یوسف، در سفر پیدایش و در قرآن، به اتهامی دروغ به زندان میافتد، سالها در آنجا بر ایمان خود میماند، و خواب پادشاهی او را از زندان بیرون میآورد تا بر مصر فرمان راند. موسی کاظم، امام هفتم شیعیان دوازدهامامی، از ۱۷۹ ه.ق (۷۹۶ م.) در بصره و بغداد در بند هارونالرشید بود، تا آنکه در ۱۸۳ (۷۹۹ م.) در بازداشت درگذشت، و سنت شیعه او را در سلولش به یاد میآورد که نماز میگزارد و خدا را برای این خلوت سپاس میگوید. هیچ آیه، حدیث، تفسیر یا زندگینامهٔ کهنی که در اینجا یافت شد این دو را کنار هم نمینهد: این مقایسه از آنِ خود این سایت است و در مدخل کاظم آمده است («زندانی پارسا: یوسف، ارمیا، عقیوا»). همین مقایسه در نوشتههای عبادی جدید شیعه نیز دیده میشود، که راه بیرون آمدن یوسف از زندان را در برابر راه امام مینهند.
در کنار هم
کتاب مقدس عبری
پیدایش: «زندان خانهای که اسیران پادشاه بسته بودند»
هنگامی که زن فوطیفار یوسف را متهم کرد، «آقای یوسف، او را گرفته، در زندان خانهای که اسیران پادشاه بسته بودند، انداخت و آنجا در زندان ماند. اما خداوند با یوسف میبود و بر وی احسان میفرمود، و او را در نظر داروغهٔ زندان حرمت داد. و داروغهٔ زندان همهٔ زندانیان را که در زندان بودند، بهدست یوسف سپرد» (پیدایش ۳۹:۲۰–۲۲). این زندانِ «رئیس افواج خاصه» بود (۴۰:۳)، همان عنوانی که پیدایش به فوطیفار میدهد (۳۹:۱). یوسف به ساقیای که خوابش را تعبیر کرد گفت: «هنگامی که برای تو نیکو شود، مرا یاد کن… احوال مرا نزد فرعون مذکور ساز، و مرا از این خانه بیرون آور، زیرا که فیالواقع از زمین عبرانیان دزدیده شدهام، و اینجا نیز کاری نکردهام که مرا در سیاهچال افکنند» (۴۰:۱۴–۱۵). «لیکن رئیس ساقیان، یوسف را به یاد نیاورد، بلکه او را فراموش کرد» (۴۰:۲۳)، تا آنکه «دو سال سپری شد» (۴۱:۱) و خوابهای فرعون سبب شد که یوسف را «به زودی از زندان بیرون آوردند» (۴۱:۱۴). پیدایش نمیگوید که او چه مدت در زندان بود. او در آغاز داستان «هفده ساله بود» (۳۷:۲) و «سی ساله بود وقتی که به حضور فرعون… بایستاد» (۴۱:۴۶)، پس بردگی و زندان او با هم سیزده سال به درازا کشید. برای داستان، نک. مدخل یوسف («خانهٔ فوطیفار و زندان»، «خوابهای فرعون»).
پیدایش ۳۷:۲؛ ۳۹:۱، ۲۰–۲۳؛ ۴۰:۳، ۱۴–۱۵، ۲۳؛ ۴۱:۱، ۱۴، ۴۶
کتاب مقدس عبریمیراث مسیحی
مزمور ۱۰۵: «جان او در آهن بسته شد»
مزموری که تاریخ اسرائیل را بازمیگوید زندان یوسف را سختتر از پیدایش به یاد میآورد: «و مردی پیش روی ایشان فرستاد، یعنی یوسف را که او را به غلامی فروختند. پایهای وی را به زنجیرها خستند و جان او در آهن بسته شد. تا وقتی که سخن او واقع شد. و کلام خداوند او را امتحان نمود. آنگاه پادشاه فرستاده، بندهای او را گشاد و سلطان قومها او را آزاد ساخت. او را بر خانهٔ خود حاکم قرار داد و مختار بر تمام مایملک خویش» (مزامیر ۱۰۵:۱۷–۲۱). پیدایش تنها میگوید که او در زندان «محبوس» بود (پیدایش ۴۰:۳) و از زنجیر نامی نمیبرد. عبارت «جان او در آهن بسته شد» در متن عبری لفظ به لفظ چنین است: جانش به آهن درآمد (بَرزِل باآه نَفشو)، و نِفِش به معنای جان، زندگی یا گردن است. مزامیرِ مایلز کاوردیل (۱۵۳۹)، که در کتاب دعای عمومی کلیسای انگلستان بر جای مانده است، آن را «آهن به جانش درآمد» ترجمه کرده است، و این تعبیر در زبان انگلیسی مَثَل شد.
مزامیر ۱۰۵:۱۷–۲۱ · کتاب دعای عمومی (Book of Common Prayer، ۱۶۶۲)، مزامیر ۱۰۵:۱۸
میدراشمیراث یهودینوشتههای منسوب (سودپیگرافا)
ربیها: دوازده سال، و دو سال برای اعتماد به ساقی
ربیها آنچه را پیدایش ناگفته میگذارد پر میکنند. سدر عولام و برشیت ربا یک سال در خانهٔ فوطیفار و دوازده سال در زندان میشمارند؛ پرقه د-ربی الیعزر ده سال زندان میگوید، و کتاب یوبیلها، بازنویسیای از قرن دوم پ.م.، سه سال (دانشنامهٔ یهود، «یوسف»). دو سال آخر را کیفر میدانند. راشی (درگذشت ۱۱۰۵ م.) ذیل پیدایش ۴۰:۲۳، به پیروی از برشیت ربا ۸۹:۳، مینویسد: «چون یوسف به او تکیه کرد تا او را به یاد آورد، لازم شد که دو سال در زندان بماند.» او به مزمور استناد میکند: «خوشابحال کسیکه بر خداوند توکل دارد و به متکبران … مایل نشود» (مزامیر ۴۰:۴؛ در متن عبری ۴۰:۵)، و «متکبران» آن (رِهاویم) را مصر میداند، که کتاب مقدس آن را رهب مینامد. لوئی گینزبرگ در افسانههای یهود (Legends of the Jews، ۱۹۰۹–۱۹۳۸)، که میدراشها را در روایتی یکپارچه به هم میبافد، برای کل این شمار دلیلی میآورد: هنگامی که ساقی آزاد شد، یوسف «تا آن زمان ده سال در آنجا بود، و کفارهٔ بدگوییای را که دربارهٔ ده برادرش کرده بود داده بود» (پیدایش ۳۷:۲ میگوید که او «از بدسلوکی ایشان پدر را خبر میداد»)؛ «با این همه، دو سال دیگر در زندان ماند.»
سدر عولام ربا؛ برشیت ربا ۸۶:۷ · برشیت ربا ۸۹:۳ · راشی بر پیدایش ۴۰:۲۳ · پرقه د-ربی الیعزر · کتاب یوبیلها · دانشنامهٔ یهود (Jewish Encyclopedia، ۱۹۰۶)، «یوسف» · ل. گینزبرگ، Legends of the Jews، ج ۲
قرآن
قرآن: «مرا رنج زندان خوشتر…»
در قرآن زندان نخست انتخاب خود یوسف است: «ای خدا، مرا رنج زندان خوشتر از این کار زشتی است که اینان از من تقاضا دارند» (قرآن ۱۲:۳۳، ترجمهٔ الهی قمشهای). سپس «با آنکه دلایل روشن (پاکدامنی و عصمت یوسف) را دیدند باز چنین صلاح دانستند که وی را چندی زندانی کنند» (۱۲:۳۵، ترجمهٔ الهی قمشهای). او برای دو جوانی که با او به زندان افتادهاند موعظه میکند: «ای دو رفیق زندان من، آیا خدایان متفرق … بهترند یا خدای یکتای قاهر و غالب؟» (۱۲:۳۹، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و خوابشان را تعبیر میکند. «آن گاه از رفیقی که اهل نجاتش یافت درخواست کرد که مرا نزد خواجه خود یاد کن» (۱۲:۴۲، ترجمهٔ الهی قمشهای)؛ آیه چنین ادامه مییابد: «فَأَنسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ»، یعنی شیطان یادِ ربِّ او را از خاطرش برد، و یوسف چند سالی در زندان ماند. چون مرد آزادشده با خواب پادشاه بازمیگردد، او را چنین میخواند: «یوسفا! ای که هر چه گویی همه راست گویی» (أَيُّهَا الصِّدِّيقُ، ۱۲:۴۶، ترجمهٔ الهی قمشهای). یوسف، چون پادشاه او را فرا میخواند، تا نامش پاک نشود بیرون نمیآید: «باز گرد و شاه را بپرس چه شد که زنان مصری همه دست خود بریدند؟» (۱۲:۵۰، ترجمهٔ الهی قمشهای)؛ زنان او را تبرئه میکنند، و زن عزیز اعتراف میکند: «او البته از راستگویان است» (۱۲:۵۱، ترجمهٔ الهی قمشهای). در پایان، یوسف خدا را سپاس میگوید که «مرا از تاریکی زندان نجات داد» (۱۲:۱۰۰، ترجمهٔ الهی قمشهای). سوره فرمانروا را «پادشاه» (المَلِك) و ارباب یوسف را عزیز مینامد، و همسر او را «امْرَأَتُ الْعَزِيزِ»، یعنی زن عزیز (۱۲:۳۰)؛ نام فرعون در آن نمیآید. نک. مدخل یوسف، «دعوتگر در زندان».
قرآن ۱۲:۳۳–۴۲، ۴۶، ۵۰–۵۱، ۱۰۰
تفسیرحدیث اهل سنت
مفسران دربارهٔ قرآن ۱۲:۴۲
- چه کسی فراموش کرد. طبری (درگذشت ۹۲۳ م.) بر آن است که یوسف فراموش کرد: با یاری خواستن از یک انسان، از توکل بر پروردگارش غافل شد، و از همین رو چنین دراز در زندان ماند. ابن کثیر (درگذشت ۱۳۷۳ م.) خوانش درست را آن میداند که مرد آزادشده فراموش کرد، و در همان حال یادآور میشود که از ابن عباس، مجاهد و عکرمه نقل شده است که آن را دربارهٔ یوسف دانستهاند. ترجمهٔ انگلیسی پیکتال، که فراموش کردن را به مرد آزادشده نسبت میدهد، از خوانش ابن کثیر پیروی میکند، و ترجمهٔ الهی قمشهای نیز («شیطان از خاطر آن یار زندانی برد»)؛ پیدایش نیز داستان را به همین گونه روایت میکند (پیدایش ۴۰:۲۳).
- چند سال. بضع، یعنی «چند»، به خوانش خود طبری و در شرحهای مجاهد و قتاده از سه تا نه است (ما بين الثلاث إلى التسع). از قتاده هفت سال نیز نقل شده است؛ از وهب بن منبه، که یوسف هفت سال در زندان بود، چنانکه ایوب هفت سال در بلا بود؛ و از ضحاک، از ابن عباس، دوازده سال، و به گفتهٔ خود او چهارده سال؛ طبری نیز از ابن عباس نقل میکند که بضع کمتر از ده است.
- رحمت خدا بر یوسف. سخنی از پیامبر، که اگر یوسف آن سخن را نگفته بود، آن همه در زندان نمیماند (لو لم يقل … الكلمة التي قال، ما لبث في السجن طول ما لبث)، با سندی از طریق سفیان بن وکیع و ابراهیم بن یزید خوزی آمده است. ابن کثیر آن را بسیار ضعیف (ضعیف جداً) میخواند: سفیان ضعیف است و ابراهیم ضعیفتر؛ و دیگر روایتهای آن را، از جمله روایتی از حسن بصری در تفسیر طبری، مرسل و نادرخور استناد میشمارد. ابن حبان روایتی از آن را با سندی دیگر، از طریق محمد بن عمرو از ابوسلمه از ابوهریره، در صحیح خود (ش ۶۲۰۶) آورده است: خدا یوسف را رحمت کند؛ اگر آن سخن را، یعنی «مرا نزد خواجه خود یاد کن»، نگفته بود، آن همه در زندان نمیماند. اعتبار آن محل اختلاف است: شعیب ارنؤوط سندش را حسن خواند، اما آلبانی این عبارت را منکر دانست، و ابن کثیر در البدایة این گزارش را از این طریق منکر میخواند، عبارت آن را از غریبترین روایتهای محمد بن عمرو میشمارد، و بر آن است که روایت بخاری و مسلم (بند بعد) خطا بودن آن را نشان میدهد.
طبری، جامع البیان (ذیل ۱۲:۴۲) · ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم (ذیل ۱۲:۴۲) · ابن حبان، الصحیح ۶۲۰۶ (به تحقیق شعیب ارنؤوط، با داوری آلبانی)؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج ۱ (یوسف)
حدیث اهل سنت
«لأجبت الداعي»: پیامبر و شکیبایی یوسف
حدیث اهل سنت یوسف را میستاید که در بیرون آمدن شتاب نکرد. بخاری و مسلم هر دو از ابوهریره این سخن پیامبر را آوردهاند که اگر او به اندازهٔ یوسف در زندان میماند و سپس پیشنهاد آزادی به او میرسید، آن را میپذیرفت (بخاری ۳۳۸۷؛ و در مسلم ۱۵۱: ولو لبثت في السجن طول لبث يوسف لأجبت الداعي، یعنی اگر به اندازهٔ ماندن یوسف در زندان میماندم، دعوتکننده را پاسخ میگفتم). نسائی آن را در بخش تفسیر السنن الکبری، ذیل قرآن ۱۲:۵۰ آورده است، آیهای که در آن یوسف فرستادهٔ پادشاه را بازمیگرداند.
صحیح بخاری ۳۳۸۷ · صحیح مسلم ۱۵۱ · نسائی، السنن الکبری ۱۱۱۸۹ · قرآن ۱۲:۵۰
حدیث شیعهمیراث شیعهتاریخ
کاظم: دستگیری و زندانها
مدخل کاظم داستان را روایت میکند («دستگیری و زندان»، «مرگ، و پیکری بر پل»). منابع شیعه دستگیری او را در مدینه به ۲۰ شوال ۱۷۹ ه.ق (ژانویهٔ ۷۹۶ م.؛ کلینی، الکافی، ج ۱) و رسیدنش به بصره را به ۷ ذیالحجه (شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ج ۱) میرسانند. در آنجا عیسی بن جعفر حدود یک سال او را در خانهٔ خود نگه داشت و، به گفتهٔ شیخ مفید، فرمان کتبی هارون را برای کشتن او اجرا نکرد. در بغداد او را نخست به فضل بن ربیع و سپس به فضل بن یحیی برمکی سپردند. به گفتهٔ گزارشهای شیعه، فضل بن یحیی او را گرامی داشت و برای همین صد تازیانه خورد. سرانجام او را به سندی بن شاهک سپردند، و امام در رجب ۱۸۳ (اوت یا سپتامبر ۷۹۹ م.) در بازداشت سندی درگذشت (کلینی و شیخ مفید ششم رجب را آوردهاند، و تاریخ رایج شیعه بیستوپنجم است). اگر از دستگیری بشماریم، این آخرین زندان اندکی کمتر از چهار سال طول کشید؛ برخی پژوهشهای کلی جدید دستگیری را در ۷۹۳ م. مینهند، و بنا بر آن، زندان شش سال میشود. این نخستین زندان او نبود: مهدی، خلیفهٔ عباسی (خلافت ۷۷۵–۷۸۵ م.)، پیشتر او را به بغداد آورده و زندانی کرده بود (نک. مدخل او، «خواب مهدی»).
کلینی، الکافی، ج ۱ · شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ج ۱ · شیخ مفید، الارشاد، ج ۲ · ب. شریف قرشی، The Life of Imam Musa bin Jaʿfar al-Kazim، فصل ۱۷ · م. مؤمن، An Introduction to Shiʿi Islam (۱۹۸۵)
میراث شیعهقرآن
دعا در بصره: سپاس برای خلوت
شیخ مفید (درگذشت ۱۰۲۲ م.) گزارش میکند که یکی از جاسوسان عیسی بن جعفر بارها میشنید که امام در بصره در دعای خود میگوید: اللهم إنك تعلم أني كنت أسألك أن تفرغني لعبادتك، اللهم وقد فعلت فلك الحمد، یعنی خدایا، تو میدانی که از تو میخواستم مرا برای عبادتت فارغ کنی؛ خدایا، چنین کردی، پس سپاس تو را. دینداری شیعی او را چنان دراز در سجده تصویر میکند که دیدارکنندهای که از بالا به سلولش مینگریست او را جامهای افتاده بر زمین پنداشت (نک. مدخل او، «زندانی پارسا: یوسف، ارمیا، عقیوا»). فهرستهای شیعی لقبهای او، افزون بر کاظم، یعنی «فروخورندهٔ خشم» (از قرآن ۳:۱۳۴)، صابر («شکیبا»)، عبد صالح («بندهٔ شایسته») و بابالحوائج («درگاه حاجتها») را نیز میآورند.
شیخ مفید، الارشاد ۲:۲۴۰ · ابن شهرآشوب، مناقب آل ابیطالب · ب. شریف قرشی، The Life of Imam Musa bin Jaʿfar al-Kazim، فصل ۱۷ · ادبیات عبادی شیعه (فهرستهای لقبها) · قرآن ۳:۱۳۴
میراث اهل سنتقرآن
نامهای از زندان
مورخان اهل سنت نامهای را نگه داشتهاند که گفتهاند او از زندان برای هارون فرستاد. متن آن، به صورتی که خطیب بغدادی (درگذشت ۱۰۷۱ م.) آورده و ابن جوزی و ابن کثیر تکرار کردهاند، چنین است: لن ينقضي عني يوم من البلاء إلا انقضى عنك معه يوم من الرخاء، یعنی هیچ روزی از بلا بر من نمیگذرد مگر آنکه همراه آن روزی از آسایش بر تو بگذرد، تا با هم به روزی برسیم که پایانی ندارد، روزی که در آن اهل باطل زیان میبرند. این واژههای پایانی قرآن را به یاد میآورند: «آن روز اهل باطل … زیانکار خواهند بود» (قرآن ۴۵:۲۷، ترجمهٔ الهی قمشهای).
خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج ۱۳ (موسی بن جعفر) · ابن جوزی، صفة الصفوة · ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج ۱۰ (سال ۱۸۳) · قرآن ۴۵:۲۷
میراث اهل سنتمیراث شیعه
مرگ او، به روایت هر سنت
- طبری تنها، ذیل سال ۱۸۳، یادآور میشود که موسی بن جعفر بن محمد در بغداد درگذشت (وفيها مات موسى بن جعفر بن محمد ببغداد)، و سببی نمیگوید.
- خطیب بغدادی میگوید هارون او را در بغداد در بند داشت تا در بازداشت درگذشت، و از طریق ابراهیم، نوهٔ سندی بن شاهک، از پدرش عبدالسلام گزارش میکند که موسی بن جعفر نزد آنان زندانی بود (كان موسى بن جعفر عندنا محبوسا)، و چون درگذشت، گروهی از گواهان عادل را از کرخ فراخواندند و از آنان خواستند که بر مرگ او گواهی دهند.
- ذهبی (درگذشت ۱۳۴۸ م.) مینویسد که هارون او را از مدینه به بغداد برد و در بند داشت تا درگذشت، بیآنکه بر او سخت بگیرند (غير مضيق عليه؛ تاریخ الاسلام).
- ابن خلکان (درگذشت ۱۲۸۲ م.) میافزاید که گفتهاند (قيل) او مسموم درگذشت؛ و ابن حجر هیتمی (درگذشت ۱۵۶۶ م.)، عالم سنی، به نقل نویسندگان شیعه، میگوید که زهر را در خوراک یا در خرمای او نهادند و او سه روز بعد درگذشت.
- منابع شیعه. شیخ مفید میگوید که سندی او را به دستور یحیی بن خالد برمکی، که از سوی هارون به بغداد آمده بود، با زهری در خوراک یا در خرما مسموم کرد و امام سه روز بعد درگذشت، و بزرگان را آوردند تا ببینند که بر پیکر نشانی نیست؛ ابوالفرج اصفهانی در عوض گزارش میکند که او را در فرشی پیچیدند و خفه کردند.
نک. مدخل او، «مرگ، و پیکری بر پل».
طبری، تاریخ الرسل و الملوک، ج ۸ (سال ۱۸۳) · خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج ۱۳ (موسی بن جعفر) · ذهبی، تاریخ الاسلام (موسی بن جعفر) · ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج ۵ · ابن حجر هیتمی، الصواعق المحرقة · شیخ مفید، الارشاد، ج ۲ · ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین
میراث شیعه
زیارتنامه: آنکه در قعر زندانها شکنجه شد
متن زیارتی که مجلسی (درگذشت ۱۶۹۹ م.) در بحار الانوار (۹۹:۱۷) آورده است، بر او، همچون شکنجهدیدهای در قعر زندانها، سلام میفرستد، و همین عبارت، به صورتی که بسیار نقل میشود، چنین ادامه مییابد: المعذب في قعر السجون وظلم المطامير، ذي الساق المرضوض بحلق القيود، یعنی آنکه در قعر زندانها و تاریکی سیاهچالها شکنجه شد، و ساقش از حلقههای بند کوفته گشت. نوشتههای عبادی جدید شیعه این عبارتها را به سلام بدل میکنند (السلام على المعذب في قعر السجون)، و یکی دیگر از نامهای او را نیز میآورند: السلام على الكاظم الصابر، سلام بر کاظمِ شکیبا.
مجلسی، بحار الانوار ۹۹:۱۷ (زیارت کاظم) · ویکیشیعه، «امام موسی بن جعفر» · ادبیات عبادی شیعه
چه کسی این پیوند را برقرار میکند
میراث شیعهمیراث اهل سنتقرآن
مقایسهٔ این سایت
این جفت از آنِ خود این سایت است. هیچ آیه، حدیث، تفسیر، زندگینامهٔ کهن یا زیارتنامهای که در اینجا یافت شد کاظم را با یوسف مقایسه نمیکند. در گزارشهای زندان او، امام سخنان یوسف را به کار نمیبرد، نه «مرا رنج زندان خوشتر…» (قرآن ۱۲:۳۳) و نه «مرا نزد خواجه خود یاد کن» (۱۲:۴۲)؛ دعای او در بصره با واژههای خود او خدا را برای فرصت عبادت سپاس میگوید. لقبهای او از سورهٔ یوسف گرفته نشدهاند: کاظم از قرآن ۳:۱۳۴ آمده است، و تنها واژهٔ همریشهٔ آن در این سوره وصف یعقوب است، که اندوه خود را فرو خورد (کظیم، ۱۲:۸۴؛ نک. «یعقوب و زینالعابدین»، «مفسران دربارهٔ قرآن ۱۲:۸۴»). زندگینامههایی که برای این مدخل بررسی شد، یعنی الارشاد شیخ مفید، تاریخ بغداد خطیب و زندگینامهٔ جدید شیعی به قلم باقر شریف قرشی، این پیوند را برقرار نمیکنند؛ فصل قرشی دربارهٔ زندانها او را در خداترسی و پارسایی به عیسی مانند میکند. مدخل کاظم در این سایت او را در کنار یوسف، ارمیا، پولس و ربی عقیوا در شمار زندانیان پارسا مینهد («زندانی پارسا: یوسف، ارمیا، عقیوا»)؛ این کارت نخستینِ آنان را پی میگیرد. پس نشان «مشاهدهشده» به جای خود است.
شیخ مفید، الارشاد، ج ۲ · خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج ۱۳ · ب. شریف قرشی، The Life of Imam Musa bin Jaʿfar al-Kazim، فصل ۱۷ · قرآن ۳:۱۳۴؛ ۱۲:۳۳، ۴۲، ۸۴
میراث شیعه
دینداری جدید شیعه: «اسوهٔ زندانیان»
در نوشتههای عامهٔ شیعه این مقایسه آمده است. نوشتهای با عنوان أسوة السجناء، «اسوهٔ زندانیان»، در تالار گفتوگوی اینترنتی حرم عباس در کربلا (۲۰۲۱ م.)، آیهٔ یوسف را «قانون یوسفی» (القانون اليوسفي) مینامد و دو زندانی را در برابر هم مینهد. یوسف زندان را برای گریز از گناه برگزید، اما موسی بن جعفر زندان را «نه تنها برای گریز از گناه» (ليس هروبا من معصية فقط) بلکه برای عبادت دوست داشت. یوسف از همبندی خواست که او را نزد پادشاه یاد کند؛ امام از هیچکس نزد هارون شفاعت نمیخواست. بر در زندان یوسف کجاوهٔ پادشاهان و مرکب امیران چشم به راه بود (نعش الملوك ومركب الأمراء)؛ بر در زندان امام، تابوت مرگ که چهار تن از زندانبانان آن را بر دوش داشتند (نعش المنية يحمله أربعة من السجانين). اینها نوشتههای عبادی جدیدند، نه گزارش، و از هیچ منبع پیشینی برای این مقایسه نام نمیبرند.
اسوة السجناء، تالار گفتوگوی حرم عباس (forums.alkafeel.net)، ۲۰۲۱ · ادبیات عبادی شیعه
حدیث شیعهقرآن
جایی که حدیث شیعه به یوسف روی میآورد
حدیث شیعه یوسف را سابقهای برای امامی در زیر فرمان خلیفه میآورد، اما برای امامانی دیگر. در عیون اخبار الرضای شیخ صدوق (ج ۲، باب ۴۰، ش ۱–۲)، علی رضا، پسر کاظم، که او را برای پذیرفتن ولایتعهدی مأمون سرزنش کرده بودند، پاسخ میدهد که یوسف، که پیامبر بود، به پادشاهی کافر خدمت کرد و گفت: «… مرا به خزانهداری مملکت منصوب دار» (قرآن ۱۲:۵۵، ترجمهٔ الهی قمشهای)، و خود او، به تعبیر ترجمهٔ انگلیسی، به این کار وادار شده است. گزارشهایی که صفتی از یوسف را به مهدی نسبت میدهند به کارت بعدی، «یوسف و مهدی»، مربوطاند؛ واقفه، که مرگ کاظم را انکار کردند، او را همان مهدی میدانستند (نک. مدخل او، «واقفه: آنان که بر او ایستادند»). نزدیکترین گزارش به هنگام مرگ کاظم بازمیگردد. در عیون اخبار الرضا (ج ۱، باب ۸، ش ۶)، مسیب، زندانبان امام، حکایت میکند که مردی همانند امام، بیآنکه کارگزاران سندی او را بشناسند، پیکر را غسل داد و کفن کرد. مترجم، همراه با سنت شیعه، این مرد را رضا میداند. او به مسیب گفت که، به تعبیر ترجمهٔ انگلیسی، مَثَل او مَثَل یوسف صدیق است، و دیگران همچون برادران یوسفاند که نزد او آمدند و او را نشناختند (وَهُمْ لَهُ مُنكِرُونَ، قرآن ۱۲:۵۸). آن که به یوسف مانند شده است پسر است، نه زندانی. هیچیک از این گزارشها، در منابعی که یافت شد، برای کاظم به زندان یوسف روی نمیآورد.
شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ج ۲، باب ۴۰، ش ۱–۲، و ج ۱، باب ۸، ش ۶ (ترجمهٔ انگلیسی، al-islam.org)؛ قرآن ۱۲:۵۸ · قرآن ۱۲:۵۵ · شیخ طوسی، الغیبة
تفاوتها
کتاب مقدس عبریقرآنمیراث شیعه
برکشیده به کاخ، یا بیرونبرده بر تابوت
یوسف از زندان به کاخ میرود: «او را به زودی از زندان بیرون آوردند» (پیدایش ۴۱:۱۴)، و فرعون به او میگوید: «تو بر خانهٔ من باش… جز اینکه بر تخت از تو بزرگتر باشم» (۴۱:۴۰)؛ در قرآن پادشاه میگوید: «تو امروز نزد ما صاحب منزلت و امین هستی» (قرآن ۱۲:۵۴، ترجمهٔ الهی قمشهای). کاظم مرده از زندان بیرون آمد، و پیکرش را بر پل بغداد نهادند (نک. مدخل او، «مرگ، و پیکری بر پل»). زندان یوسف منزلی است در راه قدرت و نجات خانوادهاش؛ زندان کاظم، در حافظهٔ شیعه، پایان عمری است که زیر فرمان حاکمانی گذشت که، به باور شیعیان، جایگاهی را در دست داشتند که از آنِ امامان بود.
پیدایش ۴۱:۱۴، ۴۰ · قرآن ۱۲:۵۴ · شیخ مفید، الارشاد، ج ۲
کتاب مقدس عبریقرآنمیراث شیعه
اتهامی خصوصی، و ترس فرمانروا
یوسف را اربابش به سخن دروغ همسرش زندانی کرد (پیدایش ۳۹:۱۹–۲۰)؛ در قرآن، پس از آنکه نشانههای بیگناهی او را دیدند، او را «چندی» زندانی میکنند (قرآن ۱۲:۳۵). هیچیک از دو متن نمیگوید که فرعون، یا پادشاه، پیش از سخن ساقی از او خبر داشت. کاظم به فرمان خود خلیفه دستگیر شد، پس از آنکه خبرچینان به هارون گفتند از ولایتها برای او پول میرسد و مردم چون خلیفه به او سلام میکنند (نک. مدخل او، «دستگیری و زندان»). زندان یوسف با دروغ یک زن آغاز میشود؛ زندان کاظم با ترس فرمانروا از ادعای یک رقیب.
پیدایش ۳۹:۱۹–۲۰ · قرآن ۱۲:۳۵ · شیخ مفید، الارشاد، ج ۲ · کلینی، الکافی، ج ۱
کتاب مقدس عبریقرآنمیدراشتفسیرمیراث شیعه
خواستن که یادش کنند، و سر باز زدن از خواستن
یوسف از ساقی خواست: «احوال مرا نزد فرعون مذکور ساز» (پیدایش ۴۰:۱۴؛ قرآن ۱۲:۴۲)، و راشی و طبری هر دو این درخواست را به زیان او میشمارند: به بهای دو سال دیگر، یا چند سال، برایش تمام شد. با این همه، چون فرمان احضار رسید، تا تبرئه نشد بیرون نیامد (قرآن ۱۲:۵۰)، و حدیث او را برای همین میستاید (نک. «در کنار هم»). مرتضی مطهری (درگذشت ۱۹۷۹ م.)، در کتابش دربارهٔ سیرهٔ امامان، بیآنکه منبعی بدهد، حکایت میکند که هارون یحیی بن خالد را فرستاد تا بگوید بیگناهی امام ثابت شده است، اما خلیفه سوگند خورده است که او را آزاد نکند مگر آنکه به خطایی اعتراف کند و پوزش بخواهد. امام پاسخ داد که به هارون بگو از عمر من چیزی نمانده است، و همین بس؛ و به گفتهٔ مطهری، یک هفته بعد او را مسموم کردند. نویسندگان عبادی دو زندانی را بر سر درخواست یوسف در برابر هم مینهند؛ اما در سر باز زدن از خریدن آزادی با اعتراف به گناه، امام به پاسخ یوسف در قرآن ۱۲:۵۰ نزدیکتر است.
پیدایش ۴۰:۱۴ · قرآن ۱۲:۴۲، ۵۰ · راشی بر پیدایش ۴۰:۲۳ · طبری، جامع البیان (ذیل ۱۲:۴۲) · م. مطهری، A Survey into the Lives of the Infallible Imams، فصل ۵ (ترجمهٔ انگلیسی، al-islam.org)
کتاب مقدس عبریقرآنمیراث شیعهمیراث اهل سنت
تعبیرگر و عابد
یوسف در زندان دست به کار است. در پیدایش زندان را برای داروغه اداره میکند (پیدایش ۳۹:۲۲) و خوابهای دو صاحبمنصب را تعبیر میکند؛ در قرآن، پیش از تعبیر خواب همبندانش، یگانگی خدا را به آنان موعظه میکند (قرآن ۱۲:۳۷–۴۰). گزارشهای کاظم او را در کنارهگیری نشان میدهند: در نماز و سجده؛ و کسانی که دگرگون میشوند، با دیدن او دگرگون میشوند، یعنی جاسوس عیسی بن جعفر و دیدارکنندهای که از بالا به سلولش نگریست. او در خانههای کارگزاران در بند بود، خانهٔ عیسی در بصره و خانهٔ سندی در بغداد، و هیچ گزارشی که در اینجا یافت شد نمیگوید که خوابی را تعبیر کرد یا به همبندی چیزی آموخت.
پیدایش ۳۹:۲۲؛ ۴۰ · قرآن ۱۲:۳۷–۴۱ · شیخ مفید، الارشاد ۲:۲۴۰ · شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ج ۱ · خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج ۱۳
کتاب مقدس عبریقرآنمیراث اهل سنتمیراث شیعهتاریخ
متن مقدس و تاریخ
زندان یوسف را متن مقدس روایت میکند، یعنی پیدایش، مزمور و قرآن، و هیچ سند مصری از آن یاد نمیکند (نک. مدخل یوسف، «داستانی که در مصر میگذرد»). زندان کاظم را، افزون بر منابع شیعه، مورخان اهل سنت نیز گواهی کردهاند، و این منابع در چگونگی و پایان آن اختلاف دارند: ذهبی او را بی سختگیری در بند میداند، و زیارتنامه شکنجهدیده در قعر زندانها؛ طبری مرگ او را بی ذکر سبب ثبت میکند، و شیخ مفید مسموم شدنش را. مدت زندان یوسف موضوع بحث مفسران است، از سه تا چهارده سال؛ مدت زندان کاظم را میتوان تاریخگذاری کرد: بنا بر تاریخهای شیعه، اندکی کمتر از چهار سال (و شش سال، اگر دستگیری را در ۷۹۳ م. بنهیم).
پیدایش ۳۹–۴۱ · مزامیر ۱۰۵:۱۷–۲۱ · قرآن ۱۲:۳۳–۴۲ · ذهبی، تاریخ الاسلام · مجلسی، بحار الانوار ۹۹:۱۷ · طبری، تاریخ الرسل و الملوک، ج ۸ · شیخ مفید، الارشاد، ج ۲
کتاب مقدس عبریقرآنمیراث شیعه
آنچه پس از آن آمد
داستان یوسف با دیدار دوباره و بخشش پایان مییابد: «و برادرانش نیز آمده، به حضور وی افتادند، و گفتند: ‹اینک غلامان تو هستیم›» (پیدایش ۵۰:۱۸)، و در قرآن پدر و مادر و برادرانش در برابر او به سجده میافتند (قرآن ۱۲:۱۰۰). مرگ کاظم پیروانش را دو دسته کرد: واقفه مرگ او را انکار کردند و وجوهی را که برای او گرد آمده بود، در برابر پسرش رضا، نگه داشتند (نک. مدخل او، «واقفه: آنان که بر او ایستادند»). منابع شیعه برای نمایاندن پیکر او بر پل دو هدف برمیشمارند: نشان دادن اینکه او به مرگ طبیعی مرده است، و رد سخن کسانی که میگفتند او نمیمیرد.
پیدایش ۵۰:۱۸ · قرآن ۱۲:۱۰۰ · شیخ طوسی، الغیبة · اربلی، کشف الغمة، ج ۲
همانندیهای دیگر
کتاب مقدس عبریقرآنمیراث اهل سنت
آزادی با خواب یک فرمانروا
هر دو مرد روزی با خواب یک فرمانروا آزاد شدند. خوابهای فرعون دربارهٔ گاوها و خوشهها یوسف را از زندان بیرون آورد (پیدایش ۴۱؛ قرآن ۱۲:۴۳–۵۰). خطیب بغدادی حکایت میکند که مهدی، خلیفهٔ عباسی، که کاظم را به بغداد آورده و زندانی کرده بود، علی را به خواب دید که این آیه را بر او میخواند: «فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِن تَوَلَّيْتُمْ أَن تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحَامَكُمْ»، یعنی پس آیا اگر فرمانروایی یابید، در زمین تباهی میکنید و پیوندهای خویشاوندی را میگسلید؟ (قرآن ۴۷:۲۲)؛ پس او را به خانهاش در مدینه بازفرستاد (نک. مدخل او، «خواب مهدی»). یوسف خواب پادشاه را تعبیر میکند؛ در داستان کاظم، خواب پادشاه را سرزنش میکند. این جفت از آنِ این سایت است.
پیدایش ۴۱ · قرآن ۱۲:۴۳–۵۰؛ ۴۷:۲۲ · خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج ۱۳
میراث شیعهقرآن
زنی که نزد زندانی فرستاده شد
داستانی شیعی میگوید که هارون کنیزی زیبا را نزد امام به زندان فرستاد تا او را بفریبد. امام گفت که نیازی به او ندارد، اما کنیز را نزد او گذاشتند. چون خادمی را فرستادند تا ببیند بر او چه گذشته است، او را در سجده یافتند که پیوسته میگفت قدوس، قدوس (پاک، پاک). کنیز گفت که هنگامی که امام نماز میگزارد، باغی با تختها و خدمتگزاران دیده است، و از آن پس خود را وقف عبادت کرد و میگفت بندهٔ صالح را چنین دیده است (هكذا رأيت العبد الصالح). این داستان در زندگینامههای جدید شیعی آمده است (اعلام الهدایة؛ مطهری)، و عباس قمی (درگذشت ۱۹۴۱ م.) در منتهی الآمال میگوید که ابن شهرآشوب (قرن دوازدهم میلادی) آن را مفصلتر آورده و مجلسی آن را تکرار کرده است؛ در آن روایت کنیز میگوید قدوس، سبحانك، سبحانك. متن خود ابن شهرآشوب در اینجا دیده نشد. هیچ منبعی این داستان را با یوسف و زن عزیز مقایسه نمیکند، و این جفت از آنِ این سایت است: در هر دو، زنی در برابر زندانیِ پاکدامن نهاده میشود، و در هر دو، آن زن سرانجام به پاکی او گواهی میدهد، زن عزیز با اعتراف (قرآن ۱۲:۵۱) و کنیز با پیروی از نماز او. ترتیب فرق میکند: وسوسهٔ یوسف او را به زندان افکند، اما کنیز در زندان نزد کاظم آمد.
اعلام الهدایة: الامام موسی بن جعفر الکاظم؛ ع. قمی، منتهی الآمال، ج ۲ · م. مطهری، A Survey into the Lives of the Infallible Imams، فصل ۵ · قرآن ۱۲:۲۳–۳۳، ۵۱
کتاب مقدس عبریعهد جدیدمیراث شیعه
نرم شدن دل نگهبانان
در پیدایش داروغهٔ زندان «همهٔ زندانیان را … بهدست یوسف سپرد» و «بدانچه در دست وی بود، نگاه نمیکرد، زیرا خداوند با وی میبود» (پیدایش ۳۹:۲۲–۲۳). در کتاب اعمال رسولان، پولس و سیلاس در زندان فیلپی «قریب به نصف شب… دعا کرده، خدا را تسبیح میخواندند و زندانیان ایشان را میشنیدند» (اعمال رسولان ۱۶:۲۵)، و پس از زلزله زندانبانشان میپرسد: «ای آقایان، مرا چه باید کرد تا نجات یابم؟» (۱۶:۳۰). در گزارشهای کاظم، جاسوس عیسی بن جعفر نماز او را میشنود و عیسی میخواهد که از نگهداری او معاف شود، فضل بن یحیی او را گرامی میدارد، و کنیز به عبادت روی میآورد. در هر یک، پارسایی زندانی به کسانی میرسد که به نگهبانی او گماشته شدهاند. این گروهبندی از آنِ این سایت است.
پیدایش ۳۹:۲۱–۲۳ · اعمال رسولان ۱۶:۲۵–۳۴ · شیخ مفید، الارشاد، ج ۲ · ب. شریف قرشی، The Life of Imam Musa bin Jaʿfar al-Kazim، فصل ۱۷
میراث اهل سنت
زندان همچون خلوت: ابن تیمیه
ابن تیمیه، عالم حنبلی، که در ۷۲۸ ه.ق (۱۳۲۸ م.) در دژ دمشق در زندان درگذشت، به شاگردش ابن قیم گفت که دشمنانش هیچ کاری با او نمیتوانند کرد، زیرا بهشت و بوستانش در سینهٔ اوست: زندانش خلوت است، کشته شدنش شهادت، و بیرون راندنش از سرزمینش سیاحت (إن حبسي خلوة، وقتلي شهادة، وإخراجي من بلدي سياحة). به گفتهٔ او، زندانی راستین کسی است که دلش از پروردگارش بازداشته شده باشد (المحبوس من حبس قلبه عن ربه). این سخن، مانند دعای کاظم در بصره، سلول را به خلوتگاهی برای عبادت بدل میکند. این دو در دو سوی اختلافی ایستادهاند که این سایت ثبت کرده است: ابن تیمیه با یاری جستن بر سر گورهایی چون گور کاظم مخالف بود (نک. مدخل او، «عالمی سنی بر سر گور»). این جفت از آنِ این سایت است.
ابن قیم، الوابل الصیب · ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج ۱۴ (سال ۷۲۸)
کتاب مقدس عبریعهد جدیدتلمود
دیگر زندانیان پارسا
مدخل کاظم پیشتر ارمیا را در سیاهچال، «و ارمیا به گل فرو رفت» (ارمیا ۳۸:۶)، پولس را که در بند نامه مینوشت (فیلیپیان ۱:۱۲–۱۴) و ربی عقیوا را که در زندان رومیان درس میداد (پسحیم ۱۱۲الف؛ براخوت ۶۱ب) در کنار او نهاده است: نک. «زندانی پارسا: یوسف، ارمیا، عقیوا». کتاب اعمال رسولان پطرس را نیز میافزاید، که فرشتهای او را در شبِ پیش از روزی که هیرودیس میخواست او را بیرون آورد آزاد کرد: «روشنی در آن خانه درخشید. پس به پهلوی پطرس زده، او را بیدار نمود و گفت: ‹بزودی برخیز.› که در ساعت زنجیرها از دستش فرو ریخت» (اعمال رسولان ۱۲:۷). عقیوا، مانند کاظم، به دست قدرتی مرد که او را در بند داشت: تلمود میگوید که او را از زندان بیرون آوردند تا اعدام کنند (براخوت ۶۱ب).
ارمیا ۳۸:۶ · فیلیپیان ۱:۱۲–۱۴ · اعمال رسولان ۱۲:۶–۱۱ · تلمود بابلی، پسحیم ۱۱۲الف؛ براخوت ۶۱ب
میراث شیعهمیراث اهل سنتتاریخ
جای زندانی، جای دعا
لقب کاظم، بابالحوائج («درگاه حاجتها»)، در حرم او در کاظمین جلوه مییابد، و اهل سنت بغداد نیز بر سر گور او یاری میجستند (نک. مدخل او، «عالمی سنی بر سر گور»). زندان یوسف نیز در دینداری عامه زیارتگاهی دارد: روستاییان بنایی را در ابوصیر (بوصیر) نزدیک بدرشین، در جنوب قاهره، زندان یوسف میدانند و نشان میدهند. آن را مقدس میشمارند، با نذر به آنجا میروند و باور دارند که دعا در آنجا مستجاب میشود، هرچند، به گفتهٔ گزارشی از ۲۰۲۲ م.، هیچ شاهد مادی این انتساب را ثابت نمیکند، و علی جمعه، مفتی اعظم پیشین مصر، آن را سنتی عامیانه میشمارد.
خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج ۱ · عربی پست (۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۲۲)، گزارشی دربارهٔ «زندان یوسف» در ابوصیر
تاریخ
یوسف، پیامبر زندانیان
جایگاه یوسف در مقام الگوی زندانیان از هر مقایسهٔ خاصی فراتر میرود. ولاء قویسی و عاصم قریشی، در نوشتهای دربارهٔ زندانیان سیاسی مسلمان، شرح میدهند که زندانیان چگونه از سورهٔ یوسف نیرو میگیرند، «داستان پیامبر خدا که، مانند آنان، خود زندانی بود». مقایسهٔ عبادی شیعه میان یوسف و کاظم به همین خوانش گستردهتر از زندان یوسف تعلق دارد.
و. قویسی و ع. قریشی، «Political prisoners & the significance of Prophet Yusuf: Part 2»، The New Arab (۲۶ آوریل ۲۰۲۳)
مقایسهٔ سنتها
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریقرآنمیدراشتفسیرمیراث شیعهمیراث اهل سنت
یادداشت نویسنده: زندانِ برگزیده، زندانِ پذیرفته
این سنتها زندانیان خود را در نسبتهای متفاوتی با سلول مینهند. در پیدایش، یوسف زندان را برنمیگزیند و دربارهٔ آن تنها میگوید که کاری نکرده است که سزاوارش باشد (پیدایش ۴۰:۱۵)؛ آنچه آن را تحملپذیر میکند این است که «خداوند با یوسف میبود» (۳۹:۲۱)، و ربیها و طبری هر دو درخواست او از ساقی را لغزشی در توکل میدانند. در قرآن، او زندان را برمیگزیند: «مرا رنج زندان خوشتر از این کار زشتی است که اینان از من تقاضا دارند» (قرآن ۱۲:۳۳، ترجمهٔ الهی قمشهای)، زندان در برابر گناه. در گزارش شیعه، کاظم زندان را خوشامد میگوید، چون پاسخ دعایی است برای فرصت عبادت (الارشاد)، زندان همچون خلوت؛ ابن تیمیه، از آن سوی اختلاف بر سر گورهایی چون گور کاظم، زندان خود را خلوت خواند. نویسندگان جدید شیعه که این دو را مقایسه میکنند بر همین تفاوت بنا میکنند: یوسف زندان را برای آنچه از آن بازش میداشت دوست داشت، و امام برای آنچه او را در آن آزاد میگذاشت.
پیدایش ۳۹:۲۱؛ ۴۰:۱۵ · قرآن ۱۲:۳۳ · راشی بر پیدایش ۴۰:۲۳ · طبری، جامع البیان (ذیل ۱۲:۴۲) · شیخ مفید، الارشاد ۲:۲۴۰ · ابن قیم، الوابل الصیب
یادداشت نویسنده · مقایسهٔ سنتهای دینی
کتاب مقدس عبریمیراث مسیحیمیراث شیعه
یادداشت نویسنده: ساقِ در بند
نه پیدایش، که تنها میگوید او «محبوس» بود (پیدایش ۴۰:۳)، و نه قرآن، هیچیک نمیگویند که یوسف را به زنجیر کشیدند. مزمور میگوید: «پایهای وی را به زنجیرها خستند و جان او در آهن بسته شد» (مزامیر ۱۰۵:۱۸)، یا به تعبیر انگلیسی کاوردیل، «آهن به جانش درآمد». زیارتنامهٔ کاظم نیز بر همین عضو تن درنگ میکند: ساقی که از حلقههای بند کوفته گشت. هر دو متن از داستانی که به یاد میآورند متأخرترند، و هر دو آنچه را روایتها ناگفته میگذارند در تن زندانی مینهند. مزمور ادامه میدهد: «تا وقتی که سخن او واقع شد» و «آنگاه پادشاه فرستاده، بندهای او را گشاد» (۱۰۵:۱۹–۲۰)؛ برای کاظم، واژههای بعدی داستانش، در مدخل او در این سایت، جارچیای است بر پل بغداد.
مزامیر ۱۰۵:۱۸–۲۰ · کتاب دعای عمومی (Book of Common Prayer، ۱۶۶۲)، مزامیر ۱۰۵:۱۸ · مجلسی، بحار الانوار ۹۹:۱۷ · شیخ مفید، الارشاد، ج ۲