (۸۱۱ب). هر دو مجموعه از مردی نیز خبر میدهند که سرپرستی گروهی را داشت و قرائت خود را در نماز با این سوره به پایان میبرد؛ چون دلیلش را از او پرسیدند، گفت این سوره صفتهای خدای رحمان را بیان میکند و دوست دارد آن را بخواند، و پیامبر گفت به او بگویید که خدا او را دوست دارد (بخاری ۷۳۷۵؛ مسلم ۸۱۳). بخاری همچنین، بیآنکه سندی کامل از خود بیاورد (معلق، از عبیدالله، از ثابت…)، گزارشی از انس آورده است دربارهٔ امام جماعتی در قبا که در هر رکعت این سوره را میخواند، و پیامبر به او گفت که دوستیاش با این سوره او را به بهشت خواهد برد.
صحیح بخاری ۵۰۱۳، ۷۳۷۵؛ نیز ۷۷۴ (به شمارهگذاری quran.com) · صحیح مسلم ۸۱۱الف–ب، ۸۱۳
حدیث اهل سنتتفسیرحدیث شیعه
چه کسی پرسید: شأن نزول
منابع دربارهٔ اینکه پرسشی را که سوره به آن پاسخ میدهد چه کسی پرسید همداستان نیستند. ترمذی از ابوالعالیه، از ابی بن کعب، روایت میکند که مشرکان به پیامبر گفتند نسب پروردگارت را برای ما بازگو، و سوره نازل شد (ترمذی ۳۳۶۴). او همین را بینام ابی، تنها از ابوالعالیه، نیز میآورد (۳۳۶۵) و میگوید این روایت درستتر است. درجهبندان همرأی نیستند: ویراست دارالسلام ۳۳۶۴ را ضعیف میخواند؛ آلبانی ۳۳۶۴ را، جز توضیحی که دربارهٔ الصمد دارد، حسن و ۳۳۶۵ را ضعیف دانست. احمد و طبری (ابن جریر) نیز روایت ابی را آوردهاند، و ابن کثیر تفسیر این سوره را با آن آغاز میکند. گزارشهای دیگر کسان دیگری را نام میبرند: گزارشی از ابن عباس (نزد ابن ابیحاتم، ابن عدی و بیهقی) گروهی از یهودیان را، از جمله کعب بن اشرف و حیی بن اخطب، نام میبرد؛ ابن کثیر از عکرمه نقل میکند که یهودیان، مسیحیان، زرتشتیان و مشرکان هر یک آنچه را میپرستیدند نام بردند؛ و فخر رازی سه روایت را پشت سر هم میآورد: پرسش مشرکان، پرسش یهودیان و پرسش مسیحیان. مودودی (درگذشت ۱۹۷۹ م.)، که این گزارشها را برمیشمارد، سوره را از سورههای آغاز دورهٔ مکی میداند و پرسشهای مدنی را مناسبتهایی میشمارد که سوره در آنها دوباره خوانده شد. در سنت شیعه، الکافی کلینی در باب نسبت خدا (باب النسبة) از جعفر صادق روایت میکند که «إن اليهود سألوا رسول الله فقالوا: انسب لنا ربك»، یعنی یهودیان از پیامبر خواستند نسب پروردگارش را برایشان بازگوید؛ پیامبر سه روز درنگ کرد و پاسخی نداد، و سپس سوره نازل شد. درجهای برای این گزارش یافت نشد.
جامع ترمذی ۳۳۶۴–۳۳۶۵ (درجهها به نقل sunnah.com، hadithunlocked.com و abuaminaelias.com) · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل ۱۱۲:۱ · فخر رازی، مفاتیح الغیب، ذیل ۱۱۲:۱ · ابوالاعلی مودودی، تفهیم القرآن، مقدمهٔ سورهٔ ۱۱۲ · کلینی، الکافی، ج ۱، کتاب التوحید، باب النسبة
حدیث اهل سنتمیراث شیعه
در نماز و شبانگاه
سورهٔ اخلاص مانند شِمَع فرمانی واجب نیست، اما از سورههایی است که بیش از همه خوانده میشوند. ابوهریره گزارش میکند که پیامبر در دو رکعت پیش از نماز صبح سورههای کافرون و اخلاص را میخواند (مسلم ۷۲۶)، و عایشه گزارش میکند که پیامبر هر شب چون به بستر میرفت کف دو دست را به هم میآورد و در آن میدمید، و سورهٔ اخلاص و معوذتین، دو سورهٔ پناهجویی، را میخواند و دستها را بر بدن خود میکشید (بخاری ۵۰۱۷). در فقه شیعه این سوره جایگاهی ویژه دارد: در احکام سیستانی مستحب است که در هر نماز در رکعت نخست سورهٔ قدر و در رکعت دوم سورهٔ اخلاص خوانده شود، مکروه است که کسی در هیچیک از نمازهای پنجگانهٔ روز سورهٔ اخلاص را نخواند، و نمازگزار چون پس از فاتحه سورهٔ اخلاص یا کافرون را آغاز کرد نمیتواند آن را رها کند و به سورهای دیگر برود.
صحیح مسلم ۷۲۶ · صحیح بخاری ۵۰۱۷ · سیستانی، Islamic Laws، مسئلههای ۹۷۴، ۱۰۰۴–۱۰۰۵ (sistani.org)
چه کسی این پیوند را برقرار میکند
قرآنتلمود
مقایسهٔ این سایت
این کارت نشان «مشاهدهشده» دارد، و این نشان به جای خود میماند. هیچ منبع کلاسیک یهودی یا اسلامی که برای این مدخل یافت شد شِمَع و سورهٔ اخلاص را کنار هم نمینهد یا یادآور نمیشود که اِحَد و اَحَد یک واژهاند. قرآن در اصل از همه نزدیکتر میشود، آنجا که به مسلمانان میگوید به اهل کتاب بگویند: «خدای ما و شما یکی است» (قرآن ۲۹:۴۶، ترجمهٔ الهی قمشهای)، اما به شِمَع استناد نمیکند، و مفسران ۱۱۲:۱ دربارهٔ واژههای عربی احد و واحد بحث میکنند، نه دربارهٔ عبری. در خود این سایت، همانندی خویشاوندی به منابع نزدیکتر است، هرچند هیچیک از دو متن به دیگری استناد نمیکند: در تلمود پسران یعقوب با شِمَع به پدرِ در حال مرگ پاسخ میدهند (پسحیم ۵۶الف)، و در قرآن پسران یعقوب پیمان میبندند که «معبود یگانه» را بپرستند (قرآن ۲:۱۳۳، ترجمهٔ الهی قمشهای)؛ نک. مدخل یعقوب و «همانندیهای دیگر» در ادامه.
قرآن ۲:۱۳۳؛ ۲۹:۴۶ · تلمود بابلی، پسحیم ۵۶الف
تاریخ
پژوهشهای جدید
پژوهشگران جدید قرآن این سوره را در کنار شِمَع خواندهاند. آنگلیکا نویورت، نخست در پژوهش خود دربارهٔ ساختار سورههای مکی (ویراست دوم، ۲۰۰۷) و سپس به تفصیل در کتاب «قرآن و اواخر عهد باستان» (The Qurʾan and Late Antiquity، ترجمهٔ انگلیسی ۲۰۱۳)، آیهٔ نخست آن را پاسخی به شِمَع و آیههای بعدی را پاسخی به آغاز اعتقادنامهٔ نیقیه میخواند: «نه کسی فرزند اوست و نه او فرزند کسی است» در برابر پسری که «مولود از پدر» است، و «نه هیچ کس مثل و مانند و همتای اوست» در برابر «همذات با پدر» (قرآن ۱۱۲:۳–۴، ترجمهٔ الهی قمشهای). اندرو هموند، در بحث از خوانش او، یادآور میشود که ۱۱۲:۱ تنها جایی است که قرآن احد را در مقام صفت به کار میبرد. این خوانشی پژوهشی و جدید است. مفسران مسلمان سوره را در عوض پاسخ پرسشهایی میدانند که از پیامبر شد (نک. «چه کسی پرسید» در بالا)، و این سایت ادعا نمیکند که یکی از این دو متن دیگری را شکل داده است. خودِ این دو واژهٔ همریشه واقعیتی زبانیاند (نک. «یک واژه، یک ریشه»).
آ. نویورت، Studien zur Komposition der mekkanischen Suren، ویراست دوم (۲۰۰۷)، ۲۶ · آ. نویورت، The Qurʾan and Late Antiquity: A Shared Heritage، ترجمهٔ س. وایلدر (۲۰۱۳)، ۴۷۷–۴۸۱ · ا. هموند، «The Problem of the Quranic al-ṣamad» (۲۰۲۳) · اعتقادنامهٔ قسطنطنیه (۳۸۱)
تاریخ
یک واژه، یک ریشه
اِحَد عبری و اَحَد عربی هر دو به واژهٔ مشترک سامی برای «یک» بازمیگردند، که صورت بازسازیشدهٔ آن در سامی آغازین *اَحَد- است؛ فرهنگ براون–درایور–بریگز اِحَد عبری را در کنار صورتهای فنیقی، آرامی (حَد)، عربی و حبشی مینهد. عربی ریشهٔ و ح د را نیز دارد، که واحد، وحّد (یکی کرد، یکی دانست) و توحید، یگانگی خدا، از آن است؛ دستوردانان عرب، از خلیل به بعد، خودِ احد را نیز از همین ریشه میگیرند. عبری همین ریشهٔ دوم را به صورت ی ح د دارد، زیرا عبری وِ آغاز واژه را به ی بدل میکند: یَحَد، «با هم»، و یاحید، «تنها، یگانه»، از آن است، و فرهنگ براون–درایور–بریگز در کنار آن فعل عربی «تنها بود» و باب دوم آن، «یکی کرد»، را مینهد. پس هر زبان همان جفت را دارد: اِحَد و یاحید در عبری، احد و واحد در عربی، و ییحود عبری، «یگانهسازی» نام خدا، همریشهٔ توحید عربی است.
براون–درایور–بریگز، Hebrew and English Lexicon، «אֶחָד» و «יָחַד» · ویکیواژه (Wiktionary)، «أحد» (ریشهشناسی) · ا. و. لین، Arabic-English Lexicon، «أحد» · فخر رازی، مفاتیح الغیب، ذیل ۱۱۲:۱ (به نقل از خلیل)
تفاوتها
کتاب مقدس عبریقرآنمیراث یهودیحدیث اهل سنتمیراث شیعه
بشنو، و بگو
شِمَع خطاب به اسرائیل و دربارهٔ خدای اسرائیل است: «ای اسرائیل بشنو، یهوه، خدای ما…» (تثنیه ۶:۴). قومی و پیمانی را نام میبرد، و راشی یگانگیِ خدای همهٔ قومها را چیزی میخواند که هنوز در راه است. سورهٔ اخلاص با فرمانی به پیامبر آغاز میشود، «بگو»، و در گزارشها پاسخ پرسشی است؛ هیچ قومی را نام نمیبرد و از خدا در ذات خودش سخن میگوید. شِمَع فرمانی دینی است و میشنا زمانهای آن را معین کرده است. سورهٔ اخلاص فرمان داده نشده است، اما پاداش آن در حدیث آمده و فقه شیعه خواندنش را در هر نماز مستحب میداند.
تثنیه ۶:۴–۷ · قرآن ۱۱۲:۱ · راشی بر تثنیه ۶:۴ · میشنا، براخوت ۱:۱ · صحیح بخاری ۵۰۱۳ · سیستانی، Islamic Laws، مسئلهٔ ۱۰۰۴
کتاب مقدس عبریقرآن
محبت، یا نفی
آنچه پس از واژهٔ «یکی» میآید فرق دارد. شِمَع به فرمان محبت میرسد: «پس یهوه خدای خود را به تمامی جان و تمامی قوت خود محبت نما» (تثنیه ۶:۵)، و سپس به سخنانی دربارهٔ دل، فرزندان، دست و در. سورهٔ اخلاص به آنچه خدا نیست میپردازد: «نه کسی فرزند اوست و نه او فرزند کسی است. و نه هیچ کس مثل و مانند و همتای اوست» (قرآن ۱۱۲:۳–۴، ترجمهٔ الهی قمشهای). شِمَع اسرائیل را به خدا میپیوندد؛ سوره خدا را از هر همانندی جدا میکند.
تثنیه ۶:۵–۹ · قرآن ۱۱۲:۳–۴
کتاب مقدس عبریمیراث یهودیتفسیرحدیث شیعه
یکی، یا تنها
جملهٔ خلاصهٔ کارت اِحَد و اَحَد را «یک واژه برای ‹یکی›» میخواند، و این دربارهٔ خود واژهها درست است. اما اینکه شِمَع با این واژه چه میگوید محل بحث است: «خداوند خدای ما خداوندی یکتاست»، «خداوند یکی است» یا «تنها خداوند» (نک. «این چهار واژه چگونه خوانده میشود»)، یعنی سخنی دربارهٔ ذات خدا یا دربارهٔ وفاداری اسرائیل به او و تنها به او. راشی و موسی بن میمون آن را بیان یگانگی میخوانند، چنانکه عبارت روی کارت نیز چنین است. عربی جای کمتری باز میگذارد: اللهُ أحد میگوید خدا یکی است، و مفسران احد را از واحد فراتر میبرند، تا یکی که نه دومی دارد و نه همانندی. هر دو سنت میافزایند که این یگانگی یگانگی عدد نیست: سخن علی یکیِ عددی و یکیِ نوع را رد میکند، و موسی بن میمون یکیِ نوع و یکیِ جسم را.
تثنیه ۶:۴ · NRSV، یادداشت تثنیه ۶:۴ · موسی بن میمون، میشنه تورا، یسودی هتورا ۱:۷ · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل ۱۱۲:۱ · طباطبایی، Shiʿite Islam، ترجمهٔ س. ح. نصر
کتاب مقدس عبریقرآنمیراث یهودیمیراث اهل سنتمیراث شیعه
نامی که گفته نمیشود، و نامی که گفته میشود
شِمَع خدا را دو بار با نام چهارحرفی میخواند، که به زبان آورده نمیشود؛ آن را اَدونای میخوانند، و بیرون از نماز بسیاری هَشِم، «آن نام»، میگویند (نک. کارت «نامها» و «خدا» در صفحهٔ «منشورها»). سورهٔ اخلاص خدا را الله مینامد، که بلند گفته میشود، و نامی را میافزاید که در هیچ جای دیگر قرآن نیامده است: الصمد. این دو به دو معنای متفاوت «اعتقادنامه»اند: شِمَع را اغلب اعتقادنامهٔ یهودیت میخوانند و هر روز چون اعتقادنامه گفته میشود؛ سورهٔ اخلاص بیان کوتاه قرآن از یگانگی خداست، حال آنکه گواهیِ زبانیِ اسلام شهادتین است، که با «لا اله الا الله» آغاز میشود و هیچیک از این دو واژه را به کار نمیبرد.
تثنیه ۶:۴ · قرآن ۱۱۲:۱–۲ · ا. هموند، «The Problem of the Quranic al-ṣamad» (۲۰۲۳)
همانندیهای دیگر
عهد جدیدمیراث مسیحیمیراث یهودیقرآن
عیسی و شِمَع
کارت دو سو دارد، اما شِمَع در انجیل مرقس در صدر تعلیم عیسی نیز ایستاده است. کاتبی میپرسد: «اول همه احکام کدام است؟»، و «عیسی او را جواب داد که ‹اول همه احکام این است که بشنو ای اسرائیل، خداوند خدای ما خداوند واحد است. و خداوند خدای خود را به تمامی دل و تمامی جان و تمامی خاطر و تمامی قوت خود محبت نما، که اول از احکام این است›»؛ کاتب پاسخ میدهد: «آفرین ای استاد، نیکو گفتی، زیرا خدا واحد است و سوای او دیگری نیست»، و عیسی به او میگوید: «از ملکوت خدا دور نیستی» (مرقس ۱۲:۲۸–۳۴). متی و لوقا فرمان محبت را میآورند، اما نه عبارت «بشنو ای اسرائیل» را (متی ۲۲:۳۷؛ لوقا ۱۰:۲۷). کلیسا این اقرار را در اعتقادنامهٔ خود نگاه داشت، «به خدای واحد ایمان داریم» (اعتقادنامهٔ قسطنطنیه، ۳۸۱ م.؛ در یونانی پیستئوئومِن ایس هِنا تئون)، و آن را در چارچوب تثلیث میخواند: یک خدا در سه شخص (نک. مدخل عیسی، «کلمهای که جسم گردید»، و «خدا» در صفحهٔ «منشورها»). برخی نویسندگان مسیحی استدلال میکنند که اِحَد میتواند به معنای یگانگیِ مرکب باشد، چنانکه در «یک تن» (پیدایش ۲:۲۴)؛ برایان جی. رایت، در نوشتهای برای مؤسسهٔ پژوهش مسیحی، میگوید این خوانش را «نباید خودبهخود کنار گذاشت»، اما اثباتش «تقریباً ناممکن» است، و توویا سینگر، نویسندهٔ یهودی، پاسخ میدهد: «واژهٔ اِحَد در زبان عبری درست همانگونه کار میکند که واژهٔ ‹یک› در زبان انگلیسی.» قرآن خوانش مسیحی را مستقیم خطاب قرار میدهد: «به تثلیث قائل نشوید … جز خدای یکتا خدایی نیست» (قرآن ۴:۱۷۱، ترجمهٔ الهی قمشهای). این همانندیای در کنار کارت است، نه سوی سومی از آن.
مرقس ۱۲:۲۸–۳۴ · متی ۲۲:۳۷ · لوقا ۱۰:۲۷ · اعتقادنامهٔ قسطنطنیه (۳۸۱)، earlychurchtexts.com · پیدایش ۲:۲۴ · ب. ج. رایت، «Deuteronomy 6:4 and the Trinity»، Christian Research Journal (equip.org) · ت. سینگر، «Have Christians Discovered the Doctrine of the Trinity in the Shema prayer?»، outreachjudaism.org · قرآن ۴:۱۷۱
تلمودمیراث اهل سنتتفسیر
«احد، احد»: بلال و عقیوا
این تکواژه در هر دو سنت فریاد شهیدان بوده است. عقیوا در حالی جان داد که اِحَد را میکشید (براخوت ۶۱ب، در بالا). سیرهٔ ابن هشام میگوید بلال را بر ریگ سوزان مکه، با سنگی بر سینه، شکنجه میکردند و او پیوسته «احد، احد»، یعنی «یکی، یکی»، میگفت تا آنکه ابوبکر او را خرید و آزاد کرد (نک. مدخل پیامبر، «احد، احد»). مودودی فریاد بلال را نشانهای میگیرد که سوره، با واژهٔ احد آن، در آغاز دورهٔ مکی شناخته بوده است. منابع هیچیک از این دو صحنه را در کنار دیگری نمینهند؛ این مقایسه از خود این سایت است.
تلمود بابلی، براخوت ۶۱ب · ابن هشام، السیرة النبویة · ابوالاعلی مودودی، تفهیم القرآن، مقدمهٔ سورهٔ ۱۱۲
تلمودمیدراشقرآن
پسران یعقوب و خدای یگانه
همانندی نزدیکتری دربارهٔ یعقوب روایت شده است، که در آن خودِ تلمود شِمَع را به این صحنه پیوند میدهد؛ مقایسه با صحنهٔ قرآنی را پژوهشگران یادآور شدهاند (نک. مدخل یعقوب)، نه هیچیک از دو متن. در تلمود پسران یعقوب بر بستر مرگ او، در حالی که پدر را به نامش خطاب میکنند، به او پاسخ میدهند: «ای اسرائیل بشنو، یهوه، خدای ما، یهوه واحد است»، و یعقوب با برکتی که پس از شِمَع گفته میشود پاسخ میدهد (پسحیم ۵۶الف؛ دواریم ربا ۲:۳۵). در قرآن پسران به پرسش او، «شما پس از مرگ من که را میپرستید؟»، پاسخ میدهند: «خدای تو را و خدای پدران تو ابراهیم و اسماعیل و اسحاق را که معبود یگانه است و ما مطیع فرمان اوییم» (قرآن ۲:۱۳۳، ترجمهٔ الهی قمشهای). واژهٔ قرآن در آنجا واحد است. هیچیک از این دو صحنه در سفر پیدایش نیست. نک. مدخل یعقوب.
تلمود بابلی، پسحیم ۵۶الف · دواریم ربا ۲:۳۵ · قرآن ۲:۱۳۳
میراث یهودیحدیث اهل سنت
پیش از خواب
هر دو متن شبانگاه خوانده میشوند. سنت یهودی خواندن شِمَع هنگام خواب را بر خواندن شامگاهی میافزاید و «وقت خوابیدن» (تثنیه ۶:۷) را به رفتن به بستر معنا میکند. گزارش عایشه پیامبر را چنین وصف میکند که هر شب، هنگام رفتن به بستر، سورهٔ اخلاص را با دو سورهٔ پناهجویی میخواند (بخاری ۵۰۱۷). شِمَعِ هنگام خواب رسمی ربانیِ متأخرتر است؛ گزارش عایشه در صحیح بخاری آمده است.
تثنیه ۶:۷ · Aish.com، «Shema Yisrael: 8 Facts» · صحیح بخاری ۵۰۱۷
مقایسهٔ سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
میراث یهودیحدیث شیعهتفسیرتاریخ
یادداشت نویسنده: یکی، اما نه چنانکه عددها یکیاند
هر دو سنت واژهٔ «یکی» را برای آنچه میخواستند بگویند تنگ یافتند. موسی بن میمون مینویسد که خدا اِحَد است، و سپس اینکه او نه چنان یکی است که یک نوع یکی است و نه چنانکه یک جسم یکی است؛ علی، در گزارش شیعی، میگوید خدا یکی است، و سپس اینکه او نه چنان یکی است که نخستینِ یک رشته یکی است و نه چنانکه فردی از یک نوع یکی است. مفسران مسلمان با واژهٔ دوم خود فراتر میروند: احد، که در اثبات تنها برای خدا به کار میرود، در برابر واحدِ معمول. عبری نیز همان جفت ریشه را دارد، اِحَد در کنار یاحید، «تنها، یگانه»، و اعتقادنامهٔ متأخرتر یهودی خدا را «یگانه» میخواند. این دو سنت یک واژه را به یک شیوه توضیح میدهند، هر یک از منابع خود.
موسی بن میمون، میشنه تورا، یسودی هتورا ۱:۷ · طباطبایی، Shiʿite Islam، ترجمهٔ س. ح. نصر · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل ۱۱۲:۱ · براون–درایور–بریگز، «יָחַד»
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریتلمودمیراث اهل سنتحدیث اهل سنتمیراث شیعه
یادداشت نویسنده: واژهای برای زیستن، و واژهای برای مردن
شِمَع بر خانه نوشته و بر تن بسته میشود؛ سورهٔ اخلاص در فقه شیعه در هر نماز مستحب است و در گزارش سنی پیش از خواب در کف دستها دمیده میشود. هر سنت از مردی زیر شکنجه یاد میکند که به این تکواژه چنگ زد: عقیوا در زندان رومیان و بلال بر ریگ مکه. این متنها در آنچه از شنونده میخواهند فرق دارند، در یکی محبت و در دیگری نفی هر همانندی، اما در هر دو واژهٔ آخر همان است که به یاد میماند.
تثنیه ۶:۸–۹ · تلمود بابلی، براخوت ۶۱ب · ابن هشام، السیرة النبویة · صحیح بخاری ۵۰۱۷ · سیستانی، Islamic Laws، مسئلهٔ ۱۰۰۵